असुरक्षित अर्ना 

कमल मादेन

काठमाडौँ — म डेढ दशकपछि गतमाघ ५ मा चरा हेर्न कोसीटप्पु वन्यजन्तु आरक्ष पुगेको थिएँ । आरक्षमा पुस–माघ महिनामा साइबेरियाका चरा आउँछन् । बर्ड वाचर गाइड अनिस तिम्सिनाले हिजोआज चरा एकैठाउँ हेर्न आरक्षभन्दा मोरङस्थित बर्जुतालमा उपयुक्त हुने बताए ।

चरा कम भए पनि अर्ना देखिन्छ भनेर कोसीटप्पु बर्ड वाचिङ गेष्ट हाउसमा बास बसेँ । कृत्रिम पोखरीको बीचमा बास र खरबाट गेष्ट हाउस बनाइएको छ । बिहान पोखरीमा थुप्रै चरा देखिए । गेष्ट हाउस कारिन्दाद्वय चक्र तिम्सिना र सुवास भुजेल बर्ड वाचिङ गाइड रहेछन् । उनीहरूसँग बिहान चरा हेरेर मध्यदिनमा अर्ना पाइने ठाउँ गएँ ।

अर्नालाई वाइल्ड वाटर बुफालो, एसियन बुफालो, एसियाटिक बुफालो, इन्डियन बुफालो, इन्डियन वाटर बुफालो, वाटर बुफालो, वाइल्ड वाटर बुफालो आदि नामबाट चिनिन्छ । यसको वैज्ञानिक नाम भने बुबालस अर्नी हो । यसको संख्या विश्वमा करिब ४ हजार रहेको अनुमान छ ।

दिउँसो कोसीटप्पु आरक्ष कार्यालय नजिक कोसी किनारमा २ वटा भाले अर्ना चर्दै थिए । डर मान्दै–मान्दै नजिकै गएँ । अर्नाको रूप, रंग भैंसीजस्तो भए पनि मानिसका निम्ति खतरनाक हुन्छ । यसले तुरुन्तै दौडेर आक्रमण गर्छ । भनिन्छ, अर्ना कुदेर हान्न आयो भने भाग्न सकिन्न । बच्न जमिनमा छपक्क सुत्नुपर्छ । सुतेको अवस्थामा हम्मेसी सिङले भेट्दैन । अन्तिममा अगाडिको खुट्टाले कुल्चेर फर्किन्छ । यसरी सुत्ने घाइते हुन्छ, टाउको जोगिए, ज्यान जोगिन्छ ।

मैले ३०० एमएमको लेन्सबाटै अर्नाको भनेसम्मका तस्बीर खिच्न सकेँ । नजिकबाट अर्नाको तस्बीर खिच्ने अवसर पाउनु शौभाग्य मान्नुपर्छ । अर्नाको सिङ प्राय: एकै आकृतिको हुन्छ । बीचमा फैलिएको र दुवै टुप्पो आपसतिर फर्किएको । घाँटीको तल्लोपट्टि मधुरो सेतो धर्सा देखिन्छ । चारैवटा खुट्टाको खुरनिरको भाग हल्का सेतो हुन्छ ।

शरीर प्राय: चिल्लो, बलियो हुन्छ । मैले तस्बीर लिएको अर्ना दुव्लो देखिन्थ्यो । पछिल्तिर करङको भाग उठेको थियो । यसबाट त्यहाँ अर्नाको आहारा अर्थात घाँस कम छ भन्ने बुझियो । हिजोआज अर्ना संरक्षणको मुख्य चुनौती तिनको बासस्थान खण्डित हुनु र त्यसभित्र पनि पर्याप्त आहारा नहुनु भनिन्छ । यसको आहारा वन्यजन्तुभन्दा घरपालुवाबाट कम भएको बताइन्छ ।

कोसीटप्पु वन्यजन्तु आरक्ष विशेषत: अर्ना संरक्षणकै निम्ति स्थापना भएको हो । सुवास भुजेलले बताए अनुसार कोसीटप्पुमा ४ सय ४१ वटा अर्ना गणना भएको छ । त्यहाँ ४ हजारदेखि ४२ सय वटासम्म गाईभैंसी हरदम बस्ने गरेको अनुमान छ । भैंसीलाई अर्नाबाट गर्भाधान गराएर निकालिएको सन्तान मासु तथा गाढा तनाउन उपयुक्त मानिन्छ ।

त्यस्ता ठिमाहा राँगाको माग विशेषत: कोसीटप्पु आरक्षको सीमावर्ती भारतीय भूभागमा उच्च रहेको बताइन्छ । घरपालुवा भैंसीलाई अर्नाबाट गर्भाधान गराउन आरक्षमा छाड्ने प्रचलन छ । बलिया अर्नाहरू भंैसीको बथानमा देखिन्छन् । दुब्ला तथा जुधाइमा हारेका अर्नाहरू आरक्षबाट बाहिर निस्कन्छन् ।

नाम मात्रको आरक्ष
कोसीटप्पु वन्यजन्तु आरक्षमा पर्याप्त घाँस नपाएर अर्ना अक्सर निस्कन्छ । अर्नाको आक्रमणबाट वर्षेनि डेढ–दुई दर्जन मानिस अंगभंग हुन्छन् । स्थानीय बासिन्दाका अनुसार आरक्ष आसपास क्षेत्रमा अर्नासँग जम्काभेट होला भनेर जहिल्यै भयभित हुनुपर्छ । अर्नाले आरक्ष वरपर लगाइएको बालीनाली खाइदिन्छ । उखु काट्ने सिजनमा आरक्षको हात्ती लगाएर अर्ना लखेट्ने गरिन्छ ।

अर्नाले धान, गहुँ, खेसरी, आलसजस्ता बाली खान रुचाउँछ । अर्नाले खाएको बालीको क्षतिपूर्ति दिने व्यवस्था ‘वन्यजन्तुबाट हुने क्षतिको राहत सहयोग निर्देशिका, २०६९’ मा उल्लेख छ । तर सरकारी कामकारबाही यति ढिलो छ कि बालीनालीको क्षतिपूर्ति पाउन वर्षाैं लाग्छ ।

अर्नाले भित्र पर्याप्त मात्रामा घाँस नपाएकै कारण अर्ना बाहिर निस्कने गरेको आरक्षको दाबी छ । यसका निम्ति आरक्षबाट गाई–
भैंसी बाहिर निकाल्न जरुरी छ । आरक्षले कहिलेकाहीं गाईवस्तु समाएर कान्जिरोबा सेन्टरमा ल्याउने गर्छ । स्थानीय बासिन्दा दाबी गर्न आउँदैनन् । थुनेर राखेका गाई, भैंसीलाई कानुन अनुसार १५ दिनभन्दा बढी थुन्न पाइन्न । तिवारीले बताए अनुसार कसैले दाबी नगरे तिनलाई छाड्नैपर्छ ।

आरक्ष व्यवस्थित गर्न सरकारले अर्को व्यवस्था गर्नु जरुरी छ । कान्जिरोबा सेन्टरमा थुनिएको गाईवस्तुको विवरण स्थानीय बासिन्दालाई स्थानीय एफएम रेडियोबाटजानकारी गराउनुपर्छ । वडा कार्यालयलाई मोबाइल/एसएमएसबाट जानकारी गराउनुपर्छ । निश्चित अवधिपश्चात आरक्षले लिन नआएका गाई/भैंसी लिलामी गर्नसक्ने कानुनी प्रावधान सरकारले गर्नुपर्छ । यसले आरक्षमा गाईवस्तु प्रवेश नियन्त्रण हुनसक्छ ।

संकटको कारण
उहिले अर्ना युरोप र दक्षिण एसियामा प्रशस्त पाइन्थ्यो । जमिन सुख्खा हँुदै गएपछि हिजोआज अर्ना भारतीय उपमहाद्विपका केही देशमा मात्र बचेको छ । बासस्थान खण्डित तथा तिनको कुनै समय अत्यधिक सिकार गरिएकै कारण धेरै ठाउँबाट अर्ना लोप भएको हो ।

आईयुसीएनले प्रकाशन गरेको एस हेड्जेज, एचएस बराल, आरजे तिम्मिन्स र जेडब्लु डकवर्थ लिखित ‘बुबालस अर्नी, वाइल्ड वाटर बुफालो’ (सन् २००८, सुधारिएको २०१८) अनुसार जोखिममा परेको वन्यजन्तु हो । आईयुसीएनले बाघ, हात्ती र रेड पान्डालाई पनि यो समूहमा सूचीकृत गरेको छ ।

आईयुसीएनले अर्ना जोखिममा पर्नुको एक कारण घरपालुवा भैंसीसँग संसर्ग गराई ठिमाहा अर्ना उत्पादन गर्नु भनेको छ । यसबाट अर्नाको असली वंशाणुगत गुण क्षयीकरण भएर जान्छ । दोस्रो कारण अर्ना चरण क्षेत्रमा घरपालुवा गाई, भंैसीबाट विभिन्न किसिमका रोग अर्नामा सर्नु जनाइएको छ ।

तेस्रो कारण, अर्ना संरक्षण क्षेत्रमा गाई, भैंसीकै कारण अर्नाले भनेजति घाँस नपाउनु बताइएको छ । म्यान्मार लगायतका केही देशमा अर्ना जोगाउन गाई–भैंसीरहित अर्ना बासस्थान निर्माण गरिएको छ । कोसीटप्पु वन्यजन्तु आरक्षमा अर्नाको संख्या पछिल्लो दशकमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ । संख्या वृद्धिकै कारण अर्नाले पर्याप्त मात्रामा आहारा पाउन छाडेको हो । अर्ना हाम्रो संरक्षित वन्यजन्तु समेत हो ।

अर्ना संरक्षणकै निम्ति कोसीटप्पु वन्यजन्तु आरक्ष स्थापना गर्दा सयौं परिवार त्यहाँबाट जबर्जस्त विस्थापित गरियो । आरक्ष स्थापना भए पनि व्यवस्थित व्यवस्थापन छैन । यसैकारण फिरन्ते चरा कम आउन थालेका छन् । आरक्षमा अर्नाले आहारा पाइरहेको छैन । आरक्ष व्यवस्थापनमा सम्बन्धित निकायले तत्काल ध्यान दिने कि !

प्रकाशित : माघ २८, २०७५ ०७:५१
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

द्वन्द्वका मुद्दा टुंग्याउन दाहालको दबाब

‘सरकार र सदन नै बलियो भएका बेला यो विषय त्यहींबाट समाधान गर्न सकिने दाहालको धारणा’ 
दुर्गा खनाल

काठमाडौँ — द्वन्द्वकालीन मुद्दाले अप्ठ्यारोमा पार्ने जोखिम देखेपछि नेकपा अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालले यो विषय छिटो टुंग्याउन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई दबाब दिएका छन् ।

सत्यनिरूपण तथा मेलमिलापको काममा अपेक्षित प्रगति नभएको र यो विषयमा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले बोल्न थालेको उल्लेख गर्दै दाहालले प्रधानमन्त्रीलाई आन्तरिक रूपमै टुंग्याउन आग्रह गरेका हुन् ।

केही दिनयता दाहाल र ओलीबीचको मनमुटाब सतहमा देखिएको छ । यही सन्दर्भमा उनीहरूबीच शनिबार बिहान छलफलसमेत भएको थियो । छलफलमा दाहालले सत्यनिरूपणको विषयलाई सरकार, सदन र राजनीतिक दल मिलेर टुंग्याउने मर्म बुझेर काम अघि बढाउनुपर्ने धारणा राखेको स्रोतले जनाएको छ ।

‘शान्ति प्रक्रियाका विषयलाई गिजोल्ने प्रयास भइरहेको छ, यो हामी आफैंले टुंग्याउने विषय भएकाले गम्भीरतापूर्वक काम गरौं भन्ने धारणा प्रधानमन्त्रीसँग राख्नुभएको छ,’ प्रधानमन्त्रीनिकट एक नेताले भने, ‘प्रधानमन्त्री पनि यो विषय लम्ब्याउनु हुन्न भन्ने पक्षमा हुनुहुन्छ । यससम्बन्धी काम छिटो अघि बढ्छ भन्ने प्रतिबद्धता गर्नुभएको छ ।’

गत महिना दोलखाका पूर्वमाओवादी कार्यकर्ता शंकर लामामाथि हत्या अभियोगमा मुद्दा दायर भएको थियो । अन्य केही जिल्लामा पनि प्रहरीले द्वन्द्वकालीन मुद्दा अघि बढाउन खोजेपछि तत्कालीन माओवादी पक्ष सशंकित बनेको हो । यसैलाई संकेत गर्दै दाहालले शुक्रबार शान्ति प्रक्रियाको मर्मविपरीत काम भइरहेको बताएका थिए ।

उनले प्रहरीबाट भटाभट मुद्दा अघि बढाउने, पक्राउ गर्ने गतिविधि भइरहेको भन्दै आपत्ति जनाएका थिए । ‘मलाई चिन्ता लागेको छ, आजभोलि म सुन्दै छु, शान्ति सम्झौताको मर्म र भावनाविपरीत प्रहरीकहाँ भएका मुद्दा फटाफट अगाडि बढाउने, प्रहरीले पक्रन थाल्ने, २० वर्षपछि फेरि उही ? शान्ति सम्झौताको मर्म एकातिर छ, भावना अर्कोतिर छ, मैले लामो चर्चा गर्न त चाहेको छैन । तर ध्यानाकर्षण गर्न जरुरी ठानेको छु,’ दाहालको भनाइ थियो ।

तत्कालीन माओवादी नेता–कार्यकर्ताका २५ सयभन्दा बढी मुद्दा प्रहरी र अदालतमा छन् । तिनलाई अघि बढाउँदा धेरै नेता–कार्यकर्ता पक्राउ र जेल पर्न सक्छन् । ‘यस्ता राजनीतिक मुद्दा राजनीतिक ढंगबाट हल गर्नुपर्छ, आन्दोलनका क्रममा भएका घटनालाई राजनीतिक रूपमा बुझिएन भने समस्या हुन्छ,’ नेकपाका स्थायी समिति सदस्य देवेन्द्र पौडेलले कान्तिपुरसँग भने, ‘यही कुराले अध्यक्षज्यूलाई पनि केही सशंकित बनाएको हो ।’ सरकार र सदन नै बलियो भएका बेला यो विषय त्यहींबाट समाधान गर्न सकिने उनको धारणा छ ।

अहिले सत्यनिरूपण तथा मेलमिलाप आयोगको म्याद थप्ने गरी कानुन संशोधन भएको छ । तर सत्यनिरूपणको काम टुंग्याउने ठोस आधार बनिसकेको छैन । गम्भीर प्रकृतिका केही घटनाबाहेकका मुद्दा राजनीतिक तबरबाट समाधान गर्नुपर्ने धारणा पूर्वमाओवादी पक्षको छ । तर अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले यो विषयलाई मानव अधिकारसँग जोडेर हेरेको छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, मूल्यमान्यता ख्याल गरेर मात्र अघि बढ्नुपर्ने संयुक्त राष्ट्रसंघलगायतको धारणा छ । तीन साताअघि राष्ट्रसंघ, युरोपेली संघलगायतले संयुक्त वक्तव्य जारी गर्दै शान्ति प्रक्रिया टुंग्याउने आधार मागेका छन् । अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको वक्तव्य र सरकारले पनि यससम्बन्धी विषयलाई तदारुकतासाथ अघि नबढाएपछि पूर्वमाओवादी धारमा शंका उब्जिएको हो ।

पूर्वमाओवादी नेताहरूले अध्यक्ष दाहाललाई भेटेर युद्धकालीन विषयले आफूहरूलाई अप्ठ्यारो पार्न लागिएको भन्दै ध्यानाकर्षण पनि गराएका थिए । यही क्रममा दाहालले भेनेजुएला प्रकरणलाई लिएर वक्तव्य जारी गरे । तर पार्टीका अर्का अध्यक्ष तथा प्रधानमन्त्री ओलीले त्यसको स्वामित्व लिएनन् । उनले ‘एक साथी’ ले जारी गरेको वक्तव्य भन्दै टिप्पणी गरे ।

प्रतिक्रियामा दाहालले शान्ति प्रक्रियाको विषयलाई गम्भीरतापूर्वक नलिए अर्को माओवादी जन्मिने चेतावनी दिए । यो विषयले नेकपाभित्र पार्टी एकता नहुँदै विभाजन हुने हो कि भन्ने आशंका पैदा भयो ।

यसैलाई निवारण गर्न अध्यक्षद्वय शनिबार सघन छलफलमा बसेका थिए जसमा तत्कालको असमझदारी हल गरी पार्टी र सरकारका काम प्रभावकारी ढंगले अघि बढाउने समझदारी जुटेको छ । ‘तत्काल केही समस्या देखिए पनि शनिबारको छलफलले आशंका हटेका छन्, सरकार र पार्टी सञ्चालनका विषयमा मिलेर छिटो काम अघि बढाउने सहमति भएको छ,’ पौडेलले भने ।

जनयुद्ध दिवसको कार्यक्रम धुम्बाराहीमै हुने
तत्कालीन माओवादीले ‘सशस्त्र युद्ध’ थालेको दिन फागुन १ लाई नेकपाले सहिदहरूको स्मृति दिवसका रूपमा मनाउने भएको छ । यसअघि माओवादी धारले ‘जनयुद्ध दिवस’का रूपमा मनाउने गरेको थियो ।

तत्कालीन एमालेले माओवादीको विद्रोहलाई ‘जनयुद्ध’ मान्दैनथ्यो । एकताका क्रममा दुवै पार्टीका विगतका संघर्षको सम्मान गर्ने नीतिअनुसार तत्कालीन एमाले समूह पनि फागुन १ लाई स्मृति दिवस मान्न तयार भएको हो । पार्टी महासचिव विष्णु पौडेलले उक्त दिन पार्टी केन्द्रदेखि तल्लो तहसम्म कार्यक्रम आयोजना गर्न ‘सर्कुलर’ गरेका छन् ।

‘२०७५ फागुन १ गते केन्द्र, प्रदेश र जिल्ला पार्टी कार्यालयहरूमा जनआन्दोलन तथा जनयुद्धका सहिदहरूको सम्मानमा श्रद्धाञ्जली कार्यक्रम आयोजना गर्ने निर्णय भएको छ । कमरेडको कार्यक्षेत्रअन्तर्गत तदनुरूप कार्यक्रमहरू आयोजना हुने विश्वास गरिएको छ,’ सर्कुलरमा भनिएको छ ।

यसैअनुसार जिल्ला र प्रदेश कमिटीले कार्यक्रम तय गरेका छन् । उक्त दिन पार्टी केन्द्रीय कार्यालय धुम्बाराहीमा पनि कार्यक्रम हुनेछ, जसमा अध्यक्षद्वय ओली र दाहाल सहभागी हुनेछन् ।

प्रकाशित : माघ २८, २०७५ ०७:४८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT