बिमस्टेक बरु वास्तविक

बिमस्टेक सार्कभन्दा अघि भएको छ, साझा सैनिक अभ्यासका सन्दर्भमा । संयुक्त राष्ट्रसंघअन्तर्गत विभिन्न देशमा सेना समावेश हुने, घोषित लक्ष्य हासिल गर्न बिमस्टेकअन्तर्गत किन नहुने ?
लोकराज बराल

काठमाडौँ — ‘बहुपक्षीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगका लागि बंगालको खाडी प्रयास’ अर्थात बिमस्टेकको चौथो शिखर सम्मेलन सम्पन्न भएको छ । १९ वर्षमा ४ वटा शिखर सम्मेलन गरेको तर प्रगति विवरण भने सन्तोषजनक नभएको धेरैले स्वीकारेका छन् ।

यसका विषय सूचीमा त्यति महत्त्वाकांक्षी परियोजना देखिँंदैनन् । सदस्य राष्ट्रहरूको प्रतिबद्धता भए तय भएका परियोजनाहरू सम्पन्न नहुने कारण देखिँंदैन । तर के सम्मेलनमा व्यक्त गरिएका विचार र प्रतिबद्धता कार्यान्वयन हुन सक्छन् ? यी प्रश्न आज देशभित्र र बाहिर अति सान्दर्भिक भएका छन् । किनभने कथनी र करणीको अन्तरले जनता वाक्क छन् ।

सामान्यत: क्षेत्रीय सहयोग संगठन दुई उद्देश्यले खडा गरिएका हुन्छन् : सामुहिक सुरक्षा चासो (थ्रेट) र आर्थिक विकासका लागि पारस्परिक सहयोग कायम गर्ने । हुन त युरोपियन संघको थालनी अति साधारण रूपमा भए पनि यो सोभियत संघको बढ्दो खतरा र साम्यवाद विस्तारको सम्भावनाबाट पर थिएन ।

Yamaha

सन् १९५१ को पेरिस सन्धिले युरोपियन कोइला तथा स्पात र १९५७ को रोम सन्धिले युरोपियन आर्थिक समूह बनाएको हो । यसको तात्कालिक लक्ष्य सुरक्षा भन्ने थिएन । पछि यसको विकसित रूपले राष्ट्र राज्यको अवधारणामा परिवर्तन ल्याई उच्च राष्ट्रवाद (सुप्रा नेसलिजम) मा पुग्ने उद्देश्यमा अघि बढेका हुन् । साझा मुद्रा, खुला सिमाना, सुविधाजनक व्यापार, एक अलग संसदको प्रावधान क्षेत्रीय सहयोगको उपलब्धि हो ।

यसले आत्मकेन्द्रित राज्यको संकुचित सोचबाट मुक्त भई सामुहिक हितका लागि अग्रसर हुने उद्देश्य राखेको थियो । तर आज यस्तो विकसित संघको अवस्था पनि सन्तोषजनक छैन र युरोपको एक प्रमुख देश संंयुक्त अधिराज्य आज युनियनबाट अलग हुने निर्णयमा पुगेको छ । प्रत्येक देशका आफ्नै खाले सोच र धेरै प्रकारका सदस्य थपिनाले युरोपियन संघको भविष्य यकिन गर्न कठिन भएको छ ।

विश्वका अनेक संगठन र दक्षिण–पूर्व एसियाली देशहरूको संगठन (आसियान) बाट प्रेरित भई दक्षिण एसियाली सहयोग संगठन (सार्क) को अवधारणा ल्याइयो । आसियानको लक्ष्य चीन र भियतनाम तथा त्यस क्षेत्रमा उदाएको साम्यवादको खतराबाट बच्न प्रस्ट थियो र पछि यसलाई आर्थिक विकासको साझा सहयोगको रूपमा बढाइयो ।

यसमा सुरुका सदस्य राष्ट्रहरू दक्षिण–पूर्वी एसियाली सन्धि संगठनका (सिटो) सदस्य भएकाले पनि सामुहिक सुरक्षा संरचना चाहिएको हो । यो शीतयुद्धताका अमेरिकाको नेतृत्वमा खडा गरिएको क्षेत्रीय संगठन हो । तर शीतयुद्धको अन्त्यसितै यसको क्षेत्र व्यापक पारियो र आज भियतनाम, लाओस र कम्बोडिया पनि आसियनका सदस्य भएका छन् ।

यस्ता क्षेत्रीय संगठनका प्रारम्भिक उद्देश्य र सार्कको उद्देश्य फरक थियो । न त दक्षिण एसियाली देशहरूको कुनै साझा शत्रु थियो, जसका डरले क्षेत्रीय संगठन गर्नुपथ्र्यो न यीमध्ये कुनै सैनिक गुटमा थिए । पाकिस्तान सेन्टोको सदस्य भए पनि यो संगठन पछि निस्क्रिय भएकोले पाकिस्तान अब अमेरिका सुरक्षा छातामुनि मात्र रहेन ।

सार्कलाई यसको सम्भावना, यथार्थपरक अनुसन्धान र सोचको कमी तर बढी व्यक्तिको महत्त्वाकांक्षा र भावनाले डोर्‍याएको देखिन्छ । तत्कालीन राजा वीरेन्द्रले सन् १९७० को दशकमा पहिलोपटक दक्षिण एसियामा जलस्रोतको साझा दोहन र सहयोगको उल्लेख गरेका भए पनि कुनै प्रस्तावको रूपमा भने यसलाई अघि बढाइएन ।

तर बंगलादेशका ज्याउर रहमानले १९८० मा दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोगको प्रस्ताव आधिकारिक रूपमा प्रस्ताव गरेकाले यसको खाका तयार पार्ने कामका लागि विभिन्न चरणमा गृहकार्य भएको थियो । गैरसरकारी स्तरमा पनि विभिन्न विषयमा अध्ययन गर्न अनुसन्धान केन्द्रहरू लागे ।

यस्ता अध्ययन खालि आर्थिक सहयोगका क्षेत्रहरूमा सीमित भएका तर क्षेत्रको राजनीतिक, मनोवैज्ञानिक, ऐतिहासिक, भौगोलिक अवस्थितिमा केन्द्रित नभएकाले यो बढी भावनाप्रधान हुनपुग्यो । क्षेत्रीय भूगोल, राजनीतिक पृष्ठभूमि र एकार्काको आशंकाबीच जन्मिएको संस्थाले कसरी क्षेत्रीय सहयोगको व्यापक भावना अगाडि बढाउन सक्थ्यो ?

धेरैले दक्षिण एसिया एक सांस्कृतिक, धार्मिक, सामाजिक, आर्थिक र भौगोलिक समानता भएको क्षेत्र भएकाले क्षेत्रीय सहयोगको सम्भावना रहेको तर्क गरेको पाइन्छ । तर राजनीतिक बर्चस्व (प्राइमासी) ले सबै कुरा निर्धारण गर्ने तथ्यलाई गौण राखिंँदा ३३ वर्षपछि पनि सार्क अघि बढ्नसकेको छैन ।

भारतको आकार, केन्द्रीयता, क्षमता र यसप्रति राखिने शंका र कतिको वैमनस्यताले आज सार्क मरणासन्न अवस्थामा पुगेको छ । भोलि भारत र पाकिस्तानले काश्मिर समस्या हल गरे पनि यी दुई देश बीचको सम्बन्ध सुधार भई क्षेत्रीय सहयोग अघि बढ्ला भन्ने आधार पाइँदैन । मनोविज्ञान परिवर्तन गर्न र आश्वस्त हुन ती राष्ट्रको खास (कोर) नेतृत्वमा व्यापक सोच र निर्णय क्षमता देखिनुपर्छ । तर आज झन् समस्या पेचिलो बन्दै गएका छन् ।

भूराजनीतिक प्रभाव, धार्मिक कट्टरता र विश्वव्यापी एक्लिने प्रवृत्तिले क्षेत्रीय सहयोगको उल्टो धार चल्न थालेको छ । सुरक्षाका साझा अवधारणा, साझा राजनीतिक सिद्धान्त, क्षेत्रको मुख्य शक्तिराष्ट्रप्रति साझा सहमति र शान्ति तथा सद्भावप्रति प्रतिबद्ध नभई विकासका विविध अगाडि बढाउन सहकार्य होला भन्न सकिंँदैन । यस्ता समस्याको न्यूनीकरण नगरेकाले दक्षिण एसियाली सहयोग संगठन (सार्क) भारतका एक राजनीतिज्ञले भनेजस्तो ‘नो एक्सन टक वन्ली’ अर्थात काम नभएको गफमात्र गर्ने थलोजस्तो भएको छ ।

यसै सन्दर्भमा उपक्षेत्रीय सहयोगका रूपमा बिमस्टेकको लहर चलेको छ । प्रधानमन्त्री खड्गप्रसाद शर्मा ओलीले यो सार्कको विकल्पमा आएको होइन भन्दै कतिपयको आशंका हटाउन खोजे । सार्कसित यसलाई दाँज्नु नै गलत हो । किनभने बिमस्टेकले सबै दक्षिण एसियाका देशलाई समेटेको छैन । यसको क्षेत्र पूर्वतिर फैलिई थाइल्यान्डसम्म पुगेको छ ।

बिमस्टेकको सकारात्मक पक्ष के छ भने सार्कमा जस्तो यसमा रणनीतिक प्रतिस्पर्धाका सम्भावना कम छन् । सबैको ध्येय विकासमा केन्द्रित छ । तर जति आस गरिएको भए पनि बिमस्टेकले पनि यतिका वर्ष उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गर्नसकेको छैन । वास्तवमा यो एक हाँक पनि हो । यदि बिमस्टेकको पनि सार्ककै हविगत भयो भने सदस्य राष्ट्रका लागि यो एक अर्को लज्जास्पद विषय बन्नेछ ।

बिमस्टेकका धेरै विकास एजेन्डा तय भएका छन् । आतंकवादसित लड्ने क्षमता बढाउने, एका–अर्कासित जोडिने बाटा, व्यापार, ऊर्जा, कृषिका एजेन्डा लागू गर्न सबैको प्रतिबद्धता चाहिन्छ । यसले पहाडी भूपरिवेष्टित नेपाल र भूटानलाई नीलो समुद्रसम्म जोड्ने ध्येय राखेको छ र सम्भावनाका ढोका देखाइएको छ । गर्नसके र एकअर्कामा शंका गर्ने बानी कम गरे यो प्रयास सार्थक हुनेछ ।

सदस्य राष्ट्रहरूले साझा सैन्य अभ्यास गर्ने कुरामा नेपालमा प्रश्न उठाइएको छ । किनभने यसले कतै भारतको रणनीतिमा अरु देश पँmस्ने त होइनन् भन्ने शंका गरिएको छ । तर साझा उद्देश्यका लागि यस्ता सैनिक अभ्यास भएका हुन् भने यसमा बढी शंका गर्नुपर्ने कारण देखिँदैन । नेपालले अरु देशसित पनि यस्ता अभ्यासमा भाग लिँंदै आएको हो ।

यतिबेला नेपाल र अमेरिकाको गुप्तचर भेला चलेको र केही समयपछि नेपालले पाकिस्तान र चीनसित सैनिक अभ्यास गर्ने खुलासा गरेको छ । यस्ता अभ्यास भारतले चीनसित र रूस या अमेरिकासित गर्दैआएको छ । त्यसमा पनि क्षेत्रीय सहयोग या उपक्षेत्रीय सहयोगलाई सम्पूर्णतामा हेर्नुपर्छ । साझा अभ्यास भएकाले यसले कुनै एक देशको हितमा सीमित हुने प्रश्न उठ्दैन ।

सार्कले पनि आतंकवादसित लड्ने प्रतिबद्धता जाहेर गरेको तर साझा संयन्त्र नबनाएको मात्र हो । बिमस्टेक सार्कभन्दा अघि भएको छ, साझा सैनिक अभ्यासका सन्दर्भमा । संयुक्त राष्ट्रसंघ अन्तर्गत विभिन्न देशमा सेना समावेश हुने, घोषित लक्ष्य हासिल गर्न बिमस्टेकअन्तर्गत किन नहुने ? त्यसो हो भने त राष्ट्र संघका सेना पनि शक्तिराष्ट्रका छातामुनि विभिन्न युद्धमा लडेका छन् । यस्तो कट्टर सोच राख्ने हो भने तटस्थ राष्ट्रहरूले कुनै देशसित पनि दुईपक्षीय या बहुपक्षीय सैनिक अभ्यासमा आफ्ना सेना पठाउनु हुँदैन ।

आज विश्व राजनीति अति अस्थिर अवस्थामा गुज्रिरहेकोले अनेक उथल–पुथलका सम्भावना बढेका छन् । स्थिरता अब संविधान या भाषणले मात्र दिने होइन । सस्ता नारा र निर्देशनले देशका विकराल समस्या हल हुँदैनन् । सक्षम र जनमुखी सरकार, कार्यसम्पादन क्षमता, पारस्परिक सद्भाव, असल छिमेकीपन र साझा अवधारणा बनाई देश र क्षेत्रको विकास गर्नुपर्ने समय छ ।

एउटा देशमात्र समृद्धिशाली र अरु कमजोर तथा द्वन्द्वमुखी भए कसरी साझा उद्देश्य पूरा होलान् ? अब सार्कको बाटो प्रस्ट नभएकाले बिमस्टेकको बाटोमा लाग्नु सदस्य राष्ट्रको हितमा छ । सार्कको सम्भावना कम तर बिमस्टेकको बढी पक्कै छ । तर पुरानो मानसिकता र संकीर्णता नत्यागे बिमस्टेकको बाटो पनि सार्ककै जस्तो जटिल बन्नेछ ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र २१, २०७५ ०८:०९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बैलको अन्त्यालेख

डेटलाइन तराई
बैल किसान र कृषि मजदुरबीच आत्मीय सम्बन्धको सूत्र थियो, जुन ट्याक्टर चालकसंँग हुँदैन ।
चन्द्रकिशोर

काठमाडौँ — धनुषा सहिदनगर–४, ननुपट्टीका राजदेव विन (६०) ले सुनाए, ‘बैल (गोरु) को संख्या घट्दै गयो ।’ उनी विगतमा हलो जोत्थे । सर्लाही गोडैताका किसान महेश ठाकुर पछिल्लो डेढ दशकमा मधेसमा गोरु ह्वात्तै घटेको बताउँछन् ।

‘पहिला जग्गावालसँंग मात्र होइन, कृषि मजदुरसंँग पनि गोरु हुन्थ्यो,’ उनले भने ।

गाउँदेहाततिर गफियो भने गोरु घट्नुको कारणमात्र खुल्दैन, त्यसले खेतीपाती र श्रमिकको स्वरूपमा ल्याएको हेरफेरबारे पनि जान्न पाइन्छ । उहिले मंसिरमा धान काटिएपछि खलिहानमा ल्याएर किसानले दाइँ (दौनी) गर्थे । वृत्ताकार रूपमा धान जम्मा पारिन्थ्यो ।

धानमाथि गोरुको गोबरको एउटा डल्लो बनाएर राखिन्थ्यो । अन्नराशिलाई तौलिनुपूर्व आफ्ना पशुदेवको प्रतीकस्वरुप त्यो डल्लो राखिएको हुन्थ्यो । तौलिंँदाखेरी प्रत्येक एकाइसँंगै ‘राम–राम’ भनेर थेगो जोडिन्थ्यो । तीन राम तीन, तीन राम तीन, तीन राम चार...चार राम चार, चार राम चार, चार राम पाँच... ।

अरु अन्न भित्र्याउँदा यस्तै सांस्कृतिक प्रक्रिया अवलम्बन गरिन्थ्यो । खेती किसानी व्यवसायमात्र नभएर संस्कृतिको एउटा पक्ष थियो । कृषिबाट यस क्षेत्रको संस्कृति विकसित भएको थियो । यही संस्कृतिले जनसंँग जमिन र जलको सम्बन्ध स्थापित गरेको थियो ।

खेती किसानी भइराखेकै छ, तर बैलमाथि निर्भर छैन । बैल माध्यममात्र थिएन, मार्ग पनि थियो । बैल मेरुदण्ड थियो । भनिन्छ, मानिसले जहिले खेती सुरु गर्‍यो । त्यही बेलादेखि बैल संलग्न रहँदै आयो । खेतीसंँग विकसित संस्कृतिमा बैल सहयात्री भएर देखापर्दै आयो ।

खेती सुरु भएपछि गाउँबस्तीको स्वरुप निर्माण हुनथाल्यो । त्यस अघि मान्छेको घुमन्ते जीवन थियो । खेती सुरु भएपछि बाली छोडेर अन्यत्र जान मिलेन । खेतीबाट मानिसको जिन्दगी आरामसंँग बित्न पनि थाल्यो । अन्नलाई सुरक्षित पार्ने चलन सुरु भयो । मान्छेमा जोगाउने प्रवृत्ति आयो ।

मिथिलामा मिथ छ, ‘सीता’ हलो जोत्दा उब्जिएकी हुन् । राजा जनकको हलो गोरुले तानेको थियो । त्यसैको स्मृतिमा हालसालै जनकपुरको पिडारी चौकमा राखिएको स्तम्भमा बैलको प्रतिमूर्ति छ । काठको हलो जोत्दै करिब पाँच हजार वर्षको यात्रा बैलको बित्यो । बैल हाम्रो समाजको अनिवार्य अंग भएर रह्यो । मधेसको बदलिँंदो सामाजिक–आर्थिक अवस्थाका कारणले बैलको उपयोगितामा ह्रास आयो ।

मधेसमा आहानै थियो, ‘बरु बाप मरे, बैल न मरे ।’ यसको आशय थियो, बुबा मर्दा एउटा आफन्तको क्षति हुन्छ, बैल मर्‍यो भने बाँचेका जहान–परिवारले समेत दु:ख पाउँछन् । सिंगो किसानी जीवनको धारलाई थेगिराखेको बैल लुप्त हुने अवस्थामा पुगिराख्दा न कतै यसको कीर्तिगाथा लेखियो, नत प्रशस्तिगान भयो । बैल पूर्णत: लुप्त भइसकेको छैन । सबैले उसको भूमिकालाई सम्झिउन् र बैल हाम्रो कृषि जीवनबाट विस्थापित हुँदै जाँदा उत्पन्न संक्रमणकालको प्रभावबारे घोत्लिउन् भनेर यो अन्त्यालेख लेखिएको हो ।

हाम्रो सन्दर्भमा बैललाई आर्थिक स्रोतमात्र नभएर धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदा पनि मानियो । नेपाल जस्तो आर्थिक गतिविधिका दृष्टिले पछाडि परेको र पुरातन सामाजिक मान्यतामा आधारित समाज व्यवस्थाको रूपान्तरण सजिलो छैन । ट्रयाक्टर भित्रिइसकेर पनि बैलको उपयोगिताबारे कुरा उठिराख्नुले बैलको विगतको भूमिका र खाँचो प्रस्ट्याउँछ ।

कतै दुइटा बैल त कतै एउटा बैलबाट हलो जोतिन्छ । जंगल वा बाँझो जमिनलाई बैलको प्रयत्नले उर्वर बनाइयो । यही कारण धार्मिक एवं सांस्कृतिक क्षेत्रमा बैललाई सम्मानको चलन रहिरह्यो । समाजशास्त्रीहरूका अनुसार खेतीकै कारण परिवारको परिकल्पना, विवाह संस्थाको सुुरुवात र संयुक्त परिवारको क्रम सुरु भयो ।

हाम्रो आर्थिक जीवन कृषिमाथि सर्वाधिक निर्भर रह्यो । जीवन निर्वाहको प्रमुख साधन, राष्ट्रिय आयको मुख्य स्रोत खाद्यान्न तथा औद्योगिक कच्चा पदार्थको स्रोत, निर्यातको साधन, यातायातलाई विस्तार तथा बजारको मूल्य स्तरलाई प्रभावित गर्ने साधन रहनाले यहाँको आर्थिक व्यवस्थामा कृषिको महत्त्व स्थापित भयो ।

समाजको स्वरुप फेरिँदै गए पनि खेतीमा प्रयोग गर्ने प्रविधि उही रह्यो । अर्थात एउटा प्रक्रियाको गाडालाई बैलले सहस्राब्दियौंसम्म तान्दै गर्‍यो । मानव सभ्यता विकासको आरम्भदेखि नै कृषि विशाल जनसंख्याका लागि जीविकाको प्रधान साधन रहिरह्यो । कृषि सबै उद्योगको जननी र मानव जीवनको पोषक रहँदै आयो । जसको केन्द्रमा बैल थियो । बैल किसान र कृषि मजदुरबीच आत्मीय सम्बन्धको सूत्र थियो, जुन ट्रयाक्टर चालकसँंग हुँदैन ।

खेतहरूको अत्यधिक उपविभाजन, पुरानो ढङ्गको औजार, आधुनिक बिउको अभावजस्ता सवाल पछिल्ला दशकमा जोडतोडले उठे । बैलको ठाउँमा ‘ट्रयाक्टर’ भित्र्याइयो । विकासको ‘ड्राइभिङ फोर्स’मा रहेको बैलको हैसियत विस्तारै अन्त्य हुने स्थिति भयो । धनुषा तुलसीयाही निकासका अर्थशास्त्री भोगेन्द्र झाको बुझाइमा बैलको विकल्प ट्रयाक्टर हुन सक्दैन । बैल खेतीको माध्यममात्र होइन, यसले संस्कृतिलाई टेवा पनि दिएको थियो, जुन ट्रयाक्टरबाट सम्भव छैन ।

खेतमा जोत्न ट्रयाक्टर प्रयोग हुनथालेपछि श्रम संरचनामा फेरबदल भयो । पहिले किसानले खेत जोत्न कृषि मजदुर अर्‍हाउँथे । अहिले कृषि मजदुरले आफ्नो सानो खेत जोत्न किसान लगाउँछन् । किसान जसले बैल बेचेर ट्रयाक्टर किनेको छ । दुई दशक अघिसम्म ट्रयाक्टर किन्नेहरू घाटामा रहे । पछि चुरे र नदीको दोहन वा माछा पालनका लागि पोखरी खन्ने कामले ट्रयाक्टरको कारोबार फस्टायो ।

स्थानीय तहमा निर्माण कार्य बाक्लिँदै जाँदा गाउँ ट्रयाक्टरमय हुनथाल्यो । उता खेतीबाट निर्भरता घट्न थालेपछि गाउँबाट पलायन बढ्यो । यसले बैल पालनमा ह्वातै घटायो । सप्तरीको वसनपट्टी, सुरुङ्गा– ७ का दर्शन मण्डलको गुनासो छ, ‘बैलले हलो जोत्दा रोजगारी पाइन्थ्यो । हरूवामाथि शोषणका समस्या पनि थिए । ट्रयाक्टरका लागि सवारी चालक अनुमतिपत्र चाहिन्छ । नागरिकताविहीन दलितले त्यस्तो अनुमतिपत्र पाउँदैनन् । यसले बेरोजगारी समस्या थप्यो ।’ सामाजिक अभियन्ता शारदा चौधरीका अनुसार गरिबीको रेखामुनि रहेका तथा बनिबुतो गरेर खानेहरू ट्रयाक्टरको चलन बढेपछि मजदुरीको अवसरबाट बञ्चित छन् ।

साठीको दशकसम्म जसको दलानमा जति बढी बैल छ, ऊ त्यति समृद्ध मानिन्थ्यो । नसक्नेले एउटा भए पनि बैल पाल्थ्यो र अरुसंँग साटफेर गरेर काम चलाउँथ्यो । बैल भएपछि रैथाने गाई हुन्थे । किसानसंँग प्राङ्गारिक मल हुन्थ्यो । मल बनाउने र खेतमा छर्ने रैथाने ज्ञान थियो । दाउराको एउटा विकल्प गुइँठा थियो । दाउराको घरेलु उत्पादन घट्दै गएपछि त्यसको भार जंगलमाथि पर्‍यो । बैलगाडा गाउँदेहातमा यातायातको साधन थियो ।

उत्पादन बिक्री–वितरण, जन्ती–मलामी, मेला–जात्रा होस् वा गाउँले एम्बुलेन्सका रूपमा बैलगाडा थियो । हलो जोत्नु जातीय श्रेष्ठता र त्यससँंग जोडिएर आउने श्रमलाई हेर्ने सामाजिक मनोविज्ञान जोडिएको थियो । श्रेष्ठताको अहं पाल्नेहरू हलो जोत्दैनथे । कतिपय ठाउँमा हलो जोतेर सामाजिक र राजनीतिक विद्रोहको सूत्रपात भएको छ ।

बैल सहितको खेती प्रणाली उत्तम कि रहितको ? यसबारे सामाजिक विमर्श हँुदै गर्ला । तर बैल सामाजिक जीवनमा परिश्रम, प्रतिबद्धता र असल साथीको प्रतीकका रूपमा चिनियो । आश्रय दिने किसानको उन्नतिप्रति बैलको सधैं लगनशीलता झल्किन्थ्यो ।

देहात संवादमा बैलका बखान गर्नेहरू सुनाउँछन्, ‘खेत होस् वा अन्यत्र कतैबाट पनि बैल भाग्दै किसानकै दलानमा आएर रोकिन्छ ।’ बैल कतै हराउन सक्दैन । तर त्यही किसानलाई बैल पाल्न खर्चिलो भयो, भरोसा चुक्दै गयो र बैल पालन कम भयो । आजभोलि बैल बजार वा बैल मेलाको गुलजार छैन ।

यो संकट मूलत: समुदायमैत्री कृषि प्रणालीमाथि हो । बरु निधनालेख कृषि संस्कृतिमाथि लेख्नुपर्ने भएको छ । बैलको अनुपस्थितिले खेती किसानीसँंग जोडिएको एउटा परम्परामै रिक्तता आएको छ । सामाजिक–आर्थिक परिवर्तनको विकल्प खेती प्रणालीमा ट्रयाक्टर हुनसक्छ भन्ने नारा चलेको छ । यसको अंकगणित जतिखेर बुझ्छौं, त्यतिखेर बैल इतिहास भइसक्छ ।

प्रकाशित : भाद्र २१, २०७५ ०८:०७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT