काठमाडौंले बाह्य प्रभाव पनि पचाउँछ

काठमाडौँ उपत्यकाले बाह्य प्रभावलाई पचाउँदै स्थानीयकरण गर्न सक्छ । यो क्षमताका आधार मौलिक संस्कृति, संस्कार र परम्परा हुन् ।
वसन्त महर्जन

काठमाडौँ — काठमाडौं उपत्यका विश्व सम्पदा सूचीमा पर्नुको एउटै आधार सांस्कृतिक पक्ष हो । संयुक्त राष्ट्र संघ अन्तर्गतको युनेस्कोले तयार पार्ने यो सूचीमा पर्नुले बेग्लै अर्थ राख्छ । सूचीकृत भएकामा सर्वसाधारणदेखि उच्चपदस्थ व्यक्तिहरूले जतिसुकै नाक फुलाए पनि कतिपय सन्दर्भमा उपत्यकाको संस्कृति दोहनमा तिनकै हात देखिन्छ ।

इतिहास, संस्कृति, पुरातत्त्व जस्ता विषय–वस्तु हेर्ने राज्यका निकायहरू पनि संस्कृति दोहन सम्बन्धी क्रियाकलाप हुँदा मौन बसेको देखिन्छन् । कतिपयमा तिनीहरूको संलग्नता पाइएको छ ।

विश्व सम्पदा सूचीमा पुरै काठमाडौं उपत्यका परेको भन्ने भ्रम कतिपयमा पाइन्छ । उपत्यका भित्रका सातवटा सम्पदा क्षेत्र हनुमानढोका, भक्तपुर र पाटनका तीनवटा दरबार परिसर, स्वयम्भू महाचैत्य, बौद्ध (प्राचीन र मौलिक नाम खास्ती महाचैत्य), पशुपतिनाथ र चाँगुनारायण मन्दिरलाई समेटेर सूचीमा पारिएको हो ।

यी सातलाई मूर्त सम्पदाका रूपमा हेर्दा बेग्लाबेग्लै देखिन्छन्, अमूर्त सम्पदाका रूपमा हेर्दा एक–अर्कासँग सम्बन्धित रहेको बोध हुन्छ । अन्य सम्पदाहरू पनि छन्, जसले प्राचीन तर जीवन्त समाजलाई जोडेको पाइन्छ । ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाका सवालमा काठमाडौं उपत्यका अद्वितीय र संसारकै लागि दर्शनीय छ । तर यस उपत्यकाप्रति न्याय भइरहेको छैन ।

काठमाडौं उपत्यकाप्रति राज्यको दृष्टिकोण कस्तो हुनुपर्छ वा यस सम्बन्धमा राज्यले कस्तो नीति अवलम्बन गर्नुपर्छ भन्ने सवालमा सबै पक्ष सजग हुनुपर्छ । सम्बन्धित राज्यकै पहलमा विश्व सम्पदामा युनेस्कोले सूचीकृत गर्ने हो । उपत्यकाको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पक्षमा राज्यले सधैं गौरव गर्दै आएको छ । बेला–बेला व्यक्त हुने मन्तव्य पनि सकारात्मक छन् । राज्यका निकायहरू त्यही अनुरूप किन अगाडि बढ्न सकेनन् ? प्रश्न सगरमाथाजस्तै उभिएको छ ।
देशको राजधानी काठमाडौं उपत्यकामा छ । ऐतिहासिक स्रोतकै आधारमा पनि यो उपत्यका साढे दुई हजार वर्षदेखि राज्यको केन्द्रका रूपमा रहँदै आएको छ । यसको एउटा विशेषता बाह्य प्रभावलाई पचाउँदै स्थानीयकरण गर्नसक्ने क्षमता हो । यो क्षमताको आधार यहीको मौलिक संस्कृति, संस्कार र परम्परा हुन् । त्यसमा यहाँको भौगोलिक अवस्थिति तथा संरचनाले पनि साथ दिएको हुन्छ । कुनै नीति–नियम बनाउँदा वा कार्यान्वयन गर्दा त्यस आधारलाई पनि हेर्न सक्नुपर्छ ।

राजधानी भएपछि सबैको चासो र आकर्षण हुनु स्वाभाविक हो । वृत्ति विकासका लागि चारैतिरबाट ओइरिनु उत्तिकै स्वाभाविक हो । काठमाडौं उपत्यकाको विकासक्रम यसरी नै हुँदै आएको छ । अनियन्त्रित र अव्यवस्थित बसोबासले हरेक क्षेत्रमा अव्यवस्था सिर्जना भइरहेको पनि सही हो । यसलाई नीति निर्माता तथा निर्णायक तहले काठमाडौं उपत्यकालाई बुझ्न नसकेको एउटा फेहरिस्तका रूपमा लिन सकिन्छ ।

सार्वजनिक जग्गामध्ये कतिपय बसोबासका लागि छुट्याउन सकिन्छ । कतिपय प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक जीवन्तताका लागि सुरक्षित राख्नुपर्छ । उपत्यकामा बहने वागमति नदी प्राकृतिकमात्रै नभएर सांस्कृतिक निधि पनि हो । यहाँको सांस्कृतिक तथा सामाजिक जनजीवन यही नदीसँग सम्बन्धित छ । नदीको किनार मिचेर घर बनाउनेलाई राज्यले दण्ड–सजाय गर्नुपर्नेमा राज्यका कतिपय निकायले नै भवनहरू ठड्याएका छन् । अतिक्रमण गरी नदीको प्राकृतिक स्वरूपलाई प्रभावित पारेका छन् । वागमतीका सहायक नदीको स्थिति पनि यस्तै छ ।

नदी किनार अतिक्रमण गरेर घर बनाएर वर्षाका बेला घरमा पानी पस्यो भन्नु तर्कहीन कुरा हो । घरमा नदी पसेको नभएर नदीमा घर पसेको हो । यो पक्षलाई आत्मसात गर्नसकेको पाइँदैन । मन्दिर क्षेत्र तथा अन्य ठाउँहरूमा पनि अतिक्रमण गर्ने गरेको पाइन्छ ।
काठमाडौंको सांस्कृतिक परम्परा अनुसार मृत्यु संस्कारलाई विशेष रूपमा लिने गरिन्छ । यससँग सम्बन्धित हरेक पक्षलाई सम्वेदशील भएर हेरिन्छ । अन्तिम संस्कारका रूपमा दाह संस्कार गरिने मसानघाट बस्तीभन्दा पर एकान्तमा बनाइएका हुन्छन् ।

मसान वरिपरि विना काम मान्छे जाँदैनन्, नराम्रो हुन्छ भनेर । त्यहाँ केही निर्माण संरचना बन्यो भने पनि मसानसँग सम्बन्धित किरियापुत्री घर वा मन्दिर मात्रै हो । मसानघाट वरिपरिको जग्गा सार्वजनिक र खुला हुन्छन् । ती सार्वजनिक जग्गाजमिन मिच्नु वा त्यसलाई व्यक्तिगत सम्पत्ति बनाउनु गैरकानुनी हो । सामाजिक व्यवस्थामा पनि यसलाई असामाजिक र अधार्मिक र अनैतिक कार्यका रूपमा लिइन्छ । हैकम जमाउनेतिर सोचिन्न ।

तर आजभोलि त्यस्ता सार्वजनिक जमिन मिच्ने र घर बनाउने क्रममा मसानघाटहरू नै छोपिन पुगेका छन् । निश्चित समुदायको निश्चित मसानघाट हुन्छन् । त्यही ठाउँमा दाह संस्कार गर्नुपर्ने हुन्छ । मानव बस्तीको बीचमा दाह संस्कार गर्न दिँदैनौं भनेर सांस्कृतिक हस्तक्षेप हुनथालेको छ । मसान वरिपरिका सार्वजनिक ठाउँहरूमा त्यो बस्ती कहाँबाट आयो र आउनहुन्छ कि हुन्न भन्ने प्रश्न अब ठडिएको छ । राज्यका निकायहरू कमजोर हुँदा यसका भ्रष्ट कर्मचारीहरूलाई प्रभावमा पार्दै सार्वजनिक जग्गालाई व्यक्तिगत बनाई हडप्नु गैरकानुन हो नै, यसमा भूमाफियाको पनि संलग्नता हुनु राज्यकै लागि ठूलो चुनौती हो ।

मसानघाट वरिपरिको जग्गा मानव बसोबासयोग्य हुँदै होइन । त्यहाँ बनिसकेका घरहरूलाई किरियापुत्री घर बनाउनुपर्छ । मसानघाट वरिपरि घर बनाउनेहरूलाई सार्वजनिक जग्गा मिचेबापत दण्ड–जरिवानासहित खाली गर्नुपर्ने अवस्था छ । यस्तो नगर्ने हो भने सार्वजनिक जग्गा मिचेर कानुनको धज्जी उडाउनेहरूलाई प्रोत्साहन मिल्नेछ, जसले राज्यलाई सुव्यवस्थित रूपमा अगाडि बढ्न दिँदैन ।

काठमाडौं उपत्यकाको प्राचीन इतिहास, कला, संस्कृति तथा यसको गौरवको कुरा गर्नु, तर यसैको दोहनमा संलग्न हुनु दोहोरो चरित्र प्रदर्शन हो । विकास निर्माणका गतिविधि सांस्कृतिक पक्षलाई जोगाएर पनि गर्न सकिन्छ । यो कुनै समुदाय विशेषको मात्रै नभएर विश्वकै सम्पदा भइसकेको पनि हेक्का राख्नुपर्छ । सम्पदा संरक्षण गर्दै सबैले कसरी फाइदा लिने भन्ने सोच्नुपर्छ ।

प्रकाशित : पुस २६, २०७५ ०८:०४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

छोरी, स्कुटर र यौन दुर्व्यवहार

सार्वजनिक यातायातभित्र धूमपान हटेजस्तै महिलामाथि हुने यौन दुर्व्यवहार पनि अन्त्य गर्न सकिन्छ ।
वसन्त महर्जन

काठमाडौँ — राजधानी काठमाडौंमा सार्वजनिक यातायात सार्वजनिक यातायात साधनको कमी छ । बाटोमा कोही उच्चपदस्थ व्यक्तिको आवागमनसँगै असहज परिस्थिति सिर्जना हुन्छ । भीडभाडका बीच यातायात साधनभित्र महिला यात्रुलाई अप्ठ्यारोमा पार्ने, टाँस्सिएर बस्ने, संवेदनशील अंगमा स्पर्श गर्ने तथा क्वारक्वार्ती हेर्ने यौन विकृत मानसिकताका पुरुष पनि समस्या हुन् ।

यही समस्यालाई चित्रण गरिएको वृत्तचित्र सोर्‍हौं ‘काठमाडौ इन्टरनेसनल माउन्टेल फिल्म फेस्टिभल’ (७–११ मंसिर) मा प्रदर्शन गरियो । ‘एबाउट अ गर्ल’ शीर्षकको १७ मिनेट लामो वृत्तचित्रले धेरै प्रश्न उठाएको छ तर उत्तर खोज्नतिर खासै चिन्तन भएको पाइएन ।

स्कुल जाने छोरी आफूलाई एउटा स्कुटर माग्छिन् । वृत्तचित्रको सुरु यही दृश्यबाट हुन्छ । छोरीको माग तत्काल पूरा गर्न सक्ने अवस्थामा बाबु हुँदैनन् र छोरी ठुस्किएर निस्कन्छे । स्कुटर छोरीको ‘फर्मायसी’ नभएर आवश्यकता भएको त्यसपछिका दृश्यहरूले चित्रण गर्छन् । वृत्तचित्रको मुख्य विषयवस्तु पनि यही हो । अर्थात्, सधैं स्कुल जाँदा छोरी मान्छेले सार्वजनिक यातायातमा भोग्नुपर्ने यौनजन्य दुर्व्यवहार तथा त्यसको असरलाई वृत्तचित्रले समेटेको छ । वृत्तचित्रले छोरीलाई स्कुटी किनिदिए समस्या समाधान हुने सन्देश दिएको छ ।

वृत्तचित्रको प्रदर्शनपछि भएको छलफलमाप्राय: दर्शकले छोरीलाई स्कुटर चाहिने र अभिभावकले यसलाई बुझ्न नसकेको धारणा व्यक्त गरे । स्कुलस्कुलमा अभिभावकलाई भेला पारेर छोरीलाई स्कुटर किनिदिन अनुरोध गर्ने अभियान थाल्नुपर्ने मन्तव्य पनि व्यक्त भयो र त्यसमा अन्य दर्शकले ताली बजाएर समर्थन गरे । तर, यो समस्याको समाधान होइन, समास्याबाट भाग्ने काइदा मात्रै हो । यसले समस्यालाई अझ विकराल रूप दिन्छ ।

केही दशकअघि यातायातको साधनभित्र धूमपान गर्ने समस्या थियो । चुरोट सल्काउँदै र धूवाँ उडाउँदै यताउता हेर्नु पुरुषार्थ प्रदर्शन ठानिन्थ्यो । तर, समाज विकासका क्रममा सार्वजनिक यातायातभित्र धूमपानको विरोध चर्को भयो । अहिले धूमपानको कल्पना पनि गर्न सकिन्न ।
सार्वजनिक यातायातभित्र धूमपान हटेजस्तै महिलामाथि हुने यौन दुर्व्यवहार पनि अन्त्य गर्न सकिन्न र ? अवश्य सकिन्छ । यसका लागि छोरीलाई स्कुटर किनिदिएपछि सबै समस्याको समाधान हुन्छ भन्ने सोचबाट माथि उठ्नुपर्छ ।

वृत्तचित्र हेरिसकेपछि एक दर्शकले अनुरोध गरेका थिए, ‘यौन दुर्व्यवहारको प्रतिकार गर्ने महिलाको पक्षमा अन्य पुरुषले साथ दिने हो भने केही हौसला मिल्थ्यो ।’ यस्तो अवस्थामा ‘केही हौसला’ नभएर ‘धेरै हौसला’ मिल्ने र यसले समाजमा राम्रो असर पार्दै जाने कुरा हेक्का राख्नुपर्छ । चुप लागेर बस्ने वा भीडभाडको बसमा अलिअलि छुन भइहाल्छ नि भनेर उल्टो पीडितलाई सिकाउने प्रवृत्तिले कहिल्यै समस्या समाधान गर्दैन ।

रत्नपार्कबाट कीर्तिपुरतर्फ गइरहेको सार्वजनिक यातायातमा एकपल्ट यस्तै यौनदुर्व्यवहार भइरहेको थियो । पीडित महिला केही बोल्न सकिरहेकी थिइनन् । ठीक त्यसै बेला अर्की जागरुक महिलाको आँखामा यो दृश्य पर्‍यो र बिस्तारै उनले आफू वरिपरिका अन्य यात्रुको ध्यानाकर्षण गराइन् । झट्ट हेर्दा भद्रभलाद्मी देखिने ती पुरुषबाट यस्तो पनि हुन्छ भन्ने सोच्नै सकिन्नथ्यो । यौन विकृत मानसिकताका ती पुरुषलाई तिनै महिलाले गाली गरिन् । होइन भनेर प्रतिकार गर्ने वा बहाना बनाउने कुनै अवस्था थिएन र साक्षीका रूपमा वरिपरिका यात्रु काफी थिए । ती पुरुष उत्ति नै खेर कालो–नीलो मात्रै भएनन्, हतास हुँदै कालिमाटी पुगेपछि ओर्लिए ।

सार्वजनिक यातायातका रूपमा सञ्चालित बस, टेम्पोलगायतका साधनको स्वामित्व कसैको भए पनि सेवामा हुन्जेल ती सबैको अधिकारभित्रका कुरा हुन्छन् । त्यहाँ कुनै व्यक्ति वा वर्गविशेषको वर्चस्व हुँदैन । यात्रा गर्ने महिला हुन् वा पुरुष, दुवै बराबर हुन्छन् । यस्तो सार्वजनिक स्थलमा कसैले कसैलाई हेप्न त झनै पाइँदैन । यौन दुर्व्यवहारलाई महिलाको मात्रै समस्या नभएर सबैको चासो र सरोकारको विषय बनाउनुपर्छ । यस्तो घटना हुनासाथ विरोध गर्ने वा विरोध गर्नेलाई साथ दिने हो भने समस्या चाँडै समाधान हुन्छ । होस नभएर एकअर्कामा छुँदा माफी माग्नु सामान्य शिष्टाचार भइहाल्यो । यौन दुर्व्यवहारजन्य हो र विरोध पनि भयो भने सम्बन्धित व्यक्ति
तत्कालै लज्जित हुनुपर्छ ।

यसबाट वरिपरिकाअन्य पनि सचेत हुन्छन् । कोही अटेरी नै भए गाडीबाट झार्ने वा प्रहरीको जिम्मा लगाइदिने गर्नु उत्तम हुन्छ । यस्ता घटनालाई सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गरिदिने हो भने त्यस्ता व्यक्तिले अन्यत्र पनि महिलामाथि कर्के आँखा लगाउन सक्दैनन् । यसबाट सम्पूर्ण महिलाप्रति हेर्ने दृष्टिकोणमा परिवर्तन आउने सम्भावनारहन्छ ।

यस्तो कुरा सुनेर र पढेर मात्रै पनि अन्यमा राम्रै प्रभाव पर्छ । समस्याको स्थायी समाधान खोज्ने र समाजलाई सभ्य बनाउने हो भने जागरुकता ल्याउनैपर्छ । छोरीलाई स्कुटर किनिदिएर परिवर्तन हुनेवाला छैन । छोराछोरीलाई पढाउन गार्‍हो भइरहेका बेला स्कुटर पनि व्यवस्था गरिदिनुपर्‍यो भने कमजोर आर्थिक अवस्थाको परिवारलाई थप बोझ हुन्छ । स्कुटरमा जान सक्ने छोरी त यौन दुर्व्यवहारबाट बच्लान् । अन्य छोरीहरू यौन दुर्व्यवहारको सिकार भइरहून् त? यो सोच्नै नसकिने कुरा हो ।

प्रकाशित : पुस ४, २०७५ ०८:४०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्