छेपारा मानिसका साथी

छेपारोले हाम्रो वातावरण र पारिस्थितिक प्रणालीलाई सन्तुलित राख्न, हानिकारक किरा र मुसा नियन्त्रण गर्न भूमिका खेल्छ ।
रामचन्द्र अधिकारी

काठमाडौँ — कुनै काम गर्छु भन्दै थाती राख्दै गइयो भने भनिन्छ– ‘छेपाराको कथा’ । कुनै राजनीतिक, धार्मिक वा अन्य प्रकारको आस्थामा परिवर्तन गरिरहनेलाई छेपारे प्रवृत्ति या ‘छेपाराले रंग बदलेझैँ’ भन्ने गरिन्छ । नेपाली लोकगीत, लोककथा अनि दन्त्यकथाका पात्रका रूपमा छेपारा आउने गरेका हुन्छन् ।

छेपारासँग किन हाम्रो समाज, साहित्य र संस्कृति जोडियो ? यो जनावर मानव जातिका लागि मित्र पो हो कि या कुनै बिगार नगर्ने भएकाले यिनलाई मानिसले शत्रुवत् व्यवहार गरेनन् । अथवा वरिपरि पाइने भएकाले राम्रो अवलोकन गरेर यससँग सम्बन्धित उखान, कहावत आदि बनेका हुन् कि !

घरको भित्तामा घुम्न आउने भित्तीदेखि करेसाबारीमा हुने छेपारा हुँदै ढुंगामुनि बस्ने माउसुली र गोहोरो तथा ड्रागन सबै छेपारा वर्गमा पर्छन् । पानीमा नजाने, ढाड भएका जनावरहरूको समूह अन्तर्गत सरिसृप वर्गमा पर्ने छेपाराका संसारमा पाँच हजार छ सय प्रजाति छन् । अन्टार्कटिकामा समेत छेपारो पाइन्छ । कुनै छेपारा किराफटेङ्ग्रा मात्र खान्छन् भने कुनै अरु साना जीवलाई पनि खाने अनि कुनै त घाँस र मासु दुबै खाने पनि हुन्छन् ।


प्रायश: छेपाराको आपत् परेका बेला वा शत्रुको फन्दामा परेको बेला उम्किन पुच्छर चुँडिने गर्छ । यतिविघ्न प्रजाति अस्तित्वमा रहे पनि मात्र दुइटा प्रजाति विशालु छन् । एउटा गिला मोन्स्टर (हेलोडर्मा सस्पेक्टम) र अर्कोचाहिँ बिडेड छेपारो (हेलोडर्मा होरिडम) ।

Yamaha


नेपालमा छेपाराका जम्मा ३९ प्रजाति पाइएको कालुराम राई, हर्पेटोलोजिष्ट ख्यास्ले र स्लेइखको अनुसन्धानले प्रमाणित गरेको छ । ती सबै प्रजातिको सचित्र वर्णन उनीहरूद्वारा लेखिएको नेपालका उभयचर तथा सरिसृपका लागि स्थलगत निर्देशिका भन्ने पुस्तकमा गरिएको छ ।


छेपाराको मानवसँगको सम्बन्ध दुबैको क्रमविकासका साथमा घनिष्ठ बन्दै आएको छ । कतिपय देशमा यसलाई मानिसले घरमा पाल्ने गरेका छन् । मूलत: चार प्रजातिका छेपारा मानिससित पुरै घुलमिल भइसकेका छन् । तिनीहरू सुन्दर र लजालु पनि छन् । मध्य अमेरिका, इराक र साउदी अरेबिया लगायतका देशमा युरोमास्टिक्स नाम गरेको छेपाराको मासु खाने गरिन्छ ।


धेरै देशमा छेपारालाई बगैँचा–फूलबारीको शोभाका रूपमा लिन्छन्, किनकि यिनीहरू रंगीबिरंगी हुन्छन् । बुझेर वा नबुझेर मान्छेले छेपारासँग दुश्मनी गरेका छैनन् । यो मित्रजीव हो । यसले एकै दिनमा केही मुसा र सयौँ किरा खाइदिएर हाम्रा बालीनाली तथा फूल–बगैँचाको सुरक्षा गरिरहेको हुन्छ । गोहोरोको छालाबाट डमरु, मादल, ढोलक आदि बनाउने गरिन्छ । सुनगोहोरो मार्नु कानुनत: दण्डनीय हो । राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन २०२९ ले यसलाई संरक्षित जनावरको सूचीमा राखेको छ ।


विष ग्रन्थि नहुने र अरु पनि रक्षाकवच तथा हतियार नभएकाले प्रकृतिमा अरुबाट सुुरक्षित रहन यसले केही उपाय उपहारस्वरुप पाएको छ । जस्तो बासस्थानमा रहन्छ, शरीरको रंग पनि उस्तै बनाउँछ । जसले गर्दा शत्रुले ठम्याउन सक्दैन । छालामा प्रशस्त रंग निर्धारक कणहरू (क्रोमाटोफोर्स) हुन्छन् । ती कणहरूको मात्रालाई घटबढ गराउने र रंगमा परिवर्तन गराउने हर्मोन हुन्छ, जसको उत्पादन उसको इच्छामा भर पर्छ । रंग परिवर्तन गर्ने यस प्रक्रियालाई ‘केमोफ्लेज’ भनिन्छ ।


यसले आँखाभरि रगत पारेर डरलाग्दो भइकन अत्याउँछ । कहिलेकाहीं आपत्कालीन स्थितिमा पुरै टाउको रातै बनाउँछ । कुनैको टाउको जन्मजात रातो हुन्छ । शत्रु वा सिकारबाट फाइदा उठाउन यसले जीउ फुलाउर डरलाग्दो हुन जानेको छ । यस प्रक्रियालाई ‘मिमिक्री’ भनिन्छ ।


पानीमा पस्दै नपस्ने, सधैं धरतीमा बस्ने बरु रुखमा चढ्ने अनि हावामा उड्ने यो जीवका साह्रै सानादेखि अजंगको जीउ हुने प्रजाति छन् । सबैभन्दा सानो छेपारो ‘ब्रुकेसिया माइक्रा’ एक सय मिलिग्राम तौल र आधा इन्च लम्बाइको हुन्छ । सन् २०१२ मात्र हो, प्रजातिको पहिचान भएको हो । सबैभन्दा ठूलो कोमोडो ड्रागन १० फिट लामो र तीन सय पाउन्ड तौलधारी हुन्छ । फुल पारेर बच्चा कोरल्ने यो जनावरको पेटमा प्रतिकूल अवस्था आए एक वर्षसम्म फुल रहिरहने गर्छ । अन्डा फुटेर निस्किएको बच्चा स्वतन्त्र र स्वावलम्बी हुन्छ र ५० वर्षसम्म बाँच्न सक्छ ।


नेपालमा छेपाराबारे गहिराइसम्म अध्ययन, अनुुसन्धान गर्न बाँकी छ । हालसम्मको अध्ययन अनुसार सात प्रजातिका छेपारा रैथाने हुनसक्ने अनुमान छ । उनै अनुसन्धाता राई, ख्यास्ले र स्लाइखले उल्लेख गरेका छन् कि महोत्तरी जिल्लामा मात्र फेला परेको सिताना फुस्का, शुक्लाफाँटामा मात्र भेटिएको सिताना स्लेइखी, इलाममा मात्र पाइएको काइर्टोडक्टाइलस मार्कुसकोम्बाई (धर्के भित्ती) सम्भवत: नेपालका पेवा हुन् । धरानबाट रिपोर्ट गरिएको लाइगोसोमा पन्टाटम, विराटनगर र घोडाघोडी कैलालीबाट रिपोर्ट गरिएको हेमिडक्टाइलस बउरिंगी, सुदूर पश्चिममा मात्र पाइएको काइर्टोडक्टाइलस नेपालेन्सिस रैथाने हुन् भन्ने अनुमान छ । महाभारत पर्वत क्षेत्रमा भेटिएको एसाइम्ब्लेफारस महाभारतस प्रजाति पनि शुद्ध नेपाली हो भनेर भन्ने आधार पाइएको छ ।


छेपारोले हाम्रो वातावरण र पारिस्थितिक प्रणालीलाई सन्तुलित राख्न, हानिकारक किरा र मुसा नियन्त्रण गर्न भूमिका खेल्छ । हिजोआज विषादीका कारण छेपारो कम हुँदै गएको छ । छेपाराका विषयमा जनचेतना जगाई यिनको संरक्षण गर्न आवश्यक छ । खेतबारीमा छेपारो र माकुरामात्र जोगाउन सक्ने हो भने यी विषादीको स्थायी विकल्प हुन सक्छन् ।


लेखक त्रिवि प्राणीशास्त्र विभाग, स्नातकोत्तर क्याम्पस विराटनगरका उपप्राध्यापक हुन् ।

ramchandra.adhikari@gmail.com

प्रकाशित : भाद्र २८, २०७५ ०८:०५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

यौनिक अल्पसङ्ख्यकको पहिचान

आफ्नो लैंगिक फरकपनामा स्पष्ट नभएर धेरैले मानसिक समस्या भोग्नु परिरहेको छ ।
प्रतिभा पन्थी

काठमाडौँ — लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यकको लैङ्गिक पहिचान अभिमुखीकरण तथा अभ्यास समाजका बहुसङ्ख्यक मानिसको भन्दा फरक हुन्छ । अर्थात उनीहरूमा महिला र पुरुषभन्दा अलग पहिचान हुन्छ । सामान्यतया ५ खाले पहिचान भएका व्यक्तिलाई लैङ्गिक अल्पसङ्ख्यकका रूपमा बुझिन्छ ।

क) लेस्बियन : महिला जसको आकर्षण महिलाप्रति हुन्छ । ख) गे : पुरुष जसको आकर्षण पुरुषप्रति हुन्छ । ग) बाइसेक्सुअल : पुरुष र महिला दुवैप्रति आकर्षण हुने व्यक्ति । घ) ट्रान्ससेक्सुअल : आफू जन्मेको भन्दा फरक शारीरिक लिङ्ग पहिचान गरेको व्यक्ति । ङ) इन्टरसेक्स : जैविक लिङ्ग पुरुष र महिला दुवै विशेषता रहेको व्यक्ति ।


कुनै लैङ्गिक अल्पसङ्ख्यक जन्मदै त्यस सम्बन्धी विशेषता लिएर जन्मेका हुन्छन् । कोहीमा उमेर बढ्दै जाँदा स्वअनुभूति हुन्छ । शारीरिक, भावनात्मक परिवर्तनबाट पनि स्वपहिचान हुन्छ । विभिन्न अध्ययनले जन्मदाको लिङ्गको आधारमा मात्र व्यक्तिको लैङ्गिक पहिचान कायम नहुने र मस्तिष्कमा रहेको चरित्रले पनि यसमा प्रभाव पार्ने निष्कर्ष निकालेको देखिन्छ । यसर्थ यो प्राकृतिक कुरा हो । यसलाई त्यसै अनुसार स्वीकार गर्नुपर्छ भन्ने तर्क उपयुक्त छ ।


मानव अधिकारको विश्यव्यापी घोषणापत्रको प्रस्तावनामा ‘सबै मानव जाति मर्यादा र अधिकारका सम्बन्धमा स्वतन्त्र र समान हैसियतमा जन्मेका हुन्छन् र समान आत्मसम्मानका साथ बाँचेका हुन्छन्’ भनिएको छ । यो वाक्यांशले यौनिक तथा लैङ्गिक अल्पसङ्ख्यकको लैङ्गिक पहिचान गराउने सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण छ । तर धेरै देशमा यौनिक तथा लैङ्गिक अल्पसङ्ख्यकलाई समाजमा सहज रूपमा स्थापित भई जीवनयापन गर्न मुस्किल परिरहेको देखिन्छ ।


लैंगिक अल्पसंख्यकमा पहिचानको समस्या छ । समाजमा जैविक लिङ्गका आधारमा मात्र लैङ्गिक पहिचान स्थापित गर्न सहज छ । समाजको रुढिवादी सोचाइ र कमजोर मूल्य प्रणालीका कारण लैंगिक अल्पसंख्यकलाई परिवार तथा समाजबाट विभेद हुने गरेको छ । सशक्तीकरण र मूलप्रवाहीकरणको अभावमा उनीहरूले राज्यका संरचना तथा व्यवस्थाबाट समान लाभ लिनसकेका छैनन् ।


यस्तै उनीहरूले शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, क्षमता अभिवृद्धि, सामाजिक सुरक्षा लगायतमा समस्या सामना गरिरहेको देखिन्छ । आफ्नो लैङ्गिक फरकपनामा स्पष्ट नभएर व्यक्ति विशेष मानसिक समस्या पनि भोग्नु परिरहेको छ । समलिंगी विवाहका सम्बन्धमा स्पष्ट कानुनी व्यवस्था नहुँदा विवाह तथा पारिवारिक सम्बन्धबारे अधिकारबाट बञ्चित हुनुपर्छ ।


लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यकको अधिकार सम्बन्धमा नेपालमा गरिएका सम्बोधन प्रगतिशील मानिन्छ । संविधानको धारा १२ मा लैङ्गिक पहिचान सहितको नागरिकता पाउने व्यवस्था छ । धारा १८ मा लिङ्गको आधारमा भेदभाव नगर्ने तथा लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक भएका नागरिकको संरक्षण र सशक्तीकरण वा विकासमा सकारात्मक विभेद नीति अपनाउने भनिएको छ । धारा ४२ मा लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यकलाई समावेशी सिद्धान्तका आधारमा सहभागिताको अवसर हुने भनिएको छ ।


विद्यालय शिक्षामा यो विषयमा जानकारी दिने गरिएको छ । विभिन्न राजनीतिक दलको घोषणापत्रमा यसबारे सम्बोधन गरिएको छ । राहदानीमा लैङ्गिक पहिचान (अन्य) उल्लेख गरिएको छ । सरकारी तथा गैरसरकारी संस्था यो विषयमा विभिन्न कार्यक्रम गर्दै आएका छन् ।


लैंगिक तथा यौनिक अल्पसंख्यकबारे सामाजिक चेतनाको विस्तार तथा बुझाइमा सकारात्मकता ल्याउने प्रयासलाई निरन्तरता दिन जरुरी छ । व्यक्ति लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक भनी पहिचान भएदेखि नै उसका भावना तथा आवश्यकता सम्बोधन गर्ने गर्नुपर्छ । सो समुदायका व्यक्तिले असुरक्षित पेसा अपनाउनुपर्ने बाध्यता छ । यसको व्यवस्थापनमा ध्यान जानुपर्छ ।


प्राकृतिक रूपमा मानवको पहिचान प्राप्त व्यक्तिलाई मानव अधिकार उपभोगमा संकुचन वा बञ्चित गर्नु हँुदैन । यसका लागि कानुनी र संस्थागत व्यवस्था गर्ने दायित्व राज्यको हो । हक उपभोगको सहज वातावरण पनि तयार गरिदिनुपर्छ । यसमा नागरिक समाज लगायतले सहकार्य गरे सामाजिक न्यायपूर्ण समृद्ध समाज निर्माण हुनसक्छ ।


लेखक सामाजिक विकास मन्त्रालय प्रदेश ५ की महिला विकास अधिकृत हुन् ।

प्रकाशित : भाद्र २८, २०७५ ०८:०४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT