विमानस्थल र वातावरण

विकास प्रक्रियामा नेपाल पछिल्लो आगन्तुक भएकाले गरिबीबाट समृद्धितिरको यात्रा गर्दा हुने वातावरणीय विनाशको पासोबाट उम्कने उपायको खोजी अहिलेको आवश्यकता हो ।
उत्तमबाबु श्रेष्ठ

काठमाडौँ — मुलुकको एकमात्र अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा सानो गडबडी हुँदा विदेशमा विमान अवतरण गराउनुपर्ने बाध्यकारी स्थिति हुनु राष्ट्रिय लज्जा हो । नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल बनाउन धेरै ढिला भइसकेको छ । ढिलै भए तापनि प्रस्तावित निजगढ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल चर्चामा छ ।

उक्त विमानस्थलको वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन (ईआईए) प्रतिवेदन वन तथा वातावरण मन्त्रालयबाट स्वीकृत भइसकेकाले विमानस्थल निर्माणले वातावरणमा पार्ने प्रभावबारे बहस भइरहेको छ ।

ठूला पूर्वाधार बनाउँदा त्यसले पार्ने वातावरणीय प्रभावबारे संसारभर बहस हुने गर्छ । अहिले क्यानाडाबाट अमेरिकासम्म तेलको भूमिगत पाइप बिछ्याउने आयोजना, भारतीय अदानी समूहले पाएको अष्ट्रेलियाको समुद्री तटको कोइलाखानी उत्खनन आयोजना र हङकङ विमानस्थल विस्तारले वातावरणमा पार्ने प्रभावबारे अन्तर्राष्ट्रिय मिडियामा चर्चा भइरहेका छन् ।

त्यसकारण नेपालमा हुने निजगढको वातावरणीय प्रभावप्रतिको चासो, चिन्ता र बहस स्वाभाविक हो । बरु त्यो नहुनु अस्वाभाविक हुन्छ । यस्ता बहसले पूर्वाधारलाई वातावरणमैत्री बनाउन, विनाशलाई न्युनीकरण गर्न, वातावरणीय ह्रासको क्षतिपूर्ति भर्न र उन्नत विकल्प खोज्न सहयोग गर्छ । तर यतिखेर निजगढको वातावरणीय प्रभावको बहस विमानस्थल निर्माण गर्दा काटिने रुखको संख्यामा मात्रै केन्द्रित छ ।

वातावरण भनेको रुखमात्रै होइन
वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन भनेको आँखाले देख्ने रुख कटानीको गणनामात्रै होइन । भौतिक पूर्वाधारले वातावरणलाई २ प्रकारले असर गर्छ । निर्माणक्रममा वातावरण बिगारेर र निर्माणपश्चात् हानिकारक वस्तु वातावरणमा थुपारेर । विमानस्थलले निर्माणक्रममा मात्रै होइन, त्यसको सञ्चालनमा पनि ठूलो मात्रामा वातावरणीय प्रभाव पार्छ । कार्बन उत्सर्जन, ध्वनि प्रदूषण, फोहोर उत्पादन, ऊर्जाको खपत आदिको कारण ।


वातावरण भनेको देखिने रुख, काठ र हरियालीमात्रै होइन, असंख्य अदृश्य विषय पनि हुन्, जसले आवश्यकीय सेवा र सुविधा दिएर मानव कल्याण गर्छ । माटोको उर्वराशक्ति अक्षुण्ण राख्ने जमिन मुनिको व्याक्टेरिया, बालीनालीमा परागसेचन गरिदिने किराफट्यांग्रा, हानिकारक किराहरू खाइदिने जीवजन्तु लगायत मानिसले उत्सर्जन गरेका कार्बन सोस्ने, पानीको मूललाई रिचार्ज गर्ने, प्रकोपबाट सुरक्षा प्रदान गर्ने जस्ता पर्यावरणीय सेवा हत्पत्ति देखिँदैनन् । तर यस्ता सेवाको आर्थिक हिसाब निकाल्ने हो भने त्यसको मूल्य धेरै हुन्छ । कार्बन विनिमयको वस्तु बनिसकेको अहिलेको युगमा प्रकृतिका यी सेवा र सुविधा अनुदत्त हो र प्रकृतिलाई जे गरे पनि हुन्छ भन्ने भ्रमबाट मुक्त हुन आवश्यक छ ।


नेपालमा गरिने अधिकांश ईआईए प्रतिवेदनमा वातावरणका यस्ता सेवा र सुविधालाई मिहिन ढंगले केलाउने प्रयास गरेको देखिँदैन । फलस्वरूप हाम्रो विकासले धेरै विनाश निम्त्याएको छ । काठमाडौं लगायत ठूला सहरहरूको बस्नलायक सूचांक, गाउँमा भइरहेको डोजरे विकास, हाम्रा नदीनालाहरूको अवस्था, हामीले श्वास फेर्ने हावा, पिउने पानी र खाने तरकारीको गुणस्तरलाई हेर्दा विनाशको त्यो तस्बीर देखिन्छ । पारित भएको भनिएको निजगढको ईआईए प्रतिवेदन स्थापित मापदण्ड पनि पूरा नगर्ने कमसल छ, थप वातावरणीय सुरक्षा त परको कुरा ।

४० वर्षमा भएको परिवर्तन
निजगढ विमानस्थल क्षेत्रीय हव बनाउने अवधारणा अन्तर्गत ४० वर्षअघि परिकल्पना गरिएको आयोजना हो । भौगोलिक अवस्थितिको सुविधासँगै घरेलु वायुसेवाको वृद्घि अनिवार्य सर्त हो, हवका लागि । विगत ४० वर्षमा मानव इतिहासमै सबैभन्दा बढी प्रविधिको विकास भएको छ । ४० वर्ष अघिका बोइङ ७०७ विमानले अधिकतम १२ घन्टा यात्रा नरोकिकन तय गर्न सक्थ्यो । अहिले एयरबस कम्पनीका विमान ए ३५० र बोइङ कम्पनीका ७८७ समूहका अत्याधुनिक विमानले १६ देखि १८ घन्टासम्मको यात्रा नरोकिकन सजिलै तय गर्छन् । २० घन्टाको ‘नन स्टप’ उडान सुरु हुने क्रममा छ । प्रविधिले यो अवधिमा विमानको नरोकिकन गरिने यात्रा क्षमतालाई ४—५ घन्टा बढाएको छ । त्यसकारण त्यतिबेला सोचेजस्तो अन्तर्राष्ट्रिय चल्तीको ट्रान्जिट बैंकक, हङकङ, सिंगापुर, दुबई, क्वालालम्पुरसम्म नपुगी ४—५ घन्टा अघिको दूरीमा रहेको निजगढमा यात्रु ओराल्नुपर्ने प्राविधिक कठिनाइ अब छैन । उड्डयन प्रविधिमा भएको विकासले हव हुनसक्ने भौगोलिक सुविधाको सम्भावनालाई खारेज गरिसकेको छ ।


नेपाल विश्वमै उच्च आर्थिक वृद्घि र ठूला अर्थतन्त्र भएका चीन र भारतको सानो छिमेकी हो । सन् २०२२ भित्र विश्वकै सबैभन्दा ठूलो उड्डयन बजार बन्ने चीनमा यतिखेर वार्षिक ८ वटा विमानस्थल बनिरहेको छ । चिनियाँ वायुसेवा कम्पनीहरू एयर चाइना, चाइना साउदर्न र चाइना इस्टर्नको वृद्घिदर र विमानस्थल निर्माणको गति हेर्दा अब चीन हवाई यात्राको पनि विश्वकेन्द्र बन्दैछ । एम्रेट्सको दुबई, क्याथे प्यासिफिकको हङकङ, थाईको बैंकक, एयर इन्डियाको दिल्ली, चाइना साउदर्नको ग्वाङ्जाओ हव भएजस्तै निजगढ हव बन्ने भनेको स्वदेशी नेपाल वायुसेवाको हो । ऋण लिएर किनिएका दुइटा वाइडबडी जहाज पूर्ण क्षमतामा चलाउन संघर्षरत नेपाल वायुसेवा र काठमाडौं विमानस्थलको सुरक्षा प्रणालीलाई भारतले समेत नपत्याइरहेका बेला निजगढलाई हव बनाउने सपना अहिलेलाई बिजुली निकालेर स्याटेलाइटबाट बेच्ने जस्तै कुरा हो । त्यसकारण निजगढ बनाउनुको आर्थिक औचित्य क्षेत्रीय हवभन्दा पर्यटनको विकासमात्रै हो ।

वातावरण हाम्रो मौलिक कार्यसूची
हाम्रो पर्यटनको आधार भनेको वातावरण, जैविक विविधतामा आधारित धार्मिक, सांस्कृतिक विविधता र हिमाल हो । वातावरण आयातित वा कुनै विकसित देशद्वारा लादिएको कार्यसूची होइन, यो हाम्रो मौलिक कार्यसूची हो । धार्मिक र सांस्कृतिक संस्थानहरू प्रभावशाली भएको समयमा धर्म र संस्कृतिको नाममा सदियौंदेखि वातावरण संरक्षण गर्दै आएको देश हो, नेपाल । पृथ्वीलाई माता भन्ने, नदीलाई पुज्ने, विभिन्न जनावरलाई देवताको वहान मान्ने, चाडवाडमा विभिन्न फूल र फल चाहिने देशमा वातावरण संरक्षण विशुद्ध स्थानीय मुद्दा हो । काठमाडौं उपत्यकाको राजकुलो र बसाइको स्थितिलाई हेर्दा यहाँको प्राचीन सभ्यतामा वातावरणीय संवेदनशीलता प्रस्टसँग देखिन्छ ।


पछिल्लो समय जब धार्मिक र सांस्कृतिक संस्थाको ठाउँमा नयाँ संस्थाहरू (राज्य संयन्त्र) प्रभावशाली हुनथाले वातावरणप्रतिको संवेदनशीलता कम हुँदै गयो । राणाहरूले सत्ता जोगाउन विदेशीलाई वनसम्पदा सुम्पिए । हिन्दु राजाहरूले सोही धर्म अनुसार पुजिने जनावरहरूको सिकार खेल्ने सौख पाल्न थाले । वातावरणीय ह्रासको शृङखला सुरु भयो । जनसंख्या वृद्धि र गरिबीले त्यसलाई थप मलजल गर्‍यो ।


७० को दशकतिर नेपालको वातावरण विनाशलाई जोडेर हिमालयन डिग्रिडेसन (पतन) को सिद्घान्त नै अगाडि सारियो । प्राचीन मानव सभ्यता पतनको कारक वातावरणीय विनाश हो भन्ने निष्कर्ष निकालिएको चर्चित पुस्तक ‘कोल्याप्स’का लेखक जारेड डाइमन्डले पतन हुने सम्भावित मुलुकको सूचीमा नेपाललाई जोडे । तर विगतको वातावरणीय विनाशले निरन्तरता पाएन । सामुदायिक वन र संरक्षणका कार्यक्रमले त्यसलाई कम गर्‍यो । सँगै विदेशी दातृ निकायले नेपालमा संरक्षणका कार्यक्रमलाई सघाउन थाले । विदेशी सहयोग हुँदैमा विदेशीको कार्यसूची भन्ने तर्क गर्ने हो भने नेपालको शान्ति प्रक्रिया, संविधान निर्माण र विदेशी सहयोगमा बनेका थुप्रै भौतिक पूर्वाधारलाई समेत विदेशी कार्यसूचीको भन्नुपर्छ । त्यसैले संरक्षणको लामो इतिहास र संस्कृति भएको देशमा वातावरण हाम्रो मौलिक कार्यसूची हो ।


नेपाललाई धनी मान्ने क्षेत्र कुनै बाँकी छ भने त्यो जैविक विविधता मात्रै हो । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा मात्रै पुरै जर्मनीमा पाइनेभन्दा बढी प्रजातिका चराहरू पाइन्छन् । नेपालमा बेलायतको भन्दा ४ गुणा बढी फूल फुल्ने वनस्पति छन् भने उत्तर अमेरिकी महादेशभरमा पाइनेभन्दा बेसी प्रजातिका उन्यु । यतिखेर अन्तर्राष्ट्रिय मिडियामा नेपालसँग जोडिएर आउने राम्रा समाचारमा धेरै हिस्सा नेपालले संरक्षणको क्षेत्रमा हासिल गरेको उपलब्धिले ओगट्ने गरेको छ । जुन पर्यटन उद्योगलाई देखाएर विमानस्थल बनाउने भनिँदैछ, त्यसको मुख्य आधार वातावरण नै हो । नेपालमा पर्यटक हिमाल चढ्न, वनपाखा डुल्न, वन्यजन्तु र चरा हेर्न आउने हुन् । संरक्षणको फाइदा लिने वा विनाशको भागिदार हुने हामी आफै हो । त्यसैले वातावरण संरक्षण हाम्रो आवश्यकता हो । विदेशीले विकास गर्दा वातावरण विनाश गरे, हामीले पनि सोही अनुसार गर्नुपर्छ भन्ने सोचमा खोट छ ।


संसारमा विगतमा भएका भौतिक विकासलाई हेर्दा मोटामोटी ४ चरण (गरिबी, प्रदूषण, समृद्घि र संरक्षण) देख्न सकिन्छ । गरिबीबाट उम्कने क्रममा वातावरणीय प्रदूषण थुपार्ने र समृद्घिमा फड्को मारेपछि स्वच्छ वातावरणको खोजीमा त्यसको संरक्षणतिर लाग्ने विकास मोडललाई अहिलेका विकसित देशहरूले अपनाएका हुन् । जसको कारण पृथ्वीमा वातावरणीय संकट गहिरिँदै गएको छ । विकास प्रक्रियामा नेपाल पछिल्लो आगन्तुक भएकाले गरिबीबाट समृद्धितिरको यात्रा गर्दा हुने वातावरणीय विनाशको पासोबाट उम्कने उपायको खोजी अहिलेको आवश्यकता हो । पर्यावरणमा आधारित पर्यटन उद्योगबाट अर्थतन्त्रको कायापलट गराउने सोच भएको देशले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको एयरपोर्ट बनाउनैपर्छ । तर त्यो विश्वमा विस्तार हुँदै गरेको वातावरण मैत्री मोडलमा ।


अहिले वातावरणलाई विकासको बाधक होइन, सहयोगी र उत्प्रेरकको रूपमा हेर्ने प्रणालीको विकास भएको छ । व्यवसायीहरूले वातावरणप्रति सचेत भएको देखाएर आफ्नो ब्रान्डिङ गर्दै व्यापार बढाएका छन् । विमान निर्माताहरूले कम इन्धन खपत गर्ने विमानहरू निर्माण गर्दैछन् । वायुसेवा कम्पनीहरूबीच सबैभन्दा हरित (कम वातावरणीय प्रभाव भएको) कम्पनी बन्ने होड छ । विमानस्थल बनाउँदा हरित विमानस्थल बनाउने लहर बढ्दो छ । भारतको केरलामा हालै डुबानमा परेको अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल विश्वकै पहिलो सौर्य ऊर्जाबाट चल्ने विमानस्थल हो । सिंगापुर विमानस्थलको मुख्य विशेषता त्यहाँको हरियालीयुक्त वातावरण हो । पर्यटन उद्योगको ब्रान्डिङ गर्दा हामीले पनि वातावरणीय पक्षलाई उत्प्रेरकको रूपमा उपयोग गर्नेतर्फ सोचौं ।


लेखक वातावरण विज्ञानमा विद्यावारिधि हुन् ।

प्रकाशित : आश्विन ११, २०७५ ०८:२४
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

येँया पुन्ही

सम्पादकीय

काठमाडौँ — अर्थात् इन्द्रजात्रा । एउटा ठूलो अमूर्त सम्पदा । यस क्रममा य: सिं (इन्द्रध्वजोत्थन) गरिन्छ । नालाबाट काटेर ल्याएको रूख ठड्याएर । काठमाडौंको भित्री सहरका सात डबलीमा ज्यापू गुठीले नाच प्रदर्शन गर्छन् ।

मृतकका नाममा बत्ती दिँदै हिँडेर उपाकु मनाइन्छ । कुमारी, गणेश र भैरव रथयात्रा हुन्छ ।


आठ दिन मनाइन्छ । चौथो दिन राष्ट्रप्रमुख, सरकार प्रमुखलगायत कुमारी दर्शन र जात्रा हेर्न आउँछन् । सार्वजनिक बिदा दिइन्छ । धेरैलाई लाग्छ, इन्द्रजात्रा यही एक दिन हो । तर होइन । जात्रा त्यसअघि पनि हुन्छ, पछि पनि चल्छ । यसपालि शुक्रबारसम्म । यही बेला भक्तपुरमा १७ टोलमा लिंगो उठाउने गरिन्छ ।


जात्रा हाम्रा ऐतिहासिक संस्कृतिका विरासत । मूर्त र अमूर्त सम्पदा एकै सिक्काका दुई पाटा हुन् । यी सम्पदाले सहरलाई जीवन्त बनाएका छन् । जात्राले समाजलाई राष्ट्रिय, धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक हिसाबले जोडेका छन् । के हिन्दु–के बौद्ध, के शैव–के वैष्णव एउटै जात्रा मनाउँछन् । कुममा कुम, काँधमा काँध । सामूहिक भावना अभिवृद्धि गर्ने महत्त्वपूर्ण अवसर ।


प्राचीन लिच्छविकालीन संस्कृति उस्तै गरी कायम रहिरहनु गौरवयोग्य हो । इतिहासको नासोलाई आफ्ना सन्ततिको भविष्यका लागि पनि ज्युँकात्युँ राखिरहनु हाम्रो कर्तव्य हो । क्षति गरे हामी अयोग्य हुनेछौँ ।


विश्वव्यापी रूपमै समाजहरू एक्ला भइरहेका छन् । एक–अर्काको वास्ता गर्ने फुर्सद सहरमा कसैलाई छैन । यस्तो ‘निर्जन’ सहरमा यिनै जात्रा त छन्, जसले सामूहिकतालाई प्रोत्साहन गर्न सबैलाई उत्साही बनाइरहेका छन् ।


स्मार्टफोन र सोसल मिडियाले एउटै सोफामा बसेकालाई पनि अलग–अलग बनाइरहेका बेला यी जात्राले आमने–सामने अन्तक्र्रिया बढाएका छन् । यी पर्व तथा उत्सव जन्म–सहरमा मात्र सीमित छैनन् । मानिससँगै बसाइँ पनि सर्दै छन् । देशभित्रका अरू सहर मात्र होइन, विदेशमा पनि सामूहिकता फैलाएका छन् ।


यी अमूर्त सम्पदाले यस्तो अवसर जुटाइदिन्छन्, हाम्रा मूर्त सम्पदाले पनि काँचुली फेर्छन् । एक हिसाबले सहरकै नवीकरण हुन्छ । जब जात्रा आउँछ, तब मन्दिर र चोकहरूमा तोरण टाँगिन्छ, ध्वजापतंगाले सिंगारिन्छ । सडक र डबलीहरू धोइपखाली गरिन्छ ।


सानातिना मनमुटाव भुलेर टोलवासी सँगसँगै जात्रा भर्न पुग्छन्, आआफ्ना बाजागाजासहित । आपसमा ऊर्जा थप्ने गरी एक किसिमको प्रतिस्पर्धा हुन्छ । यसले सामाजिक घुलमिल बढाउँछ । स्थापित सामाजिक पहिचान हो यो ।


सहर र जात्राको साइनो सजीव छ । साँघुरो बाटो अघि बढ्नेबित्तिकै अलि फराकिलो चोक आइपुग्छ । जात्रा त्यहीँ हुन्छ । जसरी गल्लीले खुला चोक भेट्छ, त्यसैगरी यस्ता उत्सवले आफ्नो सामाजिक छाती निकै ठूलो गरी फैलाउँछन् । यिनले कुनै रुट छुटाउँदैनन् । सामाजिक विभेद कायम रहेको समाजमा पनि सबै समुदायलाई समेट्छन् । जात्राका जिम्मेवारीबाट
कसैलाई वञ्चित गर्दैनन् । सबै जातिलाई कुनै न कुनै भाग पुर्‍याएर समेट्छन् । र, सबैको अपनत्व कायम गर्छन् । महिलालाई पनि सशक्तीकरण गर्दै लगेका छन् । पहिले–पहिले महिला झ्यालमा बसेर जात्रा हेर्थे । अहिले आफैं झ्याली पिट्न आइपुग्छन् ।


यस्ता सम्पदाको भविष्यबारे सरकारी र सार्वजनिक क्षेत्रले कस्तो नीति लिन्छन् अब प्रश्न छ। सरकारले गुठी प्रणाली भंग गरेपछि यस्ता संस्कृतिको जगेर्नाका लागि विकल्प सोचिएको छैन । सार्वजनिक बिदाले जात्रा मनाउन र सहरी सवारी कम गर्न सहयोग गर्छ । जात्रा सञ्चालन गर्न चाहिने स्रोतप्रति राज्य कन्जुस बन्नु हुँदैन । केही वर्षअघि एक प्रधानमन्त्री संवेदनशील नबन्दा पूरै देशले विरोध गर्‍यो । राज्यको सहयोग सांकेतिक हो । समाजकै अग्र सक्रियता कायम राखिराख्नुपर्छ । यहाँको सामाजिकताको सौन्दर्य यही हो ।


अर्को प्रश्न छ, बाहिरबाट आएका मूकदर्शक बन्ने कि भागिदार हुने ? अगुवाहरूले नयाँ कदम चाल्नुपर्छ, उनीहरूलाई समेट्नुपर्छ । उनीहरू पनि समेटिइनुपर्छ । सर्त एउटै हो– जात्राको मर्म उही रहनुपर्छ ।


अझ अर्को प्रश्न छ, सांस्कृतिक नाच र परम्पराले हाम्रो सडक अतिक्रमण गरेका छैनन्, जीवनशैली बिगारेका छैनन् । बरु हाम्रो आधुनिक जीवनशैलीले मौलिक पहिचान अतिक्रमण गर्दै छ। जात्रा गर्ने डबलीमा सडक बनाइएको छ । जात्राका लागि डबली, सम्पदाका लागि संरक्षणको दायित्व, संस्कृतिका लागि सभ्यताको चेतना। आधुनिकता शून्यमा सुरु हुँदैन।
हामी सभ्य हुनु भनेको संस्कृतिको सम्मान गरेर हो, न कि आफ्ना विकासे वा बतासे स्वार्थप्रति समर्पित भएर। हरेक जात्रासँग केही न केही मिथ छन्।


केही न केही प्रतीक। आशय उही छ– सत्यको जित। सबैको कल्याण होस् भन्ने भावना। हामीलाई चाहिएको त्यही छ। इन्द्रजात्रा जारी छ।

प्रकाशित : आश्विन ११, २०७५ ०८:२४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT