सडक सुरक्षाका सहयात्री

प्रत्येक एक सय किलोमिटरको दूरीमा आधारभूत ट्रमा सेवा दिन सके थुप्रैको ज्यान जोगिन सक्छ ।
गोकर्णप्रसाद उपाध्याय

काठमाडौँ — सडक भूगोलको दूरी छोट्याउने र विश्वलाई नजिक ल्याउने माध्यम हो । तर त्यही सडकमा हुने दुर्घटना आधुनिक सभ्यताको सबैभन्दा कुरूप पक्ष बनेको छ । सारा विश्व यस समस्याबाट आक्रान्त छ । दुर्घटनाका समाचार मिडियामा आइरहन्छन्, छाइरहन्छन् ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार सडक दुर्घटनामा परी वर्षमा १३ लाखभन्दा बढी मानिसको मृत्यु हुन्छ ।
घातक सडक दुर्घटनामध्ये ९० प्रतिशत निम्न तथा मध्यम आय भएका मुलुकमा हुन्छन्, जहाँ विश्वको कुल सवारी साधनमध्ये मुस्किलले आधाजति होलान् । अर्थात आधाजति सवारी साधनले ९० प्रतिशत दुर्घटना हुन्छ भने बाँकी आधाले केवल १० प्रतिशत ।

Yamaha


दुर्घटनामा मृत्यु हुनेमध्ये आधाजति मोटरसाइकल वा साइकलयात्रु तथा पैदलयात्री हुन्छन् । काठमाडौंमै पनि पछिल्ला ५ वर्षमा ४ सयभन्दा बढी साइकल र पैदलयात्रीले दुर्घटनाबाट ज्यान गुमाएका छन् ।

विश्वमा सडक दुर्घटनाबाट हुने मृत्युमध्ये एक चौथाइभन्दा बढी हिस्सा दक्षिणपूर्वी एसियाली मुलुकले ओगट्छन् । यस क्षेत्रमा मृत्यु हुनेमा आधाभन्दा बढी मोटरसाइकल यात्री हुने गर्छन्, त्यसपछि आउँछन्, साइकलयात्री र पैदलयात्री । यी तीनवटै समूहलाई जोखिमयुक्त सडक प्रयोगकर्ता (भल्नरेबल रोड युजर्स) मानिन्छ । उनीहरू जुनसुकै बेला दुर्घटनाको सिकार बन्न सक्छन् ।

नेपालमा सडक विस्तार, सवारी संख्यामा वृद्धिसँगै सवारी दुर्घटना भयावह बन्दै गएको छ । वर्षेनि दुई हजार पाँच सयभन्दा बढीले ज्यान गुमाउने गरेका छन् । पूर्ण वैज्ञानिक र इन्जिनियरिङ कोणबाट उत्कृष्ट सडक बन्न सकिरहेका छैनन् । सवारी साधन कति, कस्ता,कुन मापदण्डका चाहिने हो भनेर पूर्वानुमान र अध्ययन छैन । दुर्घटना न्युनीकरणका लागि ल्याइएका कानुन समयानुकूल परिमार्जन र लागु गर्न सकिएका छैनन् । सडक प्रयोगकर्तासचेत देखिँदैनन् ।

विश्वमा हरेक दिन विद्यालय जाने उमेरका ५ सय भन्दा बढी बालबालिका घरबाट निस्किन्छन् तर फर्किदैनन् । कारण बाटोमा हिँड्दा वा सडक पार गर्दा वा सवारी दुर्घटनामा परेर मृत्युवरण गरिसकेका हुन्छन् । १५–२९ वर्ष उमेर समूहका युवाको अवस्था पनि उस्तै छ । अधिकांश मोटरसाईकल दुर्घटना यही उमेर समूहको हुन्छ । १५–२९ वर्ष उमेर समूहको मृत्युको प्रमुख कारण सडक दुर्घटना भएको छ ।

सडक दुघटनामा लाखौं घाइते हुन्छन् । घाइते भएर बाँचेकाहरूको अवस्था दर्दनाक र भयानक छ । सडक दुर्घटनाकै कारण जीवनयापनका अनेक क्षेत्रमा प्रभाव पर्छ । उत्पादनशील उमेर समूहको सक्रिय जनशक्ति रोजगारी र उत्पादकत्व बढाउनसमेत अक्षम बन्न पुग्छ । पैसा, पूर्वाधार, प्रविधि वा अन्य सम्पत्ति गुमाउनु फरक कुरा हो । तर सक्रिय जनसंख्या गुमाउनुभन्दा दु:खद र दर्दनाक कुराअर्को हुन सक्दैन ।

सडक दुर्घटनाका यिनै नकारात्मक बहुआयाम विश्लेषण र पहिचान गर्दै संयुक्त राष्ट्र संघले सन् २०११–२०२० लाई ‘सडक सुरक्षाकार्य दशक’ घोषणा गरेको छ । नेपालले कार्ययोजना बनाई सन् २०२० मा दस वर्ष अघिको तुलनामा दुर्घटनाबाट हुने मृत्युलाई आधा पार्ने लक्ष्य राखेको छ । तर अवस्था खस्कँदो छ ।

सडक सुरक्षाकार्य दशकका पाँच खम्बा सडक सुरक्षा व्यवस्थापन, सुरक्षित सडक र आवागमन, सुरक्षित सवारी साधन, सुरक्षित सडक प्रयोगकर्ता र दुर्घटनापछिको उद्धार हुन् । यी सबै खम्बालाई मजबुत र व्यवस्थित बनाउने चुनौती नेपाललाई छ ।

सडक सुरक्षाको प्रवृत्ति बहुआयामिक हुन्छ । नेपालमै पनि यातायात, स्वास्थ्य, सडक, ट्राफिक, कानुन, विद्यालय, दातृ निकाय, मिडिया अनेक संघ–संस्था सडक सुरक्षा व्यवस्थालाई मजबुत बनाउने सहयात्री हुन् । सडक दुर्घटना न्युनीकरण यी सबै पक्षको चाहना हो, जसलाई निकायगत रूपमा सबैले आ–
आफ्नोतर्फबाट नतिजामूलक भईसमन्वय गर्नु जरुरी छ ।

जोखिमपूर्ण ढंगले सडक प्रयोग गर्नेलाई सुरक्षित पार्ने दिशामा काम गर्नुपर्छ, जसका लागि पहिलो कुरा हो, जनचेतना । त्यसपछि सडकको अवस्था सुधार र पूर्वाधारमा लगानी हुनुपर्छ । राम्रो अवस्थाका सवारी साधनको प्रयोगले पनि दुर्घटना न्युनीकरण गर्ला । सिट बेल्टमा कडाइ, हेल्मेटको अनिवार्यता, ‘मापसे’ नियन्त्रणलाई प्रभावकारी बनाउने र लाइसेन्स दिने प्रक्रियालाई अझै वैज्ञानिक बनाउने जस्ता कानुनी पाटाहरू पनि बिर्सिनु हुँदैन ।

दुर्घटनापछि बेलैमा उद्धारले कैयौं मानिसको ज्यान जोगाउन सक्छ । राजमार्ग र ठूला सहरमा आवश्यक संख्यामा ट्रमा सेन्टर स्थापना जरुरी छ । राजमार्गमा सडक दुर्घटनापछि तत्काल सामान्य उपचार नपाउँदा मर्नेको संख्या पनि धेरै छ । प्रत्येक एक सय किलोमिटरको दूरीमा आधारभूत ट्रमा सेवा दिनसके थुप्रैको ज्यान जोगिन सक्छ ।

सडक दुर्घटना कुनै निकायको एकल जिम्मेवारी हुन सक्दैन । सबै निकायमा छरिएर काम गर्दा अपेक्षित नतिजा निस्किँदैन । नेपालमै पनि सडक सुरक्षाको क्षेत्रमा यातायात, सडक, ट्राफिक प्रहरीजस्ता दसौं निकायले काम गरिरहेका छन् । हामीकहाँ तदर्थ समिति गठन गरेर काम गर्ने अभ्यास छ ।

श्रीलंका, बंगलादेश, मलेसियामा जस्तो शक्तिशाली, स्रोतसाधन सम्पन्न राष्ट्रिय सडक सुरक्षा परिषद गठन गरेर नतिजामूलक ढंगले लाग्नु विवेकपूर्ण हुनेछ । विभिन्न अध्ययन प्रतिवेदन र नीति तथा कार्ययोजनाहरूको संकेत पनि यही हो ।

लेखक नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।

प्रकाशित : मंसिर २०, २०७५ ०८:०३
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

ट्वीटरमा अल्पसंख्यकलाई डर

भारतमा दलित तथा जातीय, धार्मिक, आदिवासी र लैंगिक अल्पसंख्यकलाई सत्तारूढ दलका उग्र कार्यकर्ताले सताउने गरेका छन् ।
थेनमोजी साउन्दराराजन

काठमाडौँ — नोभेम्बर १३ मा ट्विटरका प्रमुख कार्यकारी ज्याक डोर्सेले नयाँ दिल्लीमा महिला पत्रकार तथा अधिकारकर्मीसँग भेट गरेर भारतमा अनलाइन सुरक्षाबारे कुराकानी गरे । धर्म तथा संस्कृतिका आधारमा अल्पसंख्यामा रहेका महिला पत्रकार तथा अधिकारकर्मीले डोर्सेको सामाजिक सञ्जालमा निकै हैरानी खेप्नुपर्छ ।

डोर्से तथा ट्विटरका अन्य उच्च अधिकारीहरूसँगको छलफल उत्पीडनमा परेकाहरूको समस्या समाधान गर्न सहयोग गर्नु तथा भारतको समस्याको तहलाई बुझ्नु रहेको थियो ।

मेरी सहकर्मी संघापली अरुणा ‘प्रोजेक्ट मुक्ति’ नामक संस्था सञ्चालन गर्छिन् । उक्त संस्थाको काम सामाजिक सञ्जालबाट दलितहरूको न्यायका पक्षमा आवाज बुलन्द पार्नु हो । उनी पनि उक्त छलफलमा सहभागी थिइन् । ‘दलित’ शब्दको अर्थ ‘दबाइएको’ भन्ने हुन्छ, जसले हिंसा, उत्पीडन र आमनागरिक सरहको अधिकारबाट पनि वञ्चित जाति बुझाउँछ ।

डोर्सेलाई भेटेका बेला उनले असुरक्षाका कारण ट्विटरबाट आफूलाई अलग राखिसकेकी थिइन् । उनको ट्विटका कारण उनलाई विभिन्न प्रकारको धम्की आइसकेको थियो । जब उनले आफूमाथि भएको हिंसा र उत्पीडनबारे सुनाइन्, तब ट्विटरकी कानुन, नीति, विश्वास र सुरक्षा विभाग प्रमुख विजया गाड्डे सुँक्सुकाइन् । सत्तारुढ दलका ट्रोल सेनाले हरेक दिन दलित र अन्य भारतीय अल्पसंख्यकलाई ट्विटरमा सताइरहेका हुन्छन्, जसका कारण उनीहरूले कित ट्विटर चलाउनै छोड्छन्, नभए ट्रोल सेनाको आँखाको तारो भइरहन्छन् ।

प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी र उनको पार्टी भातीय जनता पार्टीले सन् २०१४ को आमनिर्वाचनमा व्यापक प्रयोग गरेपछि भारतमा ट्विटरलाई राजनीतिक डिस्कोर्सको माध्यमका रूपमा हेर्न थालिएको हो । मोदी सत्तासिन भएपछि उनका समर्थकले ट्विटरलाई सरकारले गरेका सकारात्मक काम प्रचार गर्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन् । उनीहरूले तोडमोड गरिएका तस्बिर पनि प्रयोग गर्ने गरेका छन् ।

भारतमा केही समययता अल्पसंख्यक तथा दलितमाथि अत्याचार र धार्मिक तथा जातीय हिंसामा वृद्धि भएको देखिएको छ । त्यसमा प्राय: सबैले प्रधानमन्त्री मोदीका समर्थकलाई दोषी देखिरहेका छन् । उनीहरूमा आफ्नो दलले बहुमत पाएको उन्माद छ । त्यसैले ट्रोल सेना जातीय र धार्मिक अल्पसंख्यकमाथि सजिलै खनिन्छन् ।

विश्वले अमेरिकाको ट्रोल संस्कृति र गोराहरूको अधिपत्यलाई बुझिसकेको छ । भारतमा भने जातीय आधारमा अनलाइनमा गरिने ट्रोलको अध्ययन भइरहेको छ । यस प्रकारको छलफल हुँदा दलितका प्रतिनिधिहरूको सहभागिता जरुरी हुन्छ । उनीहरूले के भोगिरहेका छन् भन्ने थाहा पाउनैपर्छ । वास्तविक दुनियाँमा होस् वा अनलाइनमा, दलितहरू जातीय अत्याचारको भुंग्रोबाट मुक्ति चाहन्छन् ।

यसै सन्दर्भमा मैले एउटा पोस्टर डिजाइन गरेर अरुणालाई दिएकी थिएँ । उनले त्यो पोस्टर डोर्सेलाई दिइन् । पोस्टरमा एक महिलाले विरोध गरिरहेको देखाइएको छ र त्यसमा लेखिएका छन्– ध्वस्त पारौं । ब्राह्मणवाद । पितृसत्ता ।

ब्राह्मण जातीय हिसाबमा ‘सबैभन्दा माथिल्लो’ जातमा पर्छन् र लामो समयदेखि शक्ति उनीहरूकै अधीनमा छ । उनीहरूको संयुक्त आवाजले कुनै पनि सार्वजनिक छलफल र विचारलाई निर्देशित गर्छ । चाहे त्यो सामाजिक सञ्जालमा होस् या इतिहासमा । उनीहरूको पहुँच भारतको पुरानो संरचनाभन्दा पनि परसम्म फैलिएको छ ।

उक्त पोस्टर दलितको प्रतिरोध कला र उनीहरूप्रति ऐक्यबद्धताको नमुनामात्रै हो । जब नयाँदिल्लीको छलफल सकियो, डोर्सेले मैले बनाएको पोस्टर बोकेर सहभागीसँग तस्बिर खिचाए । जातीय र पितृसत्तात्मक सोचको अन्त्य हुनुपर्छ भन्ने मागको समर्थनट्विटरले गरेको छ भन्ने प्रमाणको रूपमा त्यस तस्बिरलाई हेरियो ।

त्यसपछि ट्विटरमा भारतका जातीय इलिटहरू, त्यसमा पनि अधिकांश ब्राह्मणले कडा प्रतिक्रिया जनाए । डोर्से र उनको टिमले गालीगलौच सामना गर्नुपर्‍यो । उनलाई नश्लवादी तथा भारतीय सामाजिक स्थितिलाई खलल पुर्‍याउन चाहने व्यक्तिका रूपमा चित्रण गरियो । त्यसलाई २०१९ मा हुने आमनिर्वाचनसम्मपनि जोडियो ।

ब्राह्मणहरूले ‘बाइकट ट्विटर’लाई ट्रेन्डिङ गरिदिए ।

डोर्सेप्रति मेरो सहनुभूति छ । उनले दलित महिला भएर ट्विटर चलाउँदाकै जस्तो नमिठो स्वाद चाख्नुपर्‍यो । यस आक्रमणले भारतमा अनलाइन सुरक्षाको अवस्था अध्ययन गर्नआएको उनको टोलीलाई समस्याको गहिराइ पनि अवगत गराइदियो ।

भारतमा लगभग ८० लाख ट्विटर प्रयोगकर्ता छन् र ट्विटरका लागि यो सबैभन्दा छिटो बढिरहेको बजार पनि हो । हरेक दिन बढिरहेको ट्विटर प्रयोगकर्तामा दलित तथा धार्मिक, सांस्कृतिक र लैंगिक अल्पसंख्यक पनि पर्छन् । भारतमा दलितको मात्रै संख्या २६ करोड हाराहारी छ । उनीहरूका लागि ट्विटर आफ्नो कुरा निसंकोच राख्न सकिने माध्यम हो । यहाँ भनिएका कुरा मुख्य मिडियाले पनि सुन्छन् ।

भारतको जातीय संरचना र शक्ति ट्विटरमा पनि देखिन्छ । जसका कारण अल्पसंख्यकहरू उक्त सञ्जालबाट टाढै बस्न बाध्य हुन्छन् ।

ट्विटरका प्रतिनिधिहरूले पनि त्यस प्रकारको उत्पीडन भोगे । ब्राह्मणहरूले ट्विटरलाई बाइकट गर्न आह्वान गरेपछि ट्विटरकी कानुन, नीति, विश्वास र सुरक्षा विभाग प्रमुख विजया गाड्डेले तस्बिरको विषयलाई लिएर माफी मागिन् । उनले ट्विटर निष्पक्ष मञ्च भएकाले भविष्यमा यस प्रकारको कार्य गर्दा आफूहरूले ध्यान दिने बताइन् । ट्विटरले क्षमायाचना गर्नुले समस्या कुन तहमा छ भन्ने स्पष्ट देखियो । ट्विटर घुँडा टेकेर आफू निष्पक्ष र बहसका लागि खुला मञ्च रहेको बताउन बाध्य भयो ।

ट्विटरमा जातलाई केन्द्रमा राखेर गरिने दुव्र्यवहार र हिंसालाई देखेर पनि ट्विटरले नदेखे जस्तो गर्नु दुर्भाग्य हो । उक्त मञ्चको जिम्मेवारी भने खुला बहसलाई बढावा दिनुमात्र नभई आफ्नो विचार राख्ने स्वतन्त्रतालाई पनि सुरक्षा दिनु हो । चरणबद्ध रूपमा गरिने आक्रमणले उत्पीडनमा रहेकाहरूलाई चुप लागेर बस्न बाध्य बनाउँदै लगेको छ भने ट्विटरलाई अत्याचार गर्ने अर्को अस्त्र बनाउँदैछ ।

ट्विटरकै प्रमखु कार्यकारीले भोगेको अत्याचार वा हिंसालाई उदाहरणका रूपमा लिएर उनीहरूको समूहले त्यसलाई गम्भीरतापूर्वक मनन गर्न आवश्यक छ । ट्विटरले भारतमा मात्रै नभई विश्वभर रहेका अल्पसंख्यकको आवाजलाई सुरक्षा प्रदान गर्न कदम चाल्नैपर्छ ।

ट्विटरले जातीय हिंसा वा घृणायुक्त अभिव्यक्तिलाई तुरुन्तै रिपोर्ट गर्न मिल्ने संयन्त्र विकास गर्नुपर्छ । उसले छुट्टै एउटा समिति बनाएर ट्विटरमा मानव अधिकार कुण्ठित पार्ने कार्यको समीक्षा गर्नु जरुरी छ । भारतको ट्रोल पनि समीक्षा गर्दै त्यसले कस्तो सूचना प्रवाह गरिरहेको छ भनेर ध्यान दिनुपर्छ ।

डोर्से र उनका सहकर्मीले सरकार,नागरिक समाज र सबै अल्पसंख्यक समूहका प्रतिनिधिसँग छलफल गरी एउटा नीति तयार गर्नुपर्छ । यस प्रकारको छलफलबाट विभिन्न प्रकारका समस्या र तिनका समाधानका उपाय पहिल्याउन सकिन्छ । तर ट्विटरले आफूलाई पिछडिएको वर्गहरूले पनि आवाज उठाउने स्थानका रूपमा विकास गर्न चाहन्छ या चाहँदैन, त्यसमा भने स्पष्ट हुनुपर्छ ।

लेखक एक दलित–अमेरिकी कलाकार र अभियन्ता हुन् । उनी इक्वालिटी ल्याब्सकी संस्थापक पनि हुन् ।
(न्युयोर्क टाइम्सबाट अनुदित ।)

प्रकाशित : मंसिर २०, २०७५ ०८:०१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT