मौलिकता हरायो

गीता शर्मा (ढुंगाना)

काठमाडौँ — पहिले–पहिले व्रतको दिन पेट अडिलो होस् भनी बिहान कुखुरा नबासुन्जेल दर खाने गर्थे । तर अहिले महिनादिन अघिदेखि दर खाने चलन बसेको छ । अहिलेको दरमा परिकार फेरिएका छन् । आधुनिक खानाको साथमा मदिरा पनि जोडिएको छ ।

पहिले–पहिले तीजमा चेलीले गीत गाएर घर–माइतका व्यवहारका तिता अनुभूति प्रकट गर्थे । अहिले तडक–भडकले भरिएका भडकिला गीतमा नाचगान गर्ने गरेको पाइन्छ । सबैभन्दा बढी गीत र दरले तीजलाई विकृत बनाएको छ ।


सामाजिक सञ्जालमा देखिने तस्बिर र भिडियो अनुसार विदेशमा रहेका नेपाली चेलीबेटीले आफ्नै मौलिक परम्परामा तीज मनाएको देखिन्छ । तर आफ्नै देशमा भने तीज विकृतितर्फ उन्मुख भएको देख्दा मन खिन्न हुन्छ । आधुनिकताको नाममा परम्परालाई भुलेर समाज सांस्कृतिक अतिवादतर्फ ढल्कँदैछ । यसले हाम्रो संस्कृतिलाई ठूलो असर पर्छ । चाडपर्व भनेको आफन्त, साथीसंगीसँग मिलनको अवसर हो ।

Yamaha


कामको चापले गर्दा आफन्त, साथीसंगी टाढिँदै गइरहेका छौं । पुराना स्मृति बिर्सिंदै गइरहेका हुन्छौं । चाडपर्वको माध्यमबाट सबैसँग भेट गर्ने अवसर प्राप्त गर्छौं । अरुको देखासिकी गरेर विकृत्ति भित्र्याउनुभन्दा आफ्नै परम्परा जगेर्ना गर्दै मनाउनु राम्रो हुन्छ । भड्किलो चाड हुनगयो भने आर्थिक रूपले सम्पन्न परिवारले मात्र तीजपर्व मनाउन सक्छन् । विपन्न वर्गले टुलुटुलु हेरेर मात्र बस्नुको विकल्प हुँदैन । त्यसपछि उनीहरूका लागि यसको कुनै औचित्य र महत्त्व रहँदैन ।


व्रत/उपवास बसेर परिवारको सुस्वास्थ्य, दीर्घायु हुने कामना गर्ने यो पर्वमा अहिले लत्ताकपडा, गरगहना र दर खाने प्रतिस्पर्धाको होड छ । तीजको अघिल्लो दिन शुद्घ शाकाहारी खाएर व्रत बस्ने चलन थियो । तर अहिले यसमा विकृति आएको छ । तीज पर्व नभएर दर पर्वको रूपमा रूपान्तरण हुन्छ । सहर–बजार र आर्थिक सम्पन्न महिलालाई घरको कामकाज र बुहार्तन बेहोर्नुपरेको छैन । बच्चा मन्टेसरी जाने र सासू–ससुराले पनि आफै काम गर्ने भएपछि सहरका नारी स्वतन्त्र छन् । उनीहरूले बुहार्तन खप्न नपरेकैले तीजको मौलिकता हराउँदै गएको हो ।


बिहे गरेर दिएका चेलीबेटी माइत जाने फुर्सद र समय नभएको हुनाले त्यसको मौलिकता थियो । अहिले त्यस्तो छैन, दिनमा एकपटक माइत पुग्न सम्भव छ । वैदेशिक रोजगारमा रहेका अधिकांशका श्रीमती माइतै बस्छन् । त्यस्ता चेलीलाई न लिन जानुपर्ने न बोलाउनुपर्ने भयो । त्यसैले तीजको मौलिकता हराउँदै गएको हो । अझै कतिपय ठाउँमा बिहे गरेपछि बुहारीकै रूपमा आफ्नो भूमिका निर्वाह गरिरहेका दिदीबहिनीहरू छन् । उनीहरूलाई मात्र यसको मौलिक महत्त्व हुन्छ ।


ग्रामीण तथा दुर्गम ठाउँमा आर्थिक अभावकै कारण महिला दिदीबहिनीहरूले राम्रो लाउन, मिठो खान पाएका हुँदैनन् । महिना दिनदेखि महङ्गो पार्टी प्यालेस, होटलहरूमा गहनाको प्रदर्शन गरेर दर खानुको सट्टा आर्थिक रूपमा विपन्न महिलाहरूलाई सीप प्रदान गरी स्वरोजगार बनाउँदा राम्रो हुन्छ । कति महिलालाई सीप प्रदान गरेर स्वरोजगार बनाएँ भन्ने प्रतिस्पर्धा गर्दा राम्रो हुन्छ । तिनीहरूसँगै रमाइलो गर्दै दर खाने कार्यक्रम गर्दा भोलिका चेलीबेटीले दु:ख पाउँदैनन् ।


अब यसका लागि महिला सचेत हुनुपर्छ । सम्पन्न वर्गका महिला दिदीबहिनीले विपन्न वर्गका दिदीबहिनीलाई हातेमालो गर्दै तीज मनाउनसके यो पर्वको महत्त्व रहिरहनेछ । सबै दिदीबहिनी मिलेर दर खाउँ, नाचगान गरौँ, रमाइलो गरौँ । तर ३ दिनको चाडलाई महिनादिन नबनाऊँ । फजुल खर्च नगरौँ । सभ्य र सम्मुन्नत समाज अनि सांस्कृतिक पहिचान निर्माण गरौँ ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र २७, २०७५ ०८:०६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पार्टीका खाना कति स्वस्थ ?

महिलाले अलिकति बढी लाउँदा, खाँदा र मनोरञ्जन लिँदा तडक–भडक भयो भनी कोकोहोलो मच्चाउन जरुरी छैन ।
पविता मुडभरी पुडासैनी

काठमाडौँ — काभ्रेको पाँचखालमा गत शनिबार तीजको दर खाँदा झन्डै चार सयजना बिरामी परे । स्थानीय ग्रामीण स्वावलम्बी बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्थाले आयोजना गरेको तीज कार्यक्रममा केराउको अचार खानेहरू बिरामी भएका थिए ।

तीज पर्वमात्र होइन, विवाह, व्रतबन्ध, पास्नी लगायतका भोजमा खाना खाँदा मानिस बिरामी परेका समाचार बेला–बेला आइरहेकै हुन्छन् । भोजका लागि होटल, रेष्टुराँ र पार्टी प्यालेसमा खुवाइने खानामा प्राय: समस्या देखिने गरेको छ । तर सर्वसाधारणको स्वास्थ्यमा यसरी खेलवाड भइरहँदा नियन्त्रण र निगरानीमा सम्बन्धित निकाय गम्भीर देखिँदैन ।


तीज पार्टीमा छरछिमेक, संघ–संस्था र कार्यालयमा पकाइने खाना प्राय: कमसल हुन्छन् । यसको भुक्तभोगी म पनि हुँ । तीज विशेष कार्यक्रममा ठूलो समूहका लागि तयार पारिने मासु, पुलाउ, तरकारी तथा मिठाइ प्राय: सडेगलेका हुन्छन् । सरसफाइमा ध्यान दिइएको हुँदैन । कतिपय महिला आफ्ना बालबच्चा लिएर यस्ता पार्टीमा पुगेका हुन्छन् । अखाद्य परिकार खानाले ती बालबच्चाको समेत स्वास्थ्यमा असर पर्छ । पार्टी प्यालेस, होटलहरूले चाडपवको अवसर पारेर बासी, दूषित र मिसावटयुक्त खाद्य परिकार खुवाउने प्रवृत्ति रोक्न सरकारले ध्यान दिनुपर्छ ।


अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले पाँच वर्षअघि तीजका नाममा तडक–भडक गर्नेलाई जरिवाना लिने सामाजिक सुधार ऐन २०३३ लागू गर्ने भनेको थियो । पार्टी प्यालेस तथा होटल बुक गरेर महिनादिन अघिदेखि महँंगा खान्की तथा कपडा र गरगहनामा महिलाले अत्यधिक खर्च गरेको भन्दै अख्तियारको आँखा दरको चढ्दो आर्थिक खाकातिर समेत मोडिएको थियो । त्यसपछि पार्टी प्यालेसमा भेला भई दर खाने कार्यक्रम केही समय मत्थर देखियो । तर आआफ्नो कार्यस्थल र गाउँ/टोलमा महिला भेला भई सामुहिक दर खाने कार्यक्रम रोकिएन ।


तीज कार्यक्रम महिलाले कपडा र गहना प्रदर्शन गर्ने माध्यम बनेको छ । राजनीतिक दलहरूका लागि प्रचार–प्रसारको माध्यम पनि हो । तीजमा गीत–संगीतको व्यापार उकालो लाग्छ ।


चन्दा उठाएर होस् वा आफू–आफू बीचमै रकम संकलन गरेर, सामुहिक रूपमा दर खाने र नाचगान गर्ने चलन सहर–बजारबाट गाउँमा पनि फैलँदैछ । कनीकुथी केही रकम जम्मा गर्दै आलोपालो आफन्तकहाँ दर खान जाने र रमाइलो गर्ने प्रचलन बढ्दैछ । तीज समाज, देश र विदेशसम्मै पिँmजारिन पुगेको छ । तीजमा दिदीबहिनीलाई माइती बोलाएर मिठो–मसिनो खुवाउने र घर फर्कने बेला कपडा किनेर पठाउने चलन परम्परादेखिकै हो । गीतै छ नि,

आमाले पकाएको मिठो दर
माइती पुगी खानेछ रहर
बुबाले किन्देको सारी
लगाइ नाच्छु सबैको मेख मारी

जागिरे महिला बढ्दैछन् । उद्योग, व्यापार व्यवसाय तथा राजनीतिमा महिला संलग्नता बढेको छ । महिला स्वावलम्बी बन्दैछन् । गाउँघरमा पशुपालन तथा खेतीपाती गरी महिलाले आर्जन गर्छन । सहर–बजारमा मकै पोल्नेदेखि तरकारी बेच्ने, कपडा सिलाउने तथा भवन निर्माणका कार्यमा सघाउने लगायत सीप तथा श्रमजन्य काममा महिला क्रियाशील देखिन्छन् ।


राजनीतिक चेतना पनि बढेको छ । पर्वका बेला महिलाले अलिकति बढी लाउँदा, खाँदा र मनोरञ्जन लिँदा तडक–भडक बढ्यो भनी कोकोहोलो मच्चाउन जरुरी छैन । बरु खानपानको स्वच्छता र स्वस्थताका लागि सजग गराउनुपर्छ । पार्टी प्यालेस तथा होटलहरूमा अनुगमन गर्नुपर्छ । सरकारले महिलालाई तीज पेस्की उपलव्ध गराउने व्यवस्था जरुरी छ ।


महिला सभ्यता पहिचान र संस्कृति संरक्षणका पहरेदार हुन् । तीज मान्ने परम्परामा परिवर्तन देखिए पनि तीजको धार्मिक आस्था हिन्दु महिलामा उत्तिकै छ । पतिभक्तिको पर्व भन्दै तीज पर्वप्रति टिप्पणी गर्नेहरू पनि छन् । तर तीज हिन्दु महिलामा मात्र सीमित नभई सबै महिलाको साझा पर्व बन्दै जाँदैछ ।

pabita_m@yahoo.com

प्रकाशित : भाद्र २७, २०७५ ०८:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT