बच्चाले घरमै बढी सिक्छन् 

बिना थिङ

काठमाडौँ — सिकाइ अनन्त छ । सिकाइबाटै व्यक्ति (बालबालिका समेत) ले आफूमा निहित ज्ञान, सीप, व्यवहार, मूल्य, क्षमतामा निखार ल्याउँछ । यसले मानिसमा घर, परिवार र समाजमा जस्तोसुकै परिस्थितिमा पनि अन्तरघुलन वा समायोजन गर्नसक्ने क्षमता अभिवृद्धि गराउँछ ।

जसरी एउटै गह्रामा उम्रिएको बालीमा एकरुपता, एकरसता भेटिँदैन, त्यसरी नै एउटै उमेर समूहका सबै बालबालिकाका स्वभाव एउटै र उस्तै हुँदैन । उनीहरूको पारिवारिक वातावरण, सामाजिक परिवेश, वंशाणुगत गुण जस्ताको आधारमा पनि सिक्ने क्षमता निर्भर रहन्छ । कोही छिटै सिक्छन्, कोही विस्तारै ।

सिकाइ प्रक्रिया गर्भावस्थादेखि आरम्भ हुन्छ भनी वैज्ञानिकहरूले प्रमाणित गरिसकेका छन् । यसैलाई आधार मानेर हेर्दा बच्चाको मानसिक र शारीरिक विकासमा उसको आमाको स्वास्थ्य, आचरण र परिवेशले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । बालबालिका जन्मेको ५ वर्षभित्रमा उसको ९० प्रतिशत बौद्धिक क्षमता विकास भइसकेको हुन्छ । ८ वर्षको उमेरसम्ममा मानसिक विकास ८० प्रतिशत भइसक्छ । सामान्यतया यो केटाकेटीले आमा, बाबु तथा घरपरिवारसँग अत्यधिक समय बिताउने उमेर हो । यसैकारण पनि बालबालिकाको पहिलो पाठशाला घर हो भनिन्छ ।

बालबालिकाले आफ्नाले बोलेको, गरेको सुनेर–देखेर शब्द उच्चारणदेखि बानीव्यवहार निर्माण गर्दै जान्छन् । प्रत्यक्ष ज्ञानेन्द्रियहरूबाट प्राप्त अनुभव बाहेकको अस्तित्वलाई स्वीकार्दैनन् । यतिखेर सिकेको कुरा बालकको हृदयमा गढेर बसेको हुन्छ । बालबालिकाको सिकाइ प्रक्रियामा जति विद्यालय, शिक्षकले जिम्मेवारी बहन गर्नुपर्छ, त्योभन्दाबढ्ता अभिभावकको काँधमा त्यो जिम्मा रहन्छ ।

सिकाउने कामको मुख्य जिम्मेवारी विद्यालयले लिनुपर्छ भन्ने आम बुझाइ छ । त्यहाँ लगेर बालबालिका हुलिदिएपछि सिकिहाल्छ भन्ने सोच बलियो छ । हाम्रो बुझाइको गल्ती यसैमा छ । विद्यालय एउटा त्यस्तो संस्था हो, जहाँ बालकमा निहित क्षमता वृद्धि अथवा परिवर्तन गर्न आवश्यक परिवेश प्रदान गरिन्छ । बालबालिकाको उमेर, रुचि, क्षमता अनुरुप सिकाइको परिवेश उपलब्ध गराइन्छ । उनीहरूको आवश्यकता र क्षमता अनुरुप रचनात्मक वातावरण विद्यालयले दिनुपर्छ । सिक्ने बालबालिकाले नै हो । शिक्षकले सहजकर्ताको भूमिका निर्वाह गर्छ । यो आलेखमा अभिभावकको उत्तरदायित्वबारे मात्र चर्चा गर्ने प्रयास गरिएको छ ।

बालबालिकाले विद्यालयमा भन्दा बढी समय घर, परिवार, समाजमा बिताइरहेका हुन्छन् । उनीहरूको धार्मिक, सांस्कृतिक, नैतिक आचरणमा यही समुदायको प्रभाव परिरहेको हुन्छ ।

अभिभावकले आफ्ना बालबालिकालाई कुन वातावरणमा घुलमिल हुनदिने, कुनमा नदिने, बालबालिकाको सामुन्ने कस्तो क्रियाकलापलाई प्रश्रय दिने कस्तोलाई नदिने भन्ने हेक्का राख्नुपर्छ । बालबालिकाका अघिल्तिर प्रयोग गर्ने शब्दमा समेत अभिभावकले ध्यान दिनु जरुरी हुन्छ । हामी चाहन्छौं, बालबालिका आदर्शवान बनुन्, असल बनुन् । तर हामी नै उनीहरूसामु धूमपान, मद्यपान सेवन गरिरहेका हुन्छौं ! उनीहरूकै सामु झुट बोलिरहेका हुन्छौं । झैझगडा लगायतका गलत गतिविधि गरिरहेका हुन्छौं । अब स्वाभाविक प्रश्न उठ्छ, बालबालिकाले के सिक्छन् ?

बालबालिका स्वाभावैले जिज्ञासु, चञ्चल र अत्यधिक क्रियाशील रहन्छन् । बालबालिका आफ्ना कुतूहलता अभिभावकसँग पोख्छन् । अभिभावकले उनीहरूले सोधेको प्रश्नलाई भिँmजोको रूपमा लिने गरेको देखिन्छ ।

हामी चाहन्छौं, ती सबै कुतूहलता विद्यालयले शान्त पार्नुपर्छ ।

बालबालिका यति क्रियाशील हुन्छन् कि तिनीहरूसँग फाल्तु समय हुँदैन । केही न केही गरिरहेकै हुन्छन् । विद्यालय समय बाहिर (विद्यालयमा त अनुशासनको नाममा बाँधिएका हुन्छन्) उनीहरू अत्यधिक सक्रिय हुन्छन् । तर अभिभावकका आँखामा तिनको गतिविधि खेलमात्रै हुन्छ । यहाँनेर अभिभावकले बुझ्नुपर्छ, उनीहरू आफ्ना अवयवको सक्रियतामा धेरै कुरा सिकिरहेका हुन्छन् ।

अभिभावकले बालबालिका कस्तो गतिविधिमा संलग्न छन् भनेर समय–समयमा संवाद गरेर बुझ्ने प्रयास गर्नुपर्छ, नकि झपारेर उनीहरूको क्रियाकलापमा दक्खल पुर्‍याउने । बालबालिका समय अनुसार प्रविधिप्रेमी बनिसकेका छन् । उनीहरूलाई त्यसबाट विमुख गराउने सोच्नुभन्दा त्यसको सकारात्मक प्रयोगमा प्रोत्साहन दिनुपर्छ ।

एउटा घटना यहाँ जोडिहालुँ । यो शैक्षिक सत्रको हिउँदे बिदामा कक्षा ६ मा अध्ययनरत मेरो छोरोको गृहकार्यको सूची अलि लामै थियो । विदाको दिन पनि उसको हरेक बिहान गृहकार्य ‘आतङ्क’बाट सुरु हुन्थ्यो । गृहकार्यमा सरस्वती पूजाको महत्त्वबारे निबन्ध पनि समेटिएको रहेछ । यसबारे उसले मलाई कुनै बेला सोधेको थियो । म व्यस्त थिएँ । सायद बताउन भ्याइन ।

एक दिन ऊ मोबाइल चलाइरहेको थियो । गृहकार्य नगरी मोबाइल खेलाएकामा मलाई एकदम रिसउठ्यो । मैले निकै ठूलो आवाजमा उसलाई गृहकार्य नगरेको भनेर झपारेँ । नजिकै गएर कान उखेल्न मन लाग्यो । ऊ त मोबाइलमा सरस्वती पूजाको महत्त्वबारे गुगल सर्च गरेर पढिरहेको रहेछ । सिकाइको यो नवीन पाटो अर्थात् प्रविधिमैत्री सिकाइलाई उसले राम्रोसँग लिएको देखेर म खुसी भएँ ।

व्यस्त जीवन बाँचिरहेका हामीबीच आत्मीयता, सम्बन्धको न्यानोपन विस्तारै कमजोर हुँदै जानथालेको छ । मानिस रुखो हुनथालेका छन् । मानिस बाँच्ने भनेको सम्बन्धहरूले पनि हो । यो अत्यन्तै व्यावहारिक सिकाइ र अनुभव पनि हो । यस्तो बेला विद्यालयले त्यो न्यानोपनको अनुभूति उपलब्ध गराउन सक्दैन ।

त्यसैले बालबालिकालाई समय अनुकूल पारिवारिक जमघट, सामाजिक गतिविधि (हाट–बजार, जात्रा, विवाह उत्सव, मृत्यु परम्परा) मा अभिभावकले संलग्न गराउनुपर्छ । यसबाट उनीहरूले सामाजिक उत्तरदायित्वका साथै नैतिकता सिक्न सक्छन् । यस्ता गतिविधि विद्यालयले चाहेर पनि गर्न–गराउन सक्दैनन् ।

अहिले प्रविधि, परिस्थितिले अभिभावक र बालबालिकाबीच नदेखिने खालको ‘पर्दा’ टाँगिदिएको छ । अभिभावकले आफ्नो जागिर, करिअर सम्हाल्ने धुनमा बालबालिकालाई पर्याप्त समय दिन सकिरहेका छैनन् । उनीहरूको आवश्यकता के छ ? स्नेह–प्रेममा खाडल कहाँ परिरहेको छ ?
बालबालिकाका लागि उपयुक्त परिवेश कसरी निर्माण गर्न सकिन्छ ? भन्नेबारे कतिपय अभिभावक बेपर्वाह छन् ।

यो पनि बालबालिकामा सिकाइप्रतिको उदासीनता उत्पन्न हुनुको एउटा प्रमुख कारण बनेको छ । बालबालिका खुसी नभएसम्म सिकाइका लागि तत्पर हुँदैनन् । जबर्जस्ती सिकाइएको ज्ञान, कला अर्थहीन हुन्छ । बालबालिकालाई पर्याप्त समय, प्रेम–स्नेह र उनीहरूको न्युनतम आवश्यकतालाईसम्बोधन गर्ने कार्यप्रति अभिभावक हरदमसचेत हुनुपर्छ ।

प्रकाशित : माघ १७, २०७५ ०८:३०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

घेवा सुधारको पक्षमा

विविध संस्कारका नाममा गरिने अत्यधिक खर्चले हुने–खानेलाई खासै नछोला तर हुँदा खानेलाई मार परेको छ ।
बिना थिङ

काठमाडौँ — धार्मिक पृष्ठभूमि अनुरूप हामीले मानिआएका रीतिथिति, चालचलन र संस्कारमा विविधता पाइन्छ । धर्म कर्तव्य, अधिकार, न्याय, चरित्र, आस्था, विश्वाससँंग जोडिएको हुन्छ । धर्म आत्मिक सुख र अनुशासनको कडी हो ।

तर यही धर्म–संस्कारले कहिलेकाहीं साङ्लो बनेर मानिसलाई मानसिक र भौतिक रूपमा बाँधिराख्छ । बाँचुन्जेल मात्र नभई मरेपछि पनि संस्कारका नाममा मानिस प्रताडन खेप्न बाध्य छन् ।

तामाङ जाति धार्मिक अभ्यासले बौद्ध धर्मको नजिक छ । बौद्ध धर्म भौतिकवादी धर्मका रूपमा परिचित छ । यस धर्ममा जन्म र मृत्यु सम्बन्धी संस्कार अरूको भन्दा खुकुलो र कम कष्टकर छ । यद्यपि क्षेत्रगत हिसाबले यस्तो संस्कारमा विविधता भेटिन्छ । हिन्दु धर्मको प्रभावमा परेका तामाङहरूले आफन्तको मृत्युपश्चात तेह्र दिन नुन बार्ने, सेतो वस्त्र धारण गर्ने, भौतिक वस्तुहरू दान दिने गरेका छन्– जुन बौद्ध धर्मको नियमभित्र पर्दैन ।

मृतकको परिवार जति शोकमा रह्यो, जति कष्टकर आशौच बार्‍यो, त्यति नै मृतक आत्मालाई कष्ट हुन्छ भन्ने मान्यता तामाङ संस्कारमा छ । परिवारको सदस्यको मृत्यु भएको तेह्र दिनदेखि उनन्चास दिनभित्रमा घेवा गर्ने परम्परा छ । त्यसको वर्ष दिनमा वार्षिकी मनाइन्छ । वार्षिकीमा गुम्बामा गएर मृतकको सम्झनामा छ्युमी (घ्युको बत्ती) बाल्ने गरिन्छ । यो कसै–कसैले तीन वर्षसम्म गर्छन् । त्यसपछि मृतात्माको पूर्ण मुक्ति भएको मानिन्छ । हिन्दुमा जस्तो आजीवन श्राद्ध गर्ने चलन बौद्ध संस्कारमा छैन । तर तामाङ संस्कारमा केही यस्ता चलन छन्, जसले मृतक परिवार लगायतका समुदायले अझै सकस व्यहोर्नु परिरहेको छ ।

गत भदौमा एक मित्रको सासू बितिन् । दुर्घटनामा घाइते उनलाई संखुवासभाबाट हेलिकप्टर चार्टर गरेर उपचारार्थ राजधानी ल्याइएको थियो । उपचारका क्रममा एघार लाख रुपैयाँ सकियो । र पनि बिरामी बचाउन सकिएन । दाह संस्कारको साइत हेर्दा तीन दिनपछि मात्र देखियो । मृत्यु भएदेखि दाह संस्कारको दिनसम्मको पूजाआजा प्रक्रियाले व्ययभार अझ बढायो । त्यसपछि तेह्र दिनमा गरिएको घेवामा लामा, आनी दानदक्षिणा, पाहुना सत्कार (पुलाउदेखि पेयसम्म) ले थप चार लाख खर्च भयो । सामान्य घेवा गरेर पठाउँदा हैसियतमाथि प्रश्न उठ्ने डरकै कारण अहिले उनी ऋणमा छन् ।

घेवा, विवाह लगायतमा गरिने खर्चले सामाजिक हैसियत निर्माण गर्ने यो कस्तो चलन ? यस्तो स्पर्धा विकृति नै बनेर देखिएको छ । यसले तामाङ समाजलाई कतातिर लाँदैछ ? यतातिर तामाङ बुद्धिजीवीहरूको ध्यान तानिनु जरुरी छ ।

पहिले–पहिले तामाङ समुदायमा घेवा गरिने दिन गाउँभरिका सबैले घरायसी उत्पादन अन्न (कोदो), रक्सी, पकाएको अन्डा लिएर जान्थे । बजार विस्तार भएपश्चात फलफूल, चाउचाउ, लेज, कोकोकोला, चकलेट, वनस्पति घ्युजस्ता सामग्रीले ती स्थानीय सामग्रीलाई विस्थापित गरिदियो । अचेल मृतकको घुर (प्रतिमा) मा आयातित महङ्गा खाद्य सामग्री चढाएर घेवा सकिएपछि खोलामा फ्याँकिन्छ । यस्तो लोकाचार हास्यास्पद छ । बजारिया सामग्री खरिदमा अनावश्यक खर्च भइरहेको छ ।

मृतक परिवार लगायत समुदाय नै आर्थिक भार थपिएको छ । मरेको मान्छेका लागि यति पनि गर्न नसक्ने भनेर भावनात्मक ‘ब्ल्याकमेल’ गर्नु एक प्रकारको शोषण नै हो । जीवित छँदा बिरामीको खानपिन लगायत उपचारमा दत्तचित्त हुनु जतिको धर्म अरू के होला ? यसको अर्थ यो होइन कि मरेपछि अन्त्येष्टि नगर्नु । पाल्देन लामा (लामा गुरु) का अनुसार मृतात्माको मुक्तिका लागि त्यसरी अनेक परिकार राख्नुपर्छ भन्ने धर्मग्रन्थमा लेखिएकै छैन ।

जुन विधि अनावश्यक छ, त्यो त्याग्दै जानुपर्छ । खोलामा फ्याँकेर कुहाउने खानेकुरा बरु भोकै बसेकालाई दिन पाए कति जाती हुन्थ्यो । धर्म संस्कार सदैव मानव हितका लागि हुनुपर्छ । जेले मानिसलाई दु:ख दिन्छ, ती कुरा परिमार्जन गरिनुपर्छ । चार–पाँच वर्ष पहिले हाम्रो गाउँ बूढानीलकण्ठ–१ तौलुङमा घेवामा अनावश्यक सामग्री खरिदमा खर्चनुको सट्टा त्यति बराबर मृतक परिवारलाई राहत दिऊँ भन्ने प्रस्ताव राख्दा पुरातन सोच भएका अगुवाहरू रिसले क्रुद्ध भए ।

पुन: दुई वर्ष अगाडि साठी घरपरिवारलाई विश्वस्त पारेर एउटा समूह तयार पारियो । समूहले घेवाको दुई हप्ता अगाडि नै त्यो सामग्री खरिदमा लाग्ने अनुमानित खर्च उठाएर मृतक परिवारलाई हस्तान्तरण गर्ने परिपाटी लागु गर्‍यो । यसले गर्दा सामान्य घेवाको लागि लाग्ने खर्च व्यवस्थापनमा ठूलो सहायता मिलेको छ । यो समूहका सदस्यहरू मृत्यु संस्कारका लागि ऋण लिन बाध्य हुनुपरेको छैन ।

एक त हामी नेपालीको औसत आम्दानी नै कम छ । त्यसमा कति प्रतिशत नै बचत गर्न सक्छौं र ! जन्मेदेखि मृत्युसम्म विविध संस्कारका नाममा हामी आर्थिक रूपमा दपिटिइरहेका छौं । हुने–खानेलाई यो विषयले खासै नछोला, तर हुदाँ खानेलाई परेको मारको कथा बेग्लै छ । हामी सच्चिएर जानुको विकल्प छैन ।

प्रकाशित : श्रावण १७, २०७५ ०८:१५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT