रोहित किन रैता बन्छ ?

केशव दाहाल

काठमाडौँ — ओली सरकारले एक वर्ष पुरा गरेको छ । यही उपलक्ष्यमा दुइटा प्रश्न सोध्न चाहन्छु । पहिलो, सरकार तपाईलाई थाहा छ, रोहित किन रैता बन्छ ? यो मधेसमा माटो काट्दै हिँड्ने सबैभन्दा गरिब मुसहरहरूको प्रश्न हो । मुसहरहरू भूमिहीन छन्, तर किसान हुन् । हाम्रो समाजमा यस्ता प्रश्न अनगिन्ती छन् । जसलाई सुनेर माथि तपाई हाँस्नुहुन्छ ।

तपाईंको रेल, जहाज, लोकतन्त्र र समृद्धिको रोमाञ्चक कुरा सुनेर तल उनीहरू हाँस्छन् । उनीहरू भुइँमा छन् । धुलोमा छन् । भोकमा छन् । विभेदमा छन् । माथि र तलको हाँसो, खुसी र दु:खका आ–आफ्नै लयलाई एक वर्षमा सरकारले कसरी एकाकार गर्‍यो ? यो सरकारलाई दोस्रो प्रश्न ।

Citizen

गत माघ पहिलो साता बर्दिबासका केही अगुवासँंग भेटघाट भयो । मैले सोधेँ, ‘साथीहरू, गाउँमा लोकतन्त्रले कसरी काम गर्दैछ ?’ एकजना मित्रले मेरो प्रश्नमाथि व्यंग्य गर्दै उल्टो सोधे, ‘के हो लोकतन्त्र ? कहाँ छ, सरकार ? धेरै ठूलो कुरा नगरौं । मधेसमा रोहित किन रैता बन्छ, थाहा छ ?’ कुराको चुरो त्यसपछि फुक्दै गयो ।

मधेसमा मेला, उत्सव र पर्वमा नाटक देखाउने चलन छ । कुनै बेला बर्दिबासको कुनै गाउँमा एउटा नाटक प्रदर्शन भयो । सत्यहरिश्चन्द्र । नाटकमा एउटा पात्र थियो, रोहित । रोहितको चरित्र मनमोहक थियो । नाटक हेरेपछि एकजना मुसहर युवालाई लाग्यो, ‘मेरो छोराको नाम रोहित राख्छु ।’ उसले आफ्नो हुनेवाला पुत्र रोहितका नाममा अनेक सपना देख्यो– स्कुल ब्याग च्यापेर टाई हल्लाउँदै स्कुल गएको, सानो टिफिन बट्टाबाट खाजा निकालेर खाएको, बगैंचामा डुलेको, वकिल बनेको । संयोग, उसको मालिकको पनि सन्तान हुँदै थियो । अन्तत: दुबैका सन्तान भए । एकै महिना । दुबैले पुत्र प्राप्त गरे । जब आफ्नो छोराको नाम रोहित राख्ने दिन आयो, मुसहर युवाले थाहा पायो, मालिकले उसको छोराको नाम रोहित राखिसकेछ ।

एकजना मुसहर र आफ्नै मालिकको छोराको नाम कसरी एउटै राख्नु ? मुसहर युवाले आफ्नो छोराको नाम रैता राख्यो । रैता, जो कहिल्यै बोर्डिङ स्कुल जाने छैन । वकिल बन्ने छैन । यो हाम्रो लोकतन्त्र भित्रको निर्मम सत्य हो । आज पनि मधेसमा मुसहरहरूलाई नवलकिशोर, जुगल किशोर र युगल किशोर भनेर बोलाइँदैन । उनीहरूको नाम हुन्छ– नब्ला, जुग्ला, जुग्ले, युग्ला । सरकार हाम्रो लोकतन्त्रमा किन युगल– युग्ले बन्छ ? जुगल– जुग्ले बन्छ ? रोहित– रैता बन्छ ? महोत्तरीमा क्रियाशील एकजना सामाजिक कार्यकर्ता भन्छन्, ‘सरकारको एक वर्ष रैताहरूका लागि फगत भ्रम हो ।’

टिकापुरका एक सज्जनले भने, ‘सरकारको एक वर्ष धेरै समय होइन । थोरै समय पनि होइन ।’ उनको आशय थियो, ‘समस्या छिमल्न एक वर्ष कम हो । तर समस्या देख्न एक वर्ष काफी हो ।’ उनको भनाइलाई आधार मानी सरकारलाई प्रश्न गरौं, के बितेको एक वर्षमा सिंहदरबार र गाउँको देखाभेट भयो ? के गाउँले सिंहदरबार देख्यो ? के सिंहदरबारले गाउँ देख्यो ? कैलालीका गाउँले भन्छन्, ‘गाउँघरतिर तरकारी बारीमा डोजर चलाएको नदेख्ने सिंहदरबारले रेलको कुरा गर्नु लोकतन्त्रकै अपमान हो ।’ सिंहदरबारमाथि यो निकै गम्भीर आरोप हो । जसलाई सिंहदरबारले चिर्न सकेन ।

सिंहदरबारकै थप कुरा गरौं । जस्तो दृश्यमा सिंहदरबार छ । सेतो, कञ्चन, सफा र विशाल दरबार । भित्र पस्न भब्य गेटहरू छन् । गेटमा सुरक्षा जाँच छ । जहाँ प्रधानमन्त्री, मन्त्री, मन्त्रालय र आयोग छन् । अनेक नाम र गोत्रका पदाधिकारी छन् । उनीहरूका दर्जनौं सल्लाहकार छन् । सचिव छन् । सेवक छन् । चम्चा र चाकर छन् । उनीहरू त्यो ठूलो गेट पार गर्दै हरेक दिन भित्र–बाहिर गर्छन् । उनीहरूसँंग चिल्ला गाडी छन् । उनीहरू तलब लिन्छन् । भत्ता लिन्छन् । घरभाडा लिन्छन् । तेल लिन्छन् । विदेश घुम्छन् । चञ्चलासिरी छ, उनीहरूलाई । प्रश्न गरौं कि को हुन्, ती मान्छे ? किन सिंहदरबारबाट प्रत्येक दिन भित्र–बाहिर गर्छन् ? किन उनीहरूलाई चिल्ला गाडी, सहयोगी र सेवक उपलब्ध छन् ? यी मान्छे के गर्छन्, त्यहाँ ? उनीहरूले दिएको परिणाम खै ?

गाउँको दृश्य अर्कै छ । मैलोधैलो बाटो छ । फुस्रा मान्छे छन् । काम छैन । खेतमा राम्रो उब्जनी हुँदैन । युवा यात बेरोजगार छन् वा विदेशमा छन् । बस्तीमा भोक छ । बाटोमा थोत्रा गाडीमात्र चल्छन् । एम्बुलेन्स छैन । डाक्टर छैन । पढाइ छैन । बढी पीडित छन् । छुवाछूत पीडित छन् । दाइजो पीडित छन् । निम्छरा मान्छे प्रत्येक दिन जिउँदै अपमानको विष पिउँछन् । केही अगाडिमात्र यही सरहदभित्र एकजना आमाले आफ्ना दुई छोरासहित आत्महत्या गरिन् । भोक र गरिबीले । भाग्यवश एउटा छोरा बाँच्यो । किन यस्तो दुर्दशा छ, भुइँमा ? भुइँमा गुनासो छ कि सिंहदरबारले गाउँको भोक, गरिबी र अभावलाई जहिलेसम्म देख्दैन, लोकतन्त्र फगत शासकहरूको रामराज्य मात्र हुन्छ ।

सिंहदरबार र गाउँको दूरी किन यति धेरै ? सायद हाम्रो समाजवादमा भ्रम छ । राजनीतिमा विचार र व्यवहारको संकट छ । हुनसक्छ, हाम्रा नेताहरूले काम कहाँबाट थाल्ने र के परिणाम निकाल्ने भेउ पाउन सकेनन् । यो क्षमताको ‘क्राइसिस’ होला । सरकारको सांस्कृतिक चेत र मानवीय संवेदनशीलता पनि कमजोर देखिन्छ । सरकारले प्राथमिकता निर्धारण गर्नै सकेन । नेताहरूको प्रतिबद्धतामा पनि प्रश्न छन् । केही अगाडि हाम्रा प्रधानमन्त्रीले भनेथे कि ‘भ्रष्टाचामा शून्य सहनशीलता’ । यो एक वर्षमा सुशासनका लागि कति काम गरिए ? सरकारी दलकै एकजना कार्यकर्ता भन्छन्, ‘सिंहदरबार स्वयं भ्रष्टाचारको अखडा हो ।’ उनको भनाइ थियो, ‘एनसेल, वाइड बडी र बुढीगण्डकीका ठूला माछा त्यतै बस्छन् ।’

भुइँका मान्छेको सिंहदरबारसँंग विश्वास सकिँदैछ । त्यो ठूलो दरबार आसेपासेको अखडा बन्दैछ । यस्तो लाग्छ, सिंहदरबारको समाजवाद ‘क्रोनी सोसलिजम’ हो । जस्तो क्रोनी क्यापिटालिजम । आसेपासे समाजवाद । लोकतन्त्रमा सरकारका नातेदार र आसेपासेलाई रजगज छ । उनीहरू गाडी ठग्छन् । तेल ठग्छन् । कमिसन मिलाउँछन् । महंँगी चुलिँदो छ । जनता भने मारमा छन् । प्रश्न गरौं, के हाम्रो सिंहदरबारले भोको पेटमा आत्महत्या गर्ने आमालाई चिनेको छ ? के मधेसतिर माटो काट्दै हिँड्ने गरिब जुग्लुलाई चिनेको छ ? रैतालाई चिनेको छ ? अन्यथा सरकारको एक वर्ष मात्र अहंकारको हो ।

संसारभर लोकतन्त्रका सफलता र असफलतामाथि विमर्श भइरहेका छन् । विश्लेषकहरू भन्छन्, राजनीतिक विचार, प्रणाली र ज्ञानको गतिशीलता रोकिनु हुँदैन । यो निरन्तर समृद्ध हुँदै जानुपर्छ । त्यो खुला हुनुपर्छ । समाजको गतिलाई यसले समाउँदै अगाडि बढ्नुपर्छ । समाज र राजनीतिको गति थोरै पनि अघिपछि भयो भने यात राजनीति बिग्रिन्छ या समाज पछाडि पर्छ । समाजका सपनाहरूको सन्तुलित व्यवस्थापन सरकारको सफलताको मुख्य कडी हो । लोकतन्त्रले बागी विचारलाई सुन्नुपर्छ । लोकतन्त्र भुइँतिर फर्किनुपर्छ । अनि मात्र लोकतन्त्र न्यायपूर्ण हुन्छ । प्रगतिशील हुन्छ ।

एउटा निर्मम तथ्य सम्झाऊँ । संस्थापन विचार र व्यवहारमा चुक्दै जाँदा लोकतन्त्र स्वयं दक्षिणपन्थको मतियार बन्छ । जस्तो– अमेरिकामा काला र मेक्सिकन आप्रवासी विरुद्धको मुद्दा प्रभावशाली हुँदैछ । गोरा अमेरिकनको पक्षमा जसले चर्को कुरा गर्‍यो, त्यो प्रभावशाली ।

भारतको संस्थापनले हिन्दुत्वको मुद्दालाई उठाउँदैछ । ऊ आफ्नो सत्ता संकटलाई टार्न कहिलेकाहीं पाकिस्तानको मुद्दालाई अगाडि ल्याउँछ । युरोपमा आप्रवासीको मुद्दाले काम गर्दैछ । यता नेपालमा पनि मधेस र भारतको कुरा गरेपछि पुग्यो । अन्धराष्ट्रवाद गतिशील लोकतन्त्रको शत्रु हो । विश्लेषकहरू भन्छन्, ‘यसले लोकतन्त्रलाई बिगार्छ ।’

बितेका दस वर्षमा हामीले लोकतन्त्रलाई कस्तो बनाउँदै गयौं ? यो एक वर्षमा हाम्रो लोकतन्त्र कुन दिशामा हिँड्दैछ ? के हाम्रो सरकारले लोकतन्त्रलाई भुइँतिर फर्काउँदैछ ? हाम्रो संस्थापनकै कमजोरीले कतै राजतन्त्र र हिन्दुत्वका दक्षिणपन्थी मनोकांक्षा चिहानबाट उठ्दै त छैनन् ? कतै हाम्रो लोकतन्त्र संस्थापनको अहंकारमा त फँस्दै छैन ? जनतालाई परिणाम चाहिन्छ । सबैभन्दा अन्यायमा परेकाहरूले सुखको अनुभूति गर्नुपर्छ । अन्यथा लोकतन्त्रको गर्भबाट अँध्यारा संकट सिर्जना हुनेछन् ।

नेताहरू भन्छन्, ‘सरकार बलियो छ । स्थिर छ ।’ हामीलाई बलियो हैन, राम्रो सरकार चाहिएको हो । हामीलाई रैता, जुग्लु र युग्लाहरूको पनि स्वामित्व भएको गतिशील राजनीति चाहिएको हो । जनमुखी लोकतन्त्र चाहिएको हो । गहिरो लोकतन्त्र चाहिएको हो । जहाँ पैसा नभए पनि रैता रोहित बन्न स्वतन्त्र होस् । उसको वकिल बन्ने सपना नमरोस् ।

सरकारको एक वर्षमा सिंहदरबारभित्र मस्ती भयो होला । तर रैताहरूको बस्तीमा आशाको उज्यालो दृष्टिगोचर भएन । रैताहरू जुन दिन रोहित बन्लान्, सरकार सफल होला ।

dahal.keshab@gmail.com

प्रकाशित : फाल्गुन ८, २०७५ ०८:१५
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

किन फुट्छन्, पार्टीहरू ? 

केशव दाहाल

काठमाडौँ — विवेकशील साझा पार्टी फुट्यो । यो अनपेक्षित थियो । एउटा बन्दै गरेको पार्टी फुट्न हुँदैनथ्यो । पछिल्ला पुस्ताका सपनाहरूलाई हुर्काउँदै गरेको पार्टी झन् जुट्नु पर्थ्यो । तर फुट्यो । यो फुटसँंगै केही गम्भीर प्रश्न उठे ।

जस्तो– भर्खर हुर्कंदै गरेको पार्टीभित्र के संकट थियो ? आफूलाई वैकल्पिक भन्ने पार्टी भित्रको एकतालाई कस्ने पार्टपुर्जाहरू किन कमजोर ? लोकतन्त्र र सफा राजनीतिको कुरा गर्ने पार्टी भित्रको लोकतन्त्र किन यति कच्चा ? यी विवेकशील साझासँग सम्बन्धित प्रश्नहरू मात्र पनि रहेनन् । पार्टी एकता, विभाजन र त्यसले सिर्जना गर्ने अनुभव सार्वजनिक सरोकारका विषय हुन् ।

फुटको कथ्य
संसारभर पार्टी विभाजनको रोचक इतिहास छ । जस्तो– अमेरिकामा उन्नाइसौं शताब्दीका प्रारम्भिक वर्षहरूमा मुख्यत: दुइटा पार्टी क्रियाशील थिए । फेडरलिष्ट पार्टी र डेमोक्रेटिक रिपल्लिकन पार्टी । फेडरलिष्ट पार्टीको मुख्य ‘कन्ष्टिच्युयन्सी’ थियो, संघीयता । यसर्थ यसले मध्यम र गरिब अमेरिकीको समर्थन गुमाउँदै गयो । डेमोक्रेटिक रिपब्लिकन पार्टी निम्न मध्यमवर्ग र सामाजिक न्यायको पक्षमा थियो । यो तुलनात्मक रूपमा प्रगतिशील पार्टी मानिन्थ्यो । तर जे नहुनु थियो, त्यही भयो । उन्नाइसांै शताब्दीको तेस्रो दशकतिर यो पार्टीमा विभाजन आयो । पार्टी दुई भागमा बाँडियो । एउटा डेमोक्रेटिक पार्टी बन्यो । अर्को रिपब्लिकन । आज अमेरिकामा यी दुइटा पार्टीले पालैपालो राज गरिरहेका छन् ।

भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसमा सन् १९२३ देखियता ६५ पटक विभाजन र टुटफुट भएको देखिन्छ । जसमा भारतका चर्चित नेताहरू सुभाषचन्द्र बोस, इन्दिरा गान्धी, चरण सिंह, सरद पवारहरू स्वयं संलग्न थिए । सुभाषचन्द्र बोसलाई उनी पार्टीको अध्यक्ष भएकै समयमा जिम्मेवारीबाट हटाइयो । दोस्रो विश्वयुद्ध सुरु हुँदै गर्दा ब्रिटिसलाई भारतभित्र शक्तिशाली प्रहार गर्नुपर्छ भन्ने बोसको लाइन थियो । गान्धी स्वयं भने अप्ठ्यारोमा शत्रुलाई पनि सुविधा दिनुपर्ने ठान्थे । भारतमा पार्टी विभाजनका अनेक घटना छन् । केही अघि आफ्नै बाबुछोरा बीचको मतभेदका कारण उत्तर प्रदेशको सत्तारुढ पार्टी विभाजित भयो ।

यता नेपालमा पनि पार्टीहरूको विभाजन, बहिर्गमन र एकताका आफ्नै तथ्य–तथ्यांक छन् । जस्तो– नेपाली कांग्रेस पटक–पटक विभाजन र टुटफुटको सिकार भएको छ । जसमा एकबेलाका चर्चित नेता तुलसी गिरी स्वयंले कांग्रेस छोडेका थिए । कुनै बेला कांग्रेसबाट पार्टीका महामन्त्रीहरू नै निस्किए । २०१७ सालपछि कतिपय प्रभावशाली कांग्रेस नेताहरू पञ्चायतमा प्रवेश गरे । कोही पलायन भए । बीचमा अनेक सांगठनिक संकटका कारण कांग्रेसको महाधिवेशन झन्डै २ दशक हुन सकेन । पछिल्लो समय शेरबहादुर देउवाको नेतृत्वमा भएको कांग्रेसको विभाजन ताजै छ । २०५१ पछि किशुनजी र गणेशमान समेत पार्टीबाट बाहिरिए । आज पनि पूर्व कांग्रेसीहरूले बनाएका नाम र गुमनाम पार्टीहरू नेपाली राजनीतिमा अनेक देख्न सकिन्छ ।

नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीमा बहिर्गमन र विभाजनको कथा अझ अपरम्पार छ । २०१४ सालमा भएको पार्टीको दोस्रो महाधिवेशनपछि यो पार्टी अनेक संकट, फुट र विभाजनमा पँmस्यो । तेस्रो महाधिवेशनपछि कम्युनिष्टहरू लगभग दुई दर्जन टुक्रामा बाँडिए । पार्टीभित्र अनेक चर्चित नेताहरू कारबाहीमा परे । स्वयं महासचिव केशरजंग रायमाझीमाथि अनुशासनको डन्डा लाग्यो । सेक्टर काण्डपछि पार्टी प्रमुख मोहन वैद्य लगायत मुख्य नेताहरूलाई एक तह घटुवा गरियो । राधाकृष्ण मैनाली, सीपी मैनाली, मोहनचन्द्र अधिकारीहरू गुमनाम भए । २०५१ पछि पनि नेकपा एमालेको फुट रोकिएन । महाकाली सन्धिको निहुँमा वामदेव गौतमले लगभग आधा शक्तिलाई आफूसँग लिएर माले पुनर्गठनको प्रयत्न गरे । २०६४ पछि अशोक राई लगायत जनजाति नेताहरू प्राय: धेरैले पार्टी छाडे । अर्को ठूलो कम्युनिष्ट पार्टी माओवादीको टुटफुटको कथा आलै छ । वैद्य, भट्टराई, विप्लवहरू पनि माओवादीबाट फुटे नै । पछिल्लो समय आहुती र गोपाल किरातीहरू पनि नयाँ पार्टी निर्माणमा जुटेका छन् ।

असल कामना गरौं कि ‘पार्टीहरू नफुटेका भए हुन्थ्यो’ । निश्चय नै नफुट्नु राम्रो हो । तर इतिहास पढ्दा लाग्छ, पार्टीहरूको विभाजन र एकता निरन्तर चल्ने प्रक्रिया हो । त्यसैले त भनिन्छ, एकता, विभाजन र एकता एउटा चक्र हो । कहिलेकाहीं फुटले शक्ति दिन्छ । मात्र त्यसलाई व्यवस्थित र तर्कपूर्ण बनाउन सक्नुपर्छ ।

फुटका कारण
किन फुट्छन् पार्टीहरू ? यसलाई मूलत: तीनवटा कारणमा संकेन्द्रित गर्न सकिन्छ । पहिलो, राजनीतिक कारण । दोस्रो, शक्ति र सत्ताको अंशबन्ड । तेस्रो, मनोवैज्ञानिक बेमेल । विवेकशील साझा पार्टीको विभाजन पनि यिनै कारणको सेरोफेरोमा छ ।

राजनीतिक कारणभित्र मूलत: विचार, एजेन्डा र कार्यदिशा पर्छन् । राजनीतिक कारण नै पार्टी निर्माणको मुख्य आधार भएकोले पार्टी विभाजनका लागि पनि यही नै मुख्य कारण बन्छ । जब पार्टीमा विचार, एजेन्डा र कार्यदिशामा विवाद, असमझदारी र फरक दृष्टिकोण हुन्छन्, स्वभावत: पार्टी फुट्छ । फरक दर्शन र राजनीतिक दृष्टिकोण बोक्नेहरू एउटै पार्टीमा बस्नु पनि हुँदैन । संसारका अनेकौं पार्टी यस्तै विषयमा तीव्र विवाद भएर फुटेका छन् । यस्ता फुटलाई स्वाभाविक मानिन्छ । तर फुटको अर्को कारण पनि हुन्छ । जो मूलत: सत्ता र शक्तिसँग सम्बन्धित छ ।

सबैलाई थाहा छ कि पार्टी सत्ता र राज्यसत्ता शक्तिका स्रोतहरू हुन् । यी यस्तो शक्तिका स्रोत हुन्, जसले मान्छेलाई अझ लोभी, घमन्डी र महान भएको ‘भ्रम’ निर्माण गरिदिन्छ । बस, आफूमा निहित यस्तो शक्तिलाई उसले थोरै पनि तलमाथि गर्न चाहँदैन । अत: पार्टीभित्र शक्ति विन्यास सन्तुलित हुँदैन । परिणाम शक्ति स्वार्थको टकराव सुरु हुन्छ र पार्टी फुट्छ ।

पार्टी विभाजनको तेस्रो कारण भने ‘इगोसँग’ सम्बन्धित छ । यो मूलत: नेताहरूको चरित्र, कार्यशैली, कार्यप्रक्रिया, एकअर्काप्रतिको आदर, प्रेम, नाम र गुमनामसँग सम्बन्धित छ । जब नेताहरूमा चरम इगो सिर्जना हुन्छ, तब पार्टी फट्छ । फुटको असली कारण भने उनीहरू भित्रको अहंकारको पिलो हुन्छ, जो भित्र–भित्रै पाक्छ र फुट्छ ।

विवेकशील साझा किन फुट्यो ?
विवेवशील साझा पार्टी फुट्नुको कुनै राजनीतिक कारण देखिँदैन । मूलत: सहभागितामूलक लोकतन्त्र र कल्याणकारी राज्य यो पार्टीको वैचारिक लाइन हो । जसमा कसैको कुनै विमति थिएन । पार्टीले केही मूल्य–मान्यता आफ्नो जीवन प्रणालीमा जोड्न चाहन्थ्यो । त्यसमा पनि कुनै विवाद देखिँदैन । सुशासन, सामाजिक न्याय र सदाचारलाई पार्टीले अभ्यास गर्दै थियो । त्यसमा पनि विवाद गर्नुपर्ने कारण छैन । रह्यो, शक्ति बाँडफाँडको कुरा, सानो र नयाँ पार्टीमा निश्चय नै यो प्रमुख विषय होइन । तथापि पार्टीमा दुईजना संयोजक थिए । भएका विभागहरूमध्ये अधिकतम विभागको जिम्मेवारी फुटेर जाने साथीहरूकै काँधमा थियो । फुटेर जानेमध्ये दुईजना नेता स्वयं प्रदेश सांसदजस्तो लाभको पदमा थिए । अत: सार्टी सत्ताको भागबन्डामा पनि कुनै तलमाथि परेको लाग्दैन । विवेकशील साझा पार्टी विभाजनको एकमात्र कारण मनोवैज्ञानिक हो । जस्तो कसैलाई लाग्यो, म हेपिएँ । म पेलिएँ । म पछाडि पारिएँ । मेरो कुरा सुनिएन । म अंकगणितको खेलमा परेँ । आउने अधिवेशनमा म हार्छु । मेरो कतै मानमनितो भएन । अब मेरो राजनीति सकिन्छ ।

यस्ता हुँदै नभएका कारणले कसैमा सामुहिक त्रास निर्माण गरिदियो । नभएका कारणले जब मान्छेको मनलाई सताउन थाल्छ, तब आशंका, अविश्वास र इगो सिर्जना हुन्छ । विवेकशील साझा पार्टी फुटको मुख्य कारण यही नै हो । अन्यथा बाहिर चर्चा गरिए जस्तो एउटा इमेलले पार्टी फुट्छ ? एउटा एजेन्डाले पार्टी फुट्छ ? एउटा बैठकले पार्टी फ्ट्छ ? बैठकको अघिल्लो दिन पार्टी फुट्छ ? फुट्नै नपर्ने कारण र फ्ट्नै नपर्ने दिनमा पार्टी फुट्नुको अर्थ यही नै हो कि त्यो राजनीतिक कारण विनाको फुट हो । त्यो इगो र आशंकाले सिर्जना गरेको विभाजन हो ।

इगो व्यवस्थापन
के हो, इगो वा अहं ? ‘अहं’ वा ‘इगो’ जीवनको शाश्वत र स्वाभाविक गुण हो । शास्त्रहरूले भन्छन्– ‘अहं’ तिन प्रकारका हुन्छन् । लघुताबोधी, उच्चताबोधी र रचनात्मकताबोधी । लघुताबोधीहरू आफूलाई कमजोर ठान्छन् । त्यसैले उनीहरू जिरह गर्छन् । तर रक्षात्मक हुन्छन् । उच्चताबोधीहरू आफूलाई सर्वज्ञ र शक्तिशाली ठान्छन् । नेपाली राजनीतिको संस्थापन सदैव उच्चताबोधबाट ग्रसित छ । लघुताबोधी र उच्चताबोधीहरू दुवैले आआफ्नै कोणबाट राजनीतिलाई संकीर्ण, स्वार्थ उन्मुख र साँघुरो बनाइरहेका हुन्छन् । उच्चताबोधीहरू आफ्नो ज्ञान र अनुभवको निजत्व खडा गर्न चाहन्छन् । लघुताबोधीहरू मनमनै कुण्ठा पालेर बाँच्छन् । परिणाम यिनीहरूबीच संवाद सकिन्छ । अन्त्यमा त्यो टकरावको कारण बन्छ । तर मनोवैज्ञानिकहरू इगोको अर्को अवस्था पनि बताउँछन् । जसलाई रचनात्मकताबोधी इगो भनिन्छ । रचनात्मकताबोधी इगो मान्छेको सन्तुलित मनोविज्ञानको परिणाम हो । यो अलिक दुर्लभ मनोविज्ञान हो । यस्तो ‘इगो’ मान्छेको आत्मसम्मानलाई बुझ्ने र स्वीकार गर्ने अवस्था हो । यो इगोले प्रतिस्पर्धा, रचनात्मक पहल र परिवर्तनमा विश्वास गर्छ ।

स्वाभाविक छ कि मान्छेहरू ‘स्पेस’ खोजिरहेका हुन्छन् । स्पेस खोज्नु पनि अहं नै हो । जब यस्तो अहंलाई सम्बोधन गरिँदैन, मान्छे उग्र र आक्रामक बन्दै जान्छ । यो नकारात्मक हुँदै जान्छ । अनि नेताहरूले जिम्मेवारी लिन छाड्छन् । सम्हाल्नुभन्दा भत्काउनुमा उनीहरूलाई आनन्द आउँछ । यहींबाट राजनीतिक अराजकता र अपवित्र खेल सुरु हुन्छ । विवेकशील साझा पार्टी ठिक यही टकरावको सिकार बनेको देखिन्छ । विवेकशील साझा पार्टीमा केही साथीको इगो व्यवस्थापन हुन सकेन । रचनात्मकाबोधी इगो प्रबद्र्धन हुन सकेन । परिणाम पार्टी नै फुट्यो । यो फुटले दिएको एउटै शिक्षा के हो भने पार्टीहरूमा ‘इगो’ व्यवस्थापन महत्त्वपूर्ण काम हो ।

प्रकाशित : माघ १६, २०७५ ०८:२७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT