खिर्रोबाट खनखनी पैसा

झाडापखाला, छालाको रोग, पत्थरीको उपचारमा खिर्रोबाट बनेको औषधि प्रयोग हुँदै छ । लामखुट्टेको लार्भा नियन्त्रणमा पनि उपयोगी छ । 
नारायण घिमिरे

काठमाडौँ — भारतीय सरकारको निम्तोमा कृषि इनोभेसनबारे छलफलका लागि नयाँदिल्ली जाँदा दुई दिनका लागि नेपाल पस्न भ्याएँ । वयोवृद्ध बुबाको आशिर्वाद थाप्न हवाई अड्डाबाट सिधै तनहुँको याम्पाफाँट हान्निएँ । ड्राइभर मेरै स्कुले साथी मालतीका भाइ कृष्ण परेछन् ।

मैले उनलाई सोधेँ, ‘बाबु, तिमी गाउँकै धनीको छोरा किन आफैँ केही नगरी अरूकामा मजदुरी गरेको ?’
‘खुरिखन्डै रातो माटोको पन्ध्र रोपनी टाट्नुमा खिर्रो बाहेक केही हुर्कँदैन । अर्को आठ रोपनीको चौटो छ । झाडी बाहेक क्यै हुन्न । म कसरी परिवार पालुँ ? बारीको घैया–कोदोले खान पुग्ने हैन ।’

‘सबै बारीमा खिर्रो लगाए कति बोट होला ?’ मैले सोधेँ ।
‘रोपनीको बीस–पच्चीस बुटाको दरले पनि पाँच सय त होला नि ।’

अलिकति गर्मी बढेका बेला हाम्रै गतिविधिका कारण माटो र पानी दूषित बन्छ, फोहोर पानी र माटोमा तुरुन्तै फैलिने प्रोटोजोवा, स्पोरोजोवा, सिजेला, अमिवाजस्ता किटाणु हात, पाउ, कपडा र अन्य सामानमा टाँसिएर हाम्रो भान्सा रओछ्यानसम्म पुग्छन् ।

हामीले खाएको खाना वा पानीसँगै ती किटाणु हाम्रो आन्द्रामा पुग्छन्, शरीरले पखालामार्फत तिनलाई आन्द्राबाट तत्काल हटाउने कोसिस गर्छ । पखाला चालु गर्न शरीरलाई प्रशस्त पानीको जरुरत पर्छ । त्यो बेला शरीरबाट पानी मात्र जाँदैन, पानीमा घुल्ने इलेक्ट्रोलाइट जस्तै– नुन (सोडियम, पोटासियम, क्याल्सियम, आइरन आदि), तत्काल शक्ति दिने चिनी, भिटामिनका साथै इन्जाइम पनि खेर जान्छ । नुन–चिनी–पानीको कमीका कारण मानिसलाई पखाला हुन्छ ।

पखालाले जब शरीर शिथिल हुन्छ, तब रोगसँग लड्ने शक्ति गुम्छ । त्यसैबेला हाम्रै शरीरमा भएका अवसरवादी पेथोजन जस्तै– ब्याक्टेरिया, भाइरस, प्रोटोजोन र फंगसले शरीरलाई संक्रमित गर्छ । सही उपचार नहुँदा ज्यान जान सक्छ ।

मानिसलाई डिसेन्ट्री (पखाला) हुँदा नुन–चिनी–पानी खाने चलन आउनुभन्दा धेरै पहिले खिर्रोको कमलो डाँठ र बोक्राबाट निकालिएको दूधजस्तो बाक्लो सेतो पदार्थ ‘लेटेक्स’ औषधिका रूपमा दिइन्थ्यो । त्यसैले खिर्रोको वैज्ञानिक नाम होलारिना एन्टिडिसेन्ट्रिका दिइयो । यसलाई रिटिया एन्टिडिसेन्ट्रिका पनि भनिन्छ ।

वेदमा उल्लेख भएअनुसार खिर्रोको बिरुवाको सम्पूर्ण भाग आयुर्वेदिक मूल्यको हुन्छ । सयौं वर्षदेखि विभिन्न जातजातिले खिर्रोको बोक्राको रस डायरिया, कोलेरा, डिसेन्ट्री, छालाको रोग, इपिलिप्सी (छारे रोग), पेट दर्द र छालामा किटाणुको संक्रमण हुँदा प्रयोग गर्दै आएको अभिलेख भेटिन्छ । आज पनि मिर्गौला, युटेरस, गलब्लाडर आदिमा पत्थरी हुँदा दिइने आयुर्वेदिक सप्लिमेन्ट (पूरक) मा खिर्रो हालेको भेटिन्छ ।

संसारका १२ प्रतिशत (भारतकै ११ प्रतिशत) मानिस कुनै न कुनै प्रकारका मिर्गाैला, युटेरस, गलब्लाडर आदिमा हुने पत्थरीको सिकार बनेका छन् । पुरुषमा महिलामा भन्दा ३ गुना बढी पत्थरी भएको भेटिन्छ । मिर्गाैलाको पत्थरीमा ७० देखि ८० प्रतिशतसम्म विभिन्न प्रकारका क्याल्सियम अग्जालेट, १० देखि १५ प्रतिशतसम्म म्याग्नेसियम एमोनियम फस्फेट, ३ देखि १० प्रतिशतसम्म युरिक एसिड र ०.५ देखि १ प्रतिशतसम्म सिस्टिन भेटिन्छ ।

पिसाब एसिडिक भएपछि पत्थरी बन्न थाल्छ । पत्थरी हुन नदिन वा भएपछि त्यसलाई फुटाएर घटाउँदै लान कडा पत्थर बन्ने साल्टलाई जमाउन सघाउने युरिक एसिडलाई तटस्थ बनाउन अल्कलाइन खाना वा ड्रग जरुरी हुन्छ । अल्कलाइन खिर्रोको बोक्राको चूर्णलाई दहीमा मिसाएर खाँदा पत्थरी फुटाएर निकाल्न सकिएकाले यो आयुर्वेदिक औषधिमा परम्परागत रूपमै हाल्न थालिएको हो । पछि तिनै गुणका लागि खिर्राेको झोल र अन्य तत्त्व उपयोगमा आएका हुन् ।

आज लामखुट्टेका कारण मानिसमा हुने ज्वरो र रोग विश्व समुदायका लागि विशाल चुनौती बनेको छ । मुख्यत: क्युलेक्स र एडिस नामक दुई लामखट्टेका कारण संसारले भोगेको आतंक भयावह छ । जब राउन्ड वर्म संक्रमित व्यक्तिलाई क्युलेक्स नामक लामखुट्टेले टोक्छ, मसिनो जीवाणु क्युलेक्स लामखुट्टेमा सर्छ ।

संक्रमित क्युलेक्स लामखुट्टेले स्वस्थ मानिसलाई टोके मसिनो जीवाणु क्युलेक्स लामखुट्टेबाट स्वस्थ मान्छेमा सर्छ । मसिनो लामो धागोजस्तो जीवाणु शरीरभर फैलिएर आँखामा समेत संक्रमण गर्छ, जसलाई फिलारिअल भनिन्छ । फिलारिअलको त्यति सन्तोषजनक उपचार छैन ।

डेंगे भाइरसबाट संक्रमित व्यक्तिलाई एडिस एजिप्टी नामक लामखुट्टेले टोकेपछि लामखुट्टेमा डेंगे भाइरस सर्छ । एडिस नामक डेंगे भाइरसबाट संक्रमित पोथी लामखुट्टेले मानिसलाई टोक्दा स्वस्थ मान्छेमा डेंगे भाइरस सर्छ । डेंगे भाइरसका कारण रगतको बाक्लोपन घट्ने र प्लेट्लेस बढ्ने गर्छ ।

यसले डेंगे ज्वरोमा देखिने अन्य धेरै समस्या निम्त्याउने गर्छ । डेंगे विरुद्ध प्रभावकारी खोप आइसकेको छैन । बस्तीहरूमा डेंगे भाइरसको संक्रमण देखिए वातावरण र पानीको सरसफाइ गर्ने र रोग सार्ने एडिस लामखुट्टेको लार्भा नष्ट पार्नु नै हालसम्मको उपलब्ध उपाय बनेको छ ।

खिर्रोको बोक्रा ताछी कोठाभित्र ३ दिनजति सुक्न दिएर पिँधेपछि चूर्ण बन्छ । २० ग्रामजति चूर्णलाई आधा लिटर पानीमा ४५ मिनेट उमाली कपडाले छानी आएको मनतातो झोललाई खिर्रोको एक्सट्रेक भनिन्छ । जब खिर्रोको १० एमएल एक्सट्रेकलाई ९० एमएल १ मिलिमोल एकक्वास सिल्भर नाइट्रेटको ७.५ पीएचमा ४८ देखि ५२ डिग्रीको तापक्रममा मिसाएर २ घन्टा छाडिन्छ, सुरुमा पहेंँलो हुने तरल पदार्थ खैरो रङमा परिवर्तन हुनथाल्छ ।

जब त्यो गाढा खैरो रंगमा परिवर्तन हुन्छ, तब त्यहाँ सिल्भर नेनोपार्टिकल बन्छ । यो सिल्भर नेनोपार्टिकललाई सेन्ट्रिफ्युज गरी पहिला मिथानोल, त्यसपछि डिस्टिल पानीले धोएर इयर–ड्राइ गरेपछि ठोस सिल्भर नेनोपार्टिकल तयार हुन्छ ।

सिल्भर नेनोपार्टिकल क्युलेक्स र एडिस नामक दुवै लामखुट्टेका लार्भा मार्न सक्ने सबैभन्दा प्रभावकारी विकल्प हो । सिल्भर नेनोपार्टिकलले मानिसलाई कत्ति पनि हानि गर्दैन । यो पर्यावरणीय दृष्टिमा सफा, स्टेबल र सर्वस्वीकार्य छ । मात्र ७२ घन्टामा सिल्भर नेनोपार्टिकलको ५.५३ पीपीएमको प्रयोगले एडिस र १९.२४ पीपीएमको प्रयोगले क्युलेक्स लामखुट्टेको प्रभावकारी नियन्त्रण हुनसकेको छ ।

पछिल्लो समय खिर्रो आयुर्वेदिक महत्त्वको खाना र औषधिका अलवा सिल्भर नेनोपार्टिकलका लागिसमेत नयाँ पुस्ताको रुचिको वनस्पतिमा बनेको छ ।

ठूलो ‘भ्यालुएड’ दिन सक्षम खिर्रोको खेतीले सयौं नेपालीको जीवन कायपलट गरिदिन सक्छ । तर नेपालमा यसको सदुपयोग हुन कति दशक कुर्नुपर्ने हो ?

प्रकाशित : मंसिर ११, २०७५ ०८:०६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

सयपत्री माला किन मिल्काउनु ?

रुघा, मर्की–ब्रोन्काइटिस निको होस्, पाइल्स र महिनावारीमा रगत बग्ने समस्या कम होस्, बुढ्यौलीमा समेत दृष्टि नघटोस्, छाला स्वस्थ रहोस् भनेर हिजोआज दिनमा ५ कपसम्म सयपत्री चिया पिउने पारखी भेटिएका छन् ।
नारायण घिमिरे

काठमाडौँ — नेपाली समाजमा चलनचल्तीका शब्द ‘सफा’ र ‘पवित्र’ बीचको भिन्नता बुझ्न मलाई झन्डै ३ दशक लाग्यो । मेरो बुझाइमा ‘सफा’ भनेको एउटा अवस्था हो, कुनै कार्य गरी प्राप्त गर्न सकिने । जस्तै– तामा वा स्टिलको जुठो गिलास खकालेर पानी पिउने प्रयोजनका लागि ‘सफा’ बनाउन सकिएला ।

तर त्यो ‘पवित्र’ नै हुन्छ भन्ने निश्चित छैन । ‘पवित्र’ शब्दले समग्रमा सधैं ‘शुद्धता’ राख्ने संस्कृतिको बृहत अवस्थालाई इंगित गर्छ । तिहारका बेला दिदीबहिनीको धन्य मनले दाजुभाइलाई लगाइदिने सयपत्रीको माला, लगाइदिने भावना र त्यसको परिवेश सबैलाई ‘पवित्र’ मान्न सकिन्छ । किन र कसरी सयपत्रीको माला पवित्र भयो भन्ने तर्कका लागि भने अलिकति चर्चा जरुरी होला ।

तिहार भन्ने बित्तिकै हामी सयपत्री फूल सम्झन्छौं । हाम्रा पुर्खाले तिहारको मालाका लागि सयपत्री र मखमली नै किन रोजे होलान् ? फूल, कोपिला, पात, डाँठ र जराको आयुर्वेदिक महत्त्व रहेको सयपत्रीबारे आयुर्वेदिक फर्माकोपियामा खासै उल्लेख छैन । तर आयुर्वेदले सयपत्रीको पात र फूलको थुप्रै प्रयोजन सुल्झाएको छ ।

मेक्सिकोमा सयपत्रीलाई ‘झन्डु’ भनिँदो रहेछ । त्यहाँ बगैंचाको सौन्दर्यका साथै झन्डु फूलबाट चाडबाडमा खानाको परिकार बनाउँदा रंगाउन हालिने पहेंँलो र सुन्तला–रातो खाद्य रंग बनाइन्छ । हाम्रा गाउँघरमा पनि चिसो लाग्दा, रुघाखोकी र ब्रोन्काइटिस हुँदा सयपत्रीको सम्पूर्ण बिरुवा पिँधेको झोल ३०–४० मिलिलिटरजति पिउने चलन नभएको होइन । छालामा साह्रै दुख्ने र पिप बन्ने बिबिरा उठ्दा, हाड–जोर्नी र मांसपेशी दुख्दा सयपत्रीको पातको लेदो दलेर छुटकारा लिइआइएकै छ ।

गाउँघरमा पिसाब पोल्दा सयपत्रीको पात र फूल पिँधेर बनेको लेदो ५०–६० मिलिलिटर पिउन दिने चलन छ । त्यही लेदो लगाउँदा पाइल्सको फुन्द्रो घट्छ भने पिप आउने घाउ ड्रेसिङ गर्दा छिटो सन्चो हुन्छ । तातोपानीमा सयपत्रीको स्टिम डिस्टिलेट ४–५ थोपा हाली पिउँदा दमका बिरामीको स्वास्थ्यमा उल्लेखनीय सुधार आउँछ ।

नाथ्रीफुट्दा धेरै रगत बग्न रोक्ने अचुक औषधी भनेकै सयपत्री फूल उमालेर सेलाएको पानी नाकमा हाल्नु हो । रजस्वला र पाइल्समा सामान्यभन्दा बढी रगत बगेमा सयपत्रीको पातको लेदोलाई चौथाइ थुर्मी गाईको घिउमा हल्का भुटेर खाने चलन अद्यापि छँदैछ ।

अब पाठकवृन्दलाई आफ्नै आँगनमा ढकमक्क फुलेको सयपत्रीका वैज्ञानिक तथ्य जान्ने खुल्दुली जाग्नु स्वाभाविक छ । सयपत्रीका फूल, डाँठ र जरा बहुगुणी छन् । सयपत्री फूलको एक्सट्रेक्टमा झन्डै ९३ प्रतिशत अत्यन्त उपयोगी पिग्मेन्टस हुन्छन् । ८८ प्रतिशत लुटिन र ५ प्रतिशत जियाजेन्थिन । लुटिनले प्रकाशको किरणबाट निलो प्रकाश सोस्छ । थोरै कन्सन्ट्रेसनमा सोस्दा पहेंँलो देखिन्छ भने धेरै कन्सन्ट्रेसनमा सोस्दा सुन्तला–रातो । सयपत्रीको पत्रमा हुने लुटिनको मात्राले यसको रंग निर्धारण गर्छ । जियाजेन्थिनले भने रामपुर पहेंँलो जातको मकैको गेडाजस्तो पहेंँलो रंग दिन्छ ।

लुटिन र जियाजेन्थिन आँखाको रेटिनाको लागि जरुरी पर्ने क्यारेटिनोइड हो । बुढ्यौलीमा आँखाको दृष्टि घट्दै जानुको धेरै कारणमा एउटा मुख्य कारण रेटिनामा लुटिन, जियाजेन्थिन जस्ता क्यारेटिनोइडको कमी हुनु पनि हो । सयपत्री फूलले दिने रंगमा मनग्य लुटिन र जियाजेन्थिन पिग्मेन्टस पाइने हुँदा सयपत्री फूलबाट बनाइएको खाद्य रंग मानव दृष्टि वृद्धिमा सहयोगी हुने भेटिएको छ । सयपत्री फूलको रंग हालिएको दाना खुवाएको कुखुराले पारेको अन्डामा लुटिन र जियाजेन्थिन क्यारेटिनोइड धेरै पाइन्छ ।

दृष्टि वृद्धिका लागि त्यही अन्डा खाएर लुटिन र जियाजेन्थिन रेटिनासम्म पुर्‍याउन सकिने आजसम्म हामीलाई उपलब्ध सबैभन्दा उत्कृष्ट तरिकामध्ये एक मानिएको छ । त्यसैले कुखुराको न्युट्रिसन सप्लिमेन्ट बनाउन सयपत्रीको माग बढ्न थालेको छ ।

दूषित हावापानीबाट मानिसको छालामा संक्रमण गर्ने किटाणु प्राय: ग्राम पोजेटिभ र ग्राम नेगेटिभ प्रकृतिका हुन्छन् । सयपत्रीको बिरुवा पिँधेको लेदोमा लेमोनिन, ओसिमिन, लिनालाइल एसिटेट, लिनालोल, टेजिटोन र नोनाइल अल्डिहाइड जस्ता केमिकल हुन्छन् । सयपत्रीको फूल र बिरुवाको झोलमा र वातावरणमा जाने बासनामा पाइने माथिका तत्त्वहरूमा ग्राम पोजेटिभ र ग्राम नेगेटिभ ब्याक्टेरिया मार्ने (एन्टी–ब्याक्टेरियल) गुण हुन्छ ।

यसले छालालाई ती किटाणुको संक्रमणबाट जोगाउँछन् । एन्टी–सेप्टिक गुणका कारण नै छालाको रोग, डन्डिफोर, खटिरा आदिमा सयपत्रीको उपयोग घरेलु उपचारमा प्रयोग हुँदै आइरहेको छ । सम्भवत: बासनाको उक्त गुणका कारण हाम्रा पुर्खाले घर वरिपरि सयपत्रीको झाडी बनाउने गरेका होलान् । रगतमा प्रो–थ्रम्बिन कमी हुने, प्लेटिलेट्स बढ्ने अनि रक्तस्राव नरोकिने समस्या संसारमा विकराल बन्दैछ ।

सयपत्रीको पात निचोरेर निकालिएको रसमा मानिसको रगतमा प्रो–थ्रम्बिन बन्न सहयोगी हुने ग्यालिक एसिड, इस्कोपोलिटिन, फ्रिनुलिक एसिड, कुयरसिसिटिन भेटिन्छ । तिनले प्रो–थ्रम्बिन बन्न र रक्तस्रावका बेला रगत जमाउन सहयोग गर्छन् । सयपत्रीको पातको रस एकातर्फ एन्टी–सेप्टिक हुने र अर्कोतर्फ रगत जमाउन सघाउने हुँदा पाइल्स र महिनावारीमा रामवाण सावित भएका छन् ।

वनस्पतिमा पाइने प्रोटिन पेरोक्सिडेज, अक्सिडेज, लिपोक्सिनेज र क्याटालेज रोग र किरा प्रतिरोधात्मक इन्जाइम मानिन्छन् । पछिल्लो समय जैविक विधिबाट सयपत्रीको पात निचोरेर निकालिएको रस छर्कंदा गोलभेँडा खेतीमा रोग र किरा प्रतिरोधात्मक इन्जाइम आश्चर्यजनक रूपमा वृद्धि गर्न सकिएको छ । सयपत्रीको जैविक विधिबाट बिरुवामा रोग र किरा प्रतिरोधात्मक शक्ति बढाउन सक्षम ग्रिन इस्प्रे प्रमाणित भएकाले मानिसका लागि स्वस्थबद्र्धक कृषि उत्पादनमा पनि सयपत्री बिरुवाको माग बढेको छ ।

जब सयपत्री खेती मालामा मात्र सीमित भएन र यसको अथाह गुणबारे जानकारी बाहिरियो, यसको चिया पिउने चलन पनि बसिहाल्यो । सामान्यतया ४ किलो सयपत्रीको फूल सुकाउँदा १ किलोजति तयार हुन्छ । झुरुम–झुरुम हुनेगरी सुकाइएको सयपत्री हातले माडिदिँदा धुलोपिठो बन्छ । सयपत्रीको २ चिया चम्चा धुलोलाई उम्लिएको २ सय मिलिलिटर पानीमा १० देखि १५ मिनेट छाडिदिएपछि बन्ने झोल छानेर तातै चिया खान सकिन्छ । रुघा, मर्की–ब्रोन्काइटिस निको होस्, पाइल्स र महिनावारीमा रगत बग्ने समस्या कम होस्, बुढ्यौलीमा समेत दृष्टि नघटोस्, छाला स्वस्थ रहोस् भनेर हिजोआज दिनमा ५ कपसम्म सयपत्री चिया पिउने पारखी भेटिएका छन् ।

आज विश्व बजारमा सयपत्रीको चिया,ट्याब्लेट, गोली र क्याप्सुल तथा दृष्टिबद्र्धक चूर्ण, रगत सफा गर्ने जुस, छालाको लागि क्रिम आयुर्वेदिक सप्लिमेन्टका रूपमा बिक्री भइरहेको छ । हामी भने भाइटीकाको मालामा सीमित गरी गमक्क परी बसेका छौं । अरु जे होस्, दिदीबहिनीको धन्य मनले दाजुभाइलाई सयपत्री गाँसेर माला लगाइदिने पवित्र संस्कृतिमा भने हामीले जति गर्व गरे पनि हुन्छ ।

लेखक खाद्य वैज्ञानिक हुन् ।

प्रकाशित : कार्तिक २९, २०७५ ०८:०२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT