बालबालिकालाई विज्ञान

विज्ञानलाई रुचिकर बनाउन व्यावहारिक ज्ञान र शैक्षिक सामग्रीको अपरिहार्यतालाई अधिकांश विद्यालय र शिक्षकले बुझेका छैनन् ।
मधु राई

काठमाडौँ — मैले प्राथमिक तहमा कसरी विज्ञान पढेँ, थाहा छैन । माथिल्लो तहमा जीवविज्ञानको पुस्तक हेरेर पढाउने शिक्षकबाट मैले जीवन र जगतसँग जोडिने विज्ञानको शिक्षा पाइन । भौतिक विज्ञानको शिक्षकले बेला–बेला शैक्षिक सामग्रीसहित प्रयोगात्मक शिक्षण विधि अपनाउँदै पढाउनाले विज्ञान समूहमा धेरै नम्बर आयो र विज्ञान संकायमा उच्चशिक्षा लिने अवसर पाएँ ।

मेरा छोराछोरीले बाह्र–चौध वर्षअघि विराटनगरको एउटा निजी विद्यालयमा स्कुले शिक्षा आर्जन गर्ने अवसर पाए । उनीहरूका लागि विज्ञान कहिल्यै रुचिकर भएन ।

कक्षा ७–८ पढ्दाताका छोराले बेला–बेला ‘मम्मी, वैज्ञानिकहरूले गरेका काम र सिद्धान्तलाई हामीले किन घोकिरहनुपर्ने ? हामीले नयाँ काम गर्नुपर्छ हैन र ?’ ऊबेला आफ्नो रुचि थाहा नपाई जेनतेन विज्ञान संकाय पढेकाले मैले छोराछोरीलाई विज्ञान पढ्नैपर्छ भनेर कहिल्यै दबाब दिइन । जे पढे पनि टुंग्याउनु भने पर्छ है मात्र भनेँ ।

विज्ञान विषयलाई रुचिकर बनाउन शिक्षकको अहम् भूमिका हुन्छ । मैले शिक्षण पेसा अपनाएको २३ वर्ष भयो । ससाना बालबालिकालाई विज्ञान पढाउँदा व्यावहारिक ज्ञान दिने प्रयास गर्दै आएकी छु । व्यावहारिक कक्षामा सकभर पुस्तक नहेरी कक्षा लिन्छु र स्थानीय स्तरमा पाइने शैक्षिक सामग्री प्रयोग गर्छु । जीव विज्ञानमा बोटबिरुवाबारे पढाउँदा विद्यालय परिसरमा रोपिएका फलफूल र तरकारी देखाउँदै बुझाउने प्रयास गर्छु । कौसीमा रोपेको बोटबिरुवा देखाउन मासिक रूपमा लान्छु ।

साना बालबालिकाको उमेर र रुचि अनुसारको पाठ्य–पुस्तक अभावलाई अधिकांश विद्यालय र शिक्षकले महसुस गरेको पाइँदैन । कतिपय नाम चलेका निजी विद्यालयले ‘बढी पुस्तक बढी पढाइ’ भन्ने मान्यतालाई आत्मसात गरेको पाइन्छ । उदाहरणका लागि विराटनगरका अधिकांश निजी विद्यालयमा युकेजी पढ्ने साना विद्यार्थीलाई अंग्रेजी र विज्ञानका दुई–दुईवटा पुस्तक पढ्नुपर्ने बाध्यता छ ।

नेपाली बाहेक सबै विषय अंग्रेजी माध्यममा पढ्नुपर्छ । यो बाध्यतालाई न शिक्षकले विद्यालयमा नत अभिभावकले घरमा महसुस गर्ने गरेको पाइन्छ । अंग्रेजीमा भर्खरै दुई वा तीन शब्दको वाक्य बनाउन र बुझ्न थालेका युकेजीका विद्यार्थीले कसरी विज्ञान र सामाजिक पुस्तकका लामा वाक्य बुझ्छन् भन्ने अर्को बहसको विषय बन्न सक्छ ।

विज्ञान विषयका दुइटा पुस्तकमा ‘एक्टिभिटी’ र ‘कोर्स’ भनेर छुट्याइए पनि सिलसिलेवार छैनन् । कोर्स बुकमा दिइएको अभ्यास एक्टिभिटी बुकमा गराउनुपर्ने हुन्छ, तर व्यवहारमा त्यस्तो छैन । विज्ञानको पुस्तकमा सामाजिक शिक्षा र अंग्रेजी पुस्तकमा समेटिएका पाठ दोहोर्‍याएर राखिएका छन् ।
विज्ञानको पुस्तकलाई मोटो बनाउन अंग्रेजी पुस्तकको पाठ ‘एक्सन वर्ड’ समावेश गरिएको छ । यस्ता झिनामसिना लाग्ने तर संवेदनशील विषयमा लेखक र प्रकाशनगृहले नजरअन्दाज गर्नु भनेको ससाना विद्यार्थी र अभिभावकलाई गुमराहमा पार्नु हो । यस्ता कार्यमा शिक्षक र विद्यालय व्यवस्थापनले प्रत्यक्ष र परोक्ष रूपमा मलजल गर्दै आएको देखिन्छ ।

निजी विद्यालयका विशेषगरी पूर्वप्राथमिक तहमा पढाउने अधिकांश शिक्षक–शिक्षिकाले विद्यालय व्यवस्थापनसँग यस्ता विषयमा बिरलै छलफल गरेको पाइन्छ । कतिपय विद्यालय सञ्चालक वा प्राचार्य अध्यापनमा भन्दा व्यवस्थापनमा बढी व्यस्त हुन्छन् । यस्ता पुस्तक लेखक र प्रकाशनगृहको एकमात्र ध्याउन्न भनेको पुस्तक बिकाउनु हो । जति मोटो पुस्तक उति बढी मूल्य र जति बढी पुस्तक उति बढी कमिसन ।

पुस्तक लेखक र प्रकाशनगृहको एकाधिकारका कारण हाम्रा ससाना विद्यार्थीले पूर्वप्राथमिक तहमा विज्ञान विषयको आधारभूत ज्ञान पाउने अधिकारबाट वञ्चित हुनुपरेको छ । अमिल्दो पाठहरू भिन्न–भिन्न शिक्षकले भिन्न तरिकाले पढाउँदा साना बालबालिकाले कसरी बुझ्छन् भन्ने विषयमा पुस्तक लेखकहरू संवेदनशील देखिँंदैनन् । सिर्जनशील र जाँगरिला शिक्षकले विज्ञानलाई रुचिकर बनाउन शैक्षिक सामग्रीसहित पढाए पनि अन्यले कसरी र के गरी पढाउँछन् भन्ने विषयमा प्राचार्य र विद्यालय व्यवस्थापन संवेदनशील देखिँंदैनन् ।

विज्ञानलाई रुचिकर बनाउन व्यावहारिक ज्ञान र शैक्षिक सामग्रीको अपरिहार्यतालाई अधिकांश विद्यालय र शिक्षकले बुझेको देखिंँदैन । जीवविज्ञान अन्तर्गत पढाइने बोटबिरुवा सम्बन्धी व्यावहारिक ज्ञान दिन विद्यालय परिसरमा करेसाबारी बनाउन सकिन्छ । करेसाबारीमा मानव शरीरलाई चाहिने फलफूल र तरकारी फलाउन सकिन्छ । तरकारी खाँदाको फाइदाबारे ससाना विद्यार्थीले थाहा पाउँछन् ।

उनीहरूमा कौतुहलता बढ्छ र विज्ञान विषय रुचिकर बन्दै जान्छ । बोटबिरुवाको जीवनचक्र आफ्नै अगाडि देख्दै हुर्केका विद्यार्थी माथिल्लो तहमा पनि यस्तै शिक्षा पाए कृषिविज्ञ/वैज्ञानिक बन्ने सम्भावना बढ्छ । पूर्वप्राथमिक तह औपचारिक शिक्षाको जग हो । नाम चलेका विद्यालयमा भर्ना गरेपछि सबै बुझिहाल्छन् भनेर बस्ने मजस्ता धेरै अभिभावक पछुताएका छौं ।

पूर्वप्राथमिक तहमा पढ्ने विद्यार्थीको उमेर र रुचि अनुसार पाठ समेटिने र सोही अनुरूप शिक्षण सिकाइ गर्ने हो भने विज्ञान बालबालिकाका लागि जीवन र जगत जोड्ने पहिलो विषय हुनसक्छ । विज्ञान विषयका शिक्षक र विद्यालय व्यवस्थापनले पनि ससाना विद्यार्थीको उमेर र रुचि अनुसार पुस्तक छनोट गर्नुपर्छ ।

प्रकाशकले पनि मोटो र बढी संख्यामा पुस्तकभन्दा पनि आफ्नो देशको परिवेशसँग मेलखाने पाठ समेटेर पुस्तक प्रकाशन गर्नुपर्छ । विज्ञान विषय रुचिकर बनाउनु भनेको विज्ञ र वैज्ञानिक जन्माउनु हो ।

प्रकाशित : पुस ६, २०७५ ०७:४५
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बच्चा हुर्काउने हेक्का 

अधिकांश अभिभावक बालमनोविज्ञानका विषयमा अनभिज्ञ छन् । बालबालिका भगवान् भरोसामा हुर्किरहेका छन् ।
मधु राई

काठमाडौँ — सदाझैं यसपालिको दसैं–तिहारमा आफन्तसँग भेटघाट गर्ने अवसर जुर्‍यो । कतिपय आफन्तको घरमा स्कुल जाने उमेरका बालबालिकाले ठूलाले जस्तै घरधन्दामा सघाएको देख्दा मनै फुरुङ्गै भयो । घरपरिवारले भने उनीहरूलाई स्याबासी दिनुको साटो पाहुनाकै अगाडि ‘के गर्नु यिनीहरू पढाइमा खत्तम छन्’ भन्दा मनै चसक्क भयो ।

सोचेँ बिहानदेखि बेलुकीसम्म यसरी खप्की सुन्दै हुर्कने बालबालिकाप्रति घरपरिवार कति निर्दयी बन्नसकेका होलान् ।

कतिपय घरपरिवारमा हजुरआमा र हजुरबुबा र आमाबुबाले बिहानदेखि बेलुकीसम्म मदिरा सेवन गरेको देखेँ । त्यस्ता अभिभावक चाडबाडका बेला पाहुना लगायत छरछिमेकले थाहा पाउनेगरी नै पिउँछन् । गाउँघरको के कुरा, सहरका वडा र टोलहरूमा छ्यापछ्याप्ती मदिरा पसल खुलेका छन् ।

यस्ता पसलका नियमित ग्राहक अभिभावक नै हुन् । बेलुकीपिच्छे त्यस्ता पसल चहार्ने अभिभावक टोलछिमेकमा बग्रेल्ती । अझ कतिपयका अभिभावक स्वयं मदिरा बिक्रेता । छोराछोरीको जीवनशैलीमा यसले प्रत्यक्ष र परोक्ष रूपमा नकारात्मक असर परेको देखिन्छ ।

छोराछोरी हुर्काउँदा न्यूनतम जिम्मेवारीसमेत निर्वाह गर्न नसक्ने कतिपय यस्ता अभिभावक उल्टै भन्छन्, ‘अचेलको पढाइ नै खत्तम छ । खै के पढाउँछन्, शिक्षकहरूले ?’ भन्ने गर्छन् । हिजो आफ्नै दैनिकी र जीवनशैलीका कारण छोराछोरी पढ्न नसकेको र आज बेरोजगार भएको तथ्य यी अभिभावकले महसुस गर्नसकेका छैनन् । बालबालिकाहरूलाई अर्तिबुद्धि दिने निहुँमाउनीहरू कचकच मात्रै गर्छन् । मापसे गर्ने अभिभावकको दैनिकी र जीवनशैलीले बालबालिकाको वर्तमानमात्र हैन, भविष्य नै अन्योलग्रस्त बन्दैछ । मदिराकै कारण विकृति/विसंगति बढ्दैछ, समाजमा ।

कतिपय मापसे नगर्ने अभिभावकसमेत ‘खान दिएकै छु, लाउन दिएकै छु, तैपनि किन पढ्न नसकेका होलान्’ भन्दै विद्यालय र शिक्षकप्रति रोष प्रकट गर्छन् । छोराछोरी हुर्काउँदा कस्तो अभिभावकत्व प्रदान गर्नुपर्छ भन्ने विषयमा रत्तिभर चिन्तित देखिंँदैनन्, उनीहरू । के हुँदाखाने, के हुनेखाने अधिकांश अभिभावक बालमनोविज्ञानका विषयमा अनभिज्ञ भएकैले नेपाली समाजमा बालबालिका भगवान भरोसामा हुर्किरहेका छन् ।

पछिल्लो समय वैदेशिक रोजगारीले गर्दा कतिपय बालबालिका एकल अभिभावकको अभिभावकत्वमा हुर्किरहेका छन् । कतिपय आमाबाबु दुवै विदेशिएकाले हजुरआमा, हजुरबुबाको देखरेखमा हुर्कन बाध्य छन् । यस्ता कति कारणले बालविज्ञानका कुरा ओझेलमा परेको छ ।

विकसित मुलुकमा छोराछोरी कुट्ने अभिभावकलाई दण्ड–सजाय गरिन्छ । हकार्नसमेत हुँदैन । यसै दैनिकमा केहीअघि उपन्यासकार तथा ‘प्यारेन्टिङ पोडकास्ट’का सञ्चालक स्टिफेन मार्सेको ‘बच्चालाई हकार्नु हुँदैन’ भन्ने लेख प्रकाशित थियो । उनले आफ्नो लेखमा सन् २०१४ मा ‘द जर्नल अफ चाइल्ड डेभलपमेन्ट’मा प्रकाशित अध्ययनबारे लेखेका छन् ।

जसमा उनले शारीरिक दण्डले भन्दा गाली खाँदै हुर्केका बालबालिकामा दीर्घकालीन दुष्प्रभाव पर्छ भनेका छन् । बाल्यकालमा घरका ठूलाबडाले बालबालिकालाई उच्च स्वरमा गाली गर्दा उनीहरूमा नैराश्यता बढ्ने र यसले व्यक्तित्व विकासमा अवरोधपैदा गर्नेबारे अधिकांश नेपाली अभिभावकअनभिज्ञ देखिन्छन् ।

यस्तै के साक्षर, के शिक्षित र के गाउँ, के सहर, अधिकांश अभिभावक कस्तो व्यवहार गर्दा आफ्ना छोराछोरीको व्यक्तित्व विकास हुन्छ र पढाइप्रति रुचि जाग्छ भन्नेबारे चिन्तित देखिंँदैनन् । यसैको परिणाम पछिल्लो समय नेपाली समाजमा बाल अपराधका घटना चुलिएको छ । आफू हुर्कने वातावरण प्रतिकूल भएकै कारण बालबालिकामा मानसिक विचलन बढ्दैछ ।

छोराछोरी हुर्काउँदा न्यूनतम जिम्मेवारी बहन गर्न चुकेका अभिभावककै कारण स्कुले शिक्षा विद्यार्थीका लागि समय कटाउने मेलो बनेको छ । आफ्ना घरपरिवारमा सधैं ‘तेरो शिक्षकले के सिकाउँछ ?’ भन्ने गाली खाँदै हुर्केका बालबालिका कालान्तरमा बीचैमा पढाइ छाड्छन् । उनीहरूको बालमनमा शिक्षा र शिक्षकप्रति वितृष्णा जगाउने पहिलो काम आफ्नै अभिभावकले गरिरहेका छन् ।

विडम्बना † कसरी र कस्तो वातावरणमा हुर्काउँदा बालबालिका भविष्यको कर्णधार बन्न सक्छन् भन्ने विषयमा सरोकारवाल निकाय मौन देखिन्छन् । आफ्ना नागरिकलाई बालमैत्री व्यवहार अपनाउन सकेमात्र बालबालिकालाई भविष्यको कर्णधार बनाउन सकिन्छ भन्ने जनचेतना जगाउन तीनै तहका सरकार चुकेका छन् । बाल्यकालमा बालबालिकाले अभिभावकबाट बालमैत्री व्यवहार नपाएकै कारण युवा उमेरमा नैराश्यता बढ्दै गएको देखिन्छ । यसले उनीहरूलाई अन्तत: वैदेशिक शिक्षा र रोजगारीले आकर्षित गर्दै लगेको छ ।

सरकारी तथा गैरसरकारी संघ–संस्थाले बाल अधिकारको क्षेत्रमा काम गरिरहेका छन् । बाल अपराधको घटनामा भने कमी आएको देखिंँदैन । बालिका बलात्कारको घटनाले नेपाली समाजलाई पाषाण युगमा पुर्‍याएको छ । उदेकलाग्दो त यस्ता बाल अपराधलाई सामान्य घटनासरह सम्झने र दोषी उम्कने गरेकोले दण्डहीनता बढ्दै गएको छ ।

बालमैत्री घरपरिवार र समाजको परिकल्पना गर्ने कुरा असम्भवप्राय: देखिन्छ । तथापि केही पालिकालाई बालमैत्री बनाउन लागिपरेका देखिन्छन्, स्थानीय निकाय । यसमा विराटनगर महानगरपालिका अग्रपंक्तिमा पर्छ । तथापि बालमैत्री घोषणा गर्नुअघि नगरले के कस्तो मापदण्ड र पूर्वाधार तयार गर्‍यो भन्ने विषयमा अधिकांश नगरबासी अनभिज्ञ छन् ।

यस्तो घोषणा गरेर मात्र पुग्दैन, अभिभावकलाई बालमैत्री घरपरिवार बनाउन सरकारले अभिभावक शिक्षा कार्यक्रम पनि समानान्तर रूपमा लागु गर्नुपर्ने देखिन्छ । बालमैत्री घरपरिवारमा हुर्केका बालबालिकाले आफ्नो अधिकार उपभोग गर्न पाउँछन् ।

बाल्यावस्थामा बालअधिकार उपभोग गर्न पाउने बालबालिकालाई मानव अधिकारको पाठ सिकाइ रहनु पर्दैन । बाल अधिकार र मानव अधिकारबारे जानकार बालबालिकाले आफूहरूलाई देशको कर्णधार सम्झने वातावरण तयार हुन्छ । यस्तो वातावरण तयार गर्न अभिभावक र सरोकारवाला निकायले सारथीको भूमिका निर्वाह गर्न जरुरी छ । यसका लागि सरकारले वडा र टोलहरूमा बाल समूह गठन गर्न जरुरी छ ।

यस्ता समूहलाई समेत सहभागी गराई बालमैत्री वडा र टोल बनाउने हो भने बालमैत्री घरपरिवार बनाउन धेरै कुर्नु पर्दैन ।

प्रकाशित : मंसिर १५, २०७५ ०८:१५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT