पानी मधेसको जीवनदायिनी

तुलानारायण साह

काठमाडौँ — गएको माघ १२ गते कान्तिपुरमा मधुकर उपाध्याको ‘पानीको कुरा पछि गरौँ’ पढेपछि यो रचना आवश्यक ठानेँ । मधुकर उपाध्यालाई म गुरु मान्छु । २०६१/६२ सालतिर हामी एउटै संस्थामा काम गर्थ्यौँ । अजय दीक्षित, दीपक ज्ञवाली, सुधीन्द्र शर्मा, मधुकर उपाध्याजस्ता पानीविज्ञहरू कुनै बेला एउटै संस्थामा कार्यरत थिए ।

दिनरात पानीकै कुरा हुने । पानी व्यवस्थापनका अनेक आयामबारे हामी घन्टौँ गफिन्थ्यौँ । लेखमा एउटा तरकारी पसलको सामान्य लाग्ने संवाद (कागती किन्दाको प्रसंग) लाई जसरी मधुकर उपाध्याले पहाडी क्षेत्रको पानीको स्रोत व्यवस्थापनसँग जोडेका छन्, त्यसले मेरो मानसपटलमा मधेसका गाउँठाउँका अनेक प्रसंग ताजा भएर आए। ग्रामीण किसान परिवारमा जन्मे–हुर्केको मानिस, पानीबारे चाहेर पनि चुप रहन सक्दिनँ ।

मधेसमा पनि उस्तै
पानीको स्रोत पहाडमा मात्रै होइन, मधेसमा पनि सुक्दै गइरहेको छ । मेरो जन्मघर सप्तरी जिल्लाको गोइठी गाउँमा छ । हाम्रो घरको अगाडि लगभग सय वर्ष पुरानो पोखरी छ । टाँस्सिएकै अर्को पनि पोखरी छ । तर त्यो अलिक नयाँ हो । ती दुवै पोखरीमा नुहाउँदै, पौडी खेल्दै हुर्के–बढेको हुँ म । केही वर्ष अघिसम्म ती पोखरीहरूमा वैशाख, जेठ महिनामा मात्र पानीको मात्रा आधाजति घट्थ्यो । साउन, भदौको वर्षायाममा फेरि भरिन्थ्यो । गाउँभरिका गाईवस्तुका लागि पानी खाने, नुहाउने ठाउँ त्यही पोखरी थियो । ७/८ वर्ष अघिसम्म जाडो बिदामा छोराहरूलाई लिएर घर जाँदा जहिले पनि पोखरीको त्रास मनमा खेलिरहन्थ्यो । बच्चाहरू खेल्दै गएर पोखरीको पानीमा डुब्ने त होइन ! एक त घरै अगाडि पोखरी, त्यसमाथि टन्नै पानी । तर हालका वर्षहरूमा ती पोखरीहरू चाँडै सुक्दारहेछन् । यस पटक पुस, माघ महिनामा हाम्रो पोखरीमा थोप्पै पानी थिएन । गाउँका मानिस गाई–गोरुलाई पानी खुवाउन पनि ट्युबवेलको भर पर्नुपरेको छ । भैँसी नुहाउन पनि ट्युबवेलकै पानी प्रयोग भइरहेको देखियो ।


यो समस्या सप्तरी मात्रको होइन । हालै सप्तरीदेखि कपिलवस्तुसम्मको ग्रामीण भेग घुम्ने अवसर मिलेको थियो । मानवशास्त्री जनक राई सहितको हाम्रो टोलीले प्रायः हुलाकी सडक प्रयोग गरेको थियो । बाटामा देखिएका अधिकांश पोखरीमा कि त पानी थोरै देखिन्थ्यो कि सुकेका थिए ।
कपिलवस्तु जिल्लाको महराजगन्ज नगरपालिकाको कार्यालय नजिकै रहेको पोखरीको डिलमा घर भएका जगदीश खटिक, गंगाराम खटिकसँग लामो कुराकानी गरेको थिएँ । पोखरीमा पानी थिएन । कारण सोध्दा यस वर्ष पोखरीमा सुरुदेखि नै पानी कमै रहेकाले चाँडै सुकेको जवाफ पाइयो । वरिपरि खेत भएका किसानले गहुँबालीमा सिँचाइ गर्न पनि पाइएनछन्। केही वर्षयता पोखरीमा पानी चाँडै सुक्ने गरेको अन्य स्थानीय बासिन्दाहरूको पनि भनाइ थियो ।

द्वन्द्वको बीउ पोखरी
मधेसी समाजमा पोखरीका अनेक उपयोग हुन्छन् । कृषिमा आधारित समाज भएका कारण लगभग हरेक घरमा गाई, गोरु, भैँसी पाल्नु सामान्य मानिन्छ । वस्तुभाउलाई पानी खुवाउन तथा नुहाउन पोखरीको सर्वाधिक उपयोग हुन्छ । मधेसका पुराना बस्तीहरू उत्तर–दक्षिण गरी बसेका हुन्छन् । प्रायः सडक पनि उत्तरबाट दक्षिण नै बनेका हुन्छन् । यसको मूल कारण पानीको बहाव हो । वर्षाको पानी उत्तरबाट दक्षिणतर्फ बग्ने भएकाले सडक त्यसको अवरोधक नबनोस्, बरु तटबन्धको काम गरोस् भन्ने उद्देश्य हुनुपर्छ । वर्षाको पानी सकेसम्म गाउँबस्तीमा नजमोस्, बरु पोखरीमा गएर जम्मा होस् भन्ने उद्देश्यले बस्तीपिच्छे पोखरीको निर्माण भएको हुनुपर्छ । मैले आफ्नो गाउँका बूढापाकाहरूबाट सुनेको कुरा यही हो । यही कारण नै हाम्रा पुर्खाले गाउँको पुछारमा पोखरी खनाएका थिए, जुन संयोगले हाम्रै घर अगाडि परेको छ ।


मधेसतिरका पुराना बस्तीलाई गाउँ, ब्लकमा राखिएको थियो । नापी नगरिएकाले जग्गाधनीसँग त्यसको प्रमाणपत्र हुँदैन । अहिले पनि धेरैसँग छैन । हाम्रै टोलमा दुई वर्ष अघिमात्र गाउँ, ब्लकको नापी भएको छ । बस्ती विकाससँगै खनाइएका पोखरीहरूको नापी हुने कुरै थिएन । २००३ सालमा नापी खटिंँदा खेतीयोग्य जग्गामात्र नापिएको थियो । पोखरी खनेकाहरूमध्ये कसै–कसैले नापी पनि गराएका थिए । तर त्यतिबेला एउटा ठूलो डर थियो । त्यो पोखरीमा डुबेर कसैको मृत्यु भयो भने पोखरी धनीलाई ज्यान मारेको मुद्दा लाग्थ्यो । त्यसैकारण धेरैले पोखरीको डिलमात्र नापी गराएका थिए, पानी जम्ने ठाउँको नापी गराएका थिएनन् । पोखरी खन्ने बेला गाउँका हुनेखानेले खर्च दिएका हुन्थे । तर पोखरी सार्वजनिक नै हुन्थ्यो । त्यतिबेला पोखरीको कमर्सियल महत्त्व थिएन ।

व्यावसायिक माछा पालन गरिँंदैन थियो । पछिल्लो समय मिथिला क्षेत्रको पोखरीमा व्यावसायिक माछापालन हुनथाल्यो । यसले पोखरीलाई एक प्रकारको आम्दानीको स्रोतको रूपमा परिणत गरिदियो । त्यति हुँदा पनि जुन परिवारका पूर्वजले पोखरी खनाएका हुन्थे, तिनैले त्यसको आम्दानी बाँड्थे । २०५४ सालमा स्थानीय स्वायत्त शासन ऐन लागू भएपछि त्यस्ता पोखरीहरूमा द्वैध स्वामित्वको अवस्था सिर्जना भयो । भोगचलन गरिआएका परिवारले पोखरीलाई आफ्नो सम्पत्ति ठान्थे भने स्थानीय निकायले आफ्नो सम्पत्ति । त्यसपछि ग्रामीण समाजमा द्वन्द्वको स्वरूप नै फेरियो । गाविसले आम्दानीका लागि त्यस्ता पोखरीहरू ठेक्का लगाउन थाले । भोगचलन गरिआएकाहरूले पनि दाबी छाडेनन् । गाविसमा जसको वर्चस्व हुन्थ्यो, उसकै पक्षका मानिसको पोखरी भए एक प्रकारको परिस्थिति बन्थ्यो । पोखरीवालाहरू अर्को पक्षका भए द्वन्द्व सिर्जना हुन्थ्यो ।


विवाद बढेपछि अदालतमा मुद्दा हाल्ने काम मधेसमा सामान्य भएको छ । अहिले मिथिला क्षेत्रको विरलै कुनै पोखरी होला, जहाँ यस्तो विवाद नहोस् । स्थानीय तहको नयाँ व्यवस्था अनुरुप त्यस्तो पोखरीबारे सिफारिस गर्ने जिम्मा वडा कार्यालयमा गएको छ । रवैया पुरानै छ । पोखरीको कारण मधेसमा हत्यासम्म हुने गरेका अनेकौं घटना छन् । मेरा पूर्वजले खनाएका पोखरीमा पनि अहिले मुद्दा परेको छ । कुनै दिन त्यहाँ हिंसात्मक झडप हुनसक्ने सम्भावना छ । यसरी मधेसी समाजमा पोखरी द्वन्द्वको बीउ बन्न पुगेको छ ।

नहरको उस्तै कथा
चन्द्र नहरलाई नेपालको सबैभन्दा पुरानो नहर प्रणाली मानिन्छ । उदयपुरबाट सप्तरीको फत्तेपुर हुँदै कोशीमा मिसिने त्रियुगा नदीको पानी चन्द्र नहरको पानीको मुख्य स्रोत हो । त्यही चन्द्र नहरको एक शाखा गोइठी नहरको पानीबाट हाम्रो गाउँमा सिंचाइ हुन्छ । अर्थात, त्रियुगा नदीको पानीबाट सिञ्चित जग्गा–जमिनबाट उब्जेको धान, गहुँ खाएर हामी पालिएका हौं । पछिल्लो समय नहरमा पानी कम आउने, ढिलो आउने र चाँडै सुक्ने समस्याबाट हाम्रो गाउँका किसानहरू वर्षेनि पीडित हुनथालेका छन् । चन्द्र नहरको मुहान फत्तेपुरभन्दा माथि उदयपुर जिल्लामा त्रियुगा खोलाबाट अनेक नाला निकालिएको पुछारका गाउँलेहरूको गुनासो छ । त्रियुगामै पानीको बहाव कम भएको हुनसक्छ । सत्य के हो, मलाई थाहा छैन । तर हाम्रो गाउँ जो पुछारमा पर्छ, त्यहाँ वर्षेनि पानी अपुग भइरहेको छ । किसानहरू पीडित छन् ।


केही वर्षअघि अन्तर्राष्ट्रिय पानी व्यवस्थापन इन्स्टिच्युट (आईडब्लुएमआई) र नेदरल्यान्डको वानेगन विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूसँग हामी सुनसरीको अमरुवा गाउँमा सिंचाइको अवस्थाबारे अध्ययनका लागि गएका थियौं । अमरुवा गाउँ सुनसरी मोरङ सिंचाइ कमान्ड एरियामा पर्छ र त्यस गाउँमा दुइटा शाखा नहर (रामगन्ज र सीतागन्ज) पुगेका छन् । तर त्यहाँका किसानहरू प्रायः बोरिङबाटै सिंचाइ गर्दारहेछन् । गाउँ नहरको पुछारमा परेकाले पानी नै नपुग्ने गरेको स्थानीय किसानहरूको गुनासो थियो । हालै हामी रूपन्देहीको मर्चवार क्षेत्र पुग्दा नहरको बीचमा (दुवै डिलको बीचको भाग जहाँबाट पानी बग्छ) अनेकौं ठाउँमा बोरिङ गाडिएको देखियो । त्यस्ता बोरिङमा पम्पसेट जडान गरेर मोटा–मोटा पाइपमार्फत पानी खेतसम्म लगिरहेको देख्दा अचम्म लागेको थियो ।


यस्तो किन भएको होला भनेर बुझ्न मन लाग्यो । सन् १९५० को दशकसम्म मर्चवार क्षेत्रमा परम्परागत सीप र साधनको प्रयोगबाट सिंचाइ हुने गर्थ्यो । वर्षेनि मर्चवारका हजारौं किसान गएर गुरबानिया भन्ने ठाउँमा तिनाउ खोलामा अस्थायी बाँध बनाउँथे । त्यस बाँधले सुक्खा समयमा पानी जम्मा गरेर राख्थ्यो । पुरानो कुलो, पैनीको संरचना वा अन्य कुनै तरिकाबाट मर्चवार क्षेत्रमा सिंचाइ हुन्थ्यो । वर्षायाममा ठूलो बाढी आएपछि त्यो बाँध बग्थ्यो । अर्को वर्ष फेरि त्यही तरिकाबाट सिंचाइ गरिन्थ्यो । सन् १९६१/६२ तिर भारत सरकारको सहयोगमा बुटवल नजिक तिनाउ नदीमा हात्तीसुँढे बराज निर्माण भयो । मर्चवार क्षेत्रभरि नहर बनाइयो । बराज बनेको अर्को वर्ष नै तिनाउमा ठूलो बाढी आयो । नदीको बहाव नै परिवर्तन गरिदियो । बराज भएको ठाउँमा पानी नै बगेन ।

नदीको नयाँ बाटोमा नयाँ बराज बनाए मात्र त्यो भारतीय नहरमा पानी ल्याउन सकिने अवस्था सिर्जना भयो । अहिलेसम्म नयाँ बराज बनेन । गुरबानियामा प्रयोग गरिँदै आएका पुराना स्थानीय प्रविधिको विकल्पमा हात्तीसुँढे बराज बनेको थियो । न पुरानो रह्यो, न नयाँले काम दियो । मर्चवारबासीलाई निकै अप्ठ्यारो पर्‍यो । धेरैपछि भारतीय नहरको केही भागमा लिफ्ट सिंचाइ प्रविधि उपयोगमा ल्याइयो । तर अधिकांश भूभाग स्थानीय बासिन्दाले आफ्नै बलबुँतामा खेतीपाती गर्छन् । बाँकी भाग प्रयोगविहीन छ । त्यसकारण त्यो नहरमा ठाउँ–ठाउँमा बोरिङ गाडिएको छ । यसबारे जलस्रोत विज्ञहरू दीपक ज्ञवाली र अजय दीक्षितले अनेकौं लेख लेखेका छन् ।


पानी व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित अनेक अनौठा उदाहरण मधेसमा देख्न/सुन्न पाइन्छ । विकासको नाममा भौतिक संरचना निर्माणलाई जोड दिएर मात्र समस्याको समाधान हुने होइन । राज्यको पुनर्संरचनापछि विभिन्न तहका सरकारले यसबारे नयाँ तरिकाले सोच्नु जरुरी छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन २२, २०७५ ०९:११
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

उदाउँदो मधेस

मधेसको समाज विविध छ । कोसीपूर्वका मधेसको सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक अवस्था जुन छ त्यो गण्डक पश्चिमको छैन । कैलाली, कञ्चनपुरका युवा जे सोच्छन्, त्यो पक्कै प्रदेश दुईका थारु वा मधेसी युवाभन्दा फरक छ ।
तुलानारायण साह

काठमाडौँ — सुरुमा मधेसी युवाहरूबारे लेख्ने काम सजिलै होलाजस्तो लागेको थियो । स्वीकार गरिहालियो । लेख्दै जाँदा निकै असहज महसुस भयो । यो निकै ‘वेग’ विषयजस्तो लाग्यो । मधेसको कुन भेगको युवाबारे लेखाँै ? कुन जातको युवाका भावनालाई प्राथमिकता दिऊँ ? मधेसभित्र बसिरहेका मधेसी युवाहरूको मनोविज्ञान एकखाले महसुस हुन्छ । काठमाडौंलगायत पहाडी सहरहरूमा रहेका मधेसी युवाहरूको मनभित्र अर्कै कुरा चलिरहेको जस्तो लाग्छ । विदेशमा रहेका मधेसी युवाहरू के सोच्दा हुन् ? कसरी आफ्नो परिवार, समाज र देशबारेको सोचमा तारतम्य मिलाउँदा हुन्, खुट्याउनै गाह्रो ! 




मधेस र त्यहाँका समाजभित्र अनेक खालका विविधता छन् । कोसी पूर्वका मधेसको सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक अवस्था जुन छ त्यो गण्डक पश्चिमको छैन । कैलाली, कञ्चनपुरका युवाहरू जे सोच्छन् त्यो पक्कै प्रदेश नम्बर दुईका थारू वा मधेसी युवाभन्दा फरक छ जस्तो लाग्छ । पूर्वपश्चिम राजमार्ग छेउको समाज र दक्षिणी सीमासँग टाँसिएर बसेको मधेसी समाजमै बहुआयामिक भिन्नता छन् ।

जातिगत रूपमा उच्च जातका युवाको अवस्था र मधेसी दलित युवाको अवस्था, सोच सबै कुरामा आकाश–जमिनको फरक छ । राजनीतिमा सीमान्तकृत रहिआएका दलित र मुस्लिम समुदायका युवा, वर्चस्व गुमाउँदै गएका उच्च जातका युवा र वर्चस्व स्थापित गर्न खोजेका यादव एवं वैश्य समुदायका युवाको सोच र कार्यशैली साँच्चिकै विश्लेषणलायक लाग्छ । त्यसैले व्यक्तिगत रूपमा हालै अनुभूत गरेका केही अनुभवबाट विविधतायुक्त मधेसी समुदायका युवाहरूबारे लेख्ने प्रयास गर्दै छु ।

आर्थिक सबलतासँगै पलाउँदो आत्मविश्वास
लामो समयपछि केही दिन काठमाडौंको जाडो छल्नेगरी दुवै छोराहरूको बिदा मिलेको संयोग थियो । जनवरी ५ तारिखका दिन हामी सपरिबार रात्रिबस चढेर सप्तरीतिर लागेका थियौँ । मेरोसँगैको अर्को सिटमा २०/२२ वर्ष उमेरका एक युवा थिए । अनुहारको रङबाट प्रस्टै मधेसी देखिने ती युवा नेपाली छाडी मरिगए मैथिली बोल्न चाँहदैनथिए । फुर्तीका साथ छिनमै महँगो खाले चिप्स किन्थे त छिनमै पानीको बोतल । कलंकीमा पानीको बोतल किन्दा अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीहरू (किन्ले, एक्वा १००) को फर्माइस गरेका थिए । फुच्चे हकरले भनेको सम्झन्छु, ‘चढने बेलामा नाइट बसमा चढ्ने अनि जहाजमा पाइने किन्ले पानी खोज्ने ?’

‘जहाज चढ्न नसक्ने हो र भाइ, टिकट नपाएर पो त १’ सिट पाटनर भाइको जवाफ थियो । उसको मोबाइल महँगो खाले थियो । सिटको अगाडि ठूलो स्क्रिनको टीभी प्याकेटमा बेरिएर राखिएको थियो । त्यस टीभीले मात्र उनी अरबको कुनै देशबाट फर्केको अनुमान गर्न सघाउँथ्यो । अन्यथा उसको कुनै हाउभाउले मधेसी युवाको आभास दिँदैनथ्यो भने वैदेशिक रोजगारबाट फर्केको त झनै अनुमान गर्न सकिँदैनथ्यो ।

सुरुको एक–दुई घण्टासम्म त उनले मलाई मान्छे गनेका थिएनन् । पछि बिस्तारै हामी खुल्दै गयौँ । मेरै अग्रसरतामा घुलमिलको प्रयास हुँदै थियो । बिस्तारै थाहा भयो, कतारबाट फर्किंदै रहेछन् । त्यहाँको एउटा सुपरमार्केटमा तीन वर्ष काम गरेर फर्किरहेका थिए । काम सजिलो, सहज र तलब ठीकठाक पाएको कारण उनी निकै सन्तुष्ट थिए । आफ्नो मोबाइलमा फोटाहरू देखाउँदै भन्थे, ‘तपाईं त जानुभएको छैन होला, फोटोमा भए पनि हेरिहाल्नुहोस् ।’ नेपालको बडेबडे हाकिमभन्दा कम मस्ती छैन । तीन वर्षमा कमाएको पैसाले गाउँमा सानो पक्की घर बनाइयो, बुबाको इलाज र दाइको बिहेमा सघाइयो । आदिइत्यादि लम्बेतान उनको बखान जारी थियो ।

उनी सप्तरीको पश्चिमी भेगको एउटा गाउँका हजाम परिवारका युवा थिए । एसएलसीसम्म उत्तीर्ण गरेका उनका दुई दाजुले काठमाडौंमा सैलुन राखेका छन् । ठूलो दाइले गाउँ नजिकको चोकमा सैलुन खोलका छन् । बुबाआमा कहिले काठमाडांै त कहिले सप्तरीमा बस्ने गरेको बुझियो । गफ गर्दागर्दै उनको गन्तव्य आइपुग्यो । उनी ‘बाई’ भनेर बसबाट ओर्लिए ।

राजविराजमा एक दिन बसेपछि भोलिपल्ट आफ्नो गाउँ गोइठी जानुपर्ने थियो । तराईका सहर बजारमा इलेक्ट्रिक रिक्सा र बजाजको टुकटुक (अटो) बग्रेल्ती चढ्न पाइन्छ । एउटा अटोले तीन सय रुपैयाँमा गोइठी पुर्‍याइदिने भन्यो । चन्द्र नहरको बाटो, धूले सडकमा अटो सुस्त गतिमा गोइठीतर्फ बढ्दै थियो । चालक भाइसँग गफिन जानीजानी अगाडिको सिटमा बसेको थिएँ । करिब १८/२० वर्षका ती युवा झा थरका थिए । दाजुभाइ मिलेर अटो चलाउँदा रहेछन् । दाजुचाहिँ ३ वर्ष मलेसिया बसेर फर्केका रहेछन् । बिरामी आमाको इलाज गरिसकेर उब्रेको पैसाले किस्तामा अटो किनेका रहेछन् । चालक भाइको कलेजको पढाइ जारी रहेछ ।

केही दिनको गाउँ बसाइमा थाहा भयो । आफ्नै छरछिमेकका भाइहरू प्रशस्त अटो र रिक्सा चलाउँदा रहेछन् । दुई–चार वर्ष वैदेशिक रोजगारीमा गएर फर्केका युवाहरू गाउँमै केही गरेर बस्ने योजनामा लागेका रहेछन् । भूमिहीनहरूको पहिलो प्राथमिकता घडेरी किनेर राम्रो घर बनाउने हुँदो रहेछ । घडेरी भएका तर पुराना घर भएकाहरूले पक्की घर बनाउँदा रहेछन् । गाउँका अलिक हुनेखाने घरका युवा सहर–बजारमा जग्गा जोड्ने, घर बनाउने सोच्दा रहेछन् । बालबच्चालाई राम्रो शिक्षा–दीक्षा दिने सोच सबैको पाइयो । गाउँको स्कुलबाट कोही पनि सन्तुष्ट भेटिएनन् ।

आजको मधेसी समाज सबैभन्दा बढी रेमिटयान्समा निर्भर रहेको भन्न सकिन्छ । मधेसका युवा अत्यधिक संख्यामा वैदेशिक रोजगारीमा छन् । कति मधेसी युवाहरू कुन खाले काम गर्छन् यकिन तथ्यांक पाउन गाह्रो छ । तर, वैदेशिक रोजगारमा रहेका मधेसी युवाहरूको संख्या अधिक भएकोमा कसैको विमति छैन ।

“कुराग्राफी” को यात्रा
गाउँको १० दिने बसाइपछि काठमाडौंबाट गएका मानवशास्त्री जनक राईको टोलीसँग मिसिएर सप्तरीदेखि कपिलबस्तुसम्म घुमियो । दसैँयता विराटनगरदेखि बर्दियासम्म घुमेको यो दोस्रो अवसर थियो । कुनै खास प्रश्नहरूको सेट लिएर अध्ययनमा निस्किएको थिइनँ । तैपनि निर्वाचनको एक वर्षपछि मधेसी समाजको मनोविज्ञान बुझ्ने प्रयत्न अवश्य थियो । आम मानिससँगको कुराकानीबाट गरिने अध्ययनलाई राई सरले कुराग्राफी भन्नुहुँदो रहेछ । सप्तरी–सिरहाका दलित युवाहरू राजनीतिक रूपमा संगठित हुने प्रयास गरिरहेका रहेछन् । कपिलबस्तुसम्म पुग्दा दलित अभियानमा एकनासको जागरण र जोस नरहेको देखिए पनि चेतनाको स्तर उकासिएकै पाइयो ।

पूर्वदेखि पश्चिमसम्मका दलित युवाहरूमा अध्ययनको भोक, आफ्नो समुदायको सामाजिक र राजनीतिक समस्याको विश्लेषण गर्ने र संगठित हुनुपर्ने जागरण कुनै न कुनै रूपमा छ । वैदेशिक रोजगारीबाट आउने रेमिटयान्सले आर्थिक रूपमा परनिर्भरता घटाएको देखियो । राजनीतिमा भएको आरक्षणको व्यवस्थाले उत्साहित तुल्याएको पाइयो । मुस्लिम समुदायका युवामा अलिक फरक कुरा पाइयो । आर्थिक एवं सामाजिक पक्षहरू फरक रहेको यो समुदायका युवाको मूल चासो सामुदायिक सुरक्षाको छ ।

जातीय जनसांख्यिक हिसाबले फरक–फरक समुदायका युवा फरक– फरक काममा र भावी योजनामा व्यस्त छन् । दलित र मुस्लिम समुदायको जनसंख्या मधेसमा उल्लेख्य छ, तिनीहरू काठमाडौं आवतजावत गर्छन् तर काठमाडौंको समाजमा तिनको प्रभावशाली उपस्थिति देखिएको छैन ।

काठमाडौं वा मधेसको सहर बजारमा जुन युवाको बोली सुनिन्छ, ती जातीय रूपमा उच्च एवं मध्यम जातका र वर्गीय हिसाबले हुने–खाने परिवारका शिक्षित युवा हुन् । जसले हिजोको दिनमा राजनीतिक आन्दोलनको अगुवाइमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए, आज ती तप्का एजेन्डाविहीन बनेको आभास हुन्छ । सम्भवत: त्यसै कारण जातीय हिसाबले आरोप–प्रत्यारोपमा बढी व्यस्त देखिन्छन् उनीहरू । यी समूहका मधेसी युवा मधेसको भूमिभन्दा बाहिर बढी छन् ।

यस वर्गका युवाहरूको प्रादेशिक आयाम पनि भिन्न छ । गत माघ २१ गते जनकपुरमा प्रदेशसभाको वार्षिकोत्सव समारोह भइरहेको थियो । संघीयताले मूर्तरूप लिएको एक वर्ष पुगेको त्यस दिनलाई प्रदेशसभाका सभामुख अनेक प्रकारले यादगार बनाउन व्यस्त थिए । तर, आम मानिसका लागि त्यो चासोको विषय बनेको पाइएन । त्यसताका साता दिनदेखि म जनकपुरमै थिएँ । आम मानिसमा प्रदेशसभाको वार्षिक उत्सवभन्दा नेपालगन्जमा राममनोहर यादवको श्रद्धाञ्जलीबारे बढी चासो थियो । माघ १९ को शनिबार काठमाडौं पोस्टले राममनोहर यादवको मृत्यु र महिनौंदेखि अस्पतालमा राखिएको लासबारे लामो आलेख प्रकाशित गरेको थियो । मैले उल्लेख गरेको मध्यमवर्गीय परिवारका पढे–लेखेका युवाहरू सोसल मिडियामा त्यसबारेको बहसमा केन्द्रित थिए । माघ २१ गते नेपालगन्जका युवा र प्रहरीबीच राममनोहरको लासलाई लिएर लामो रस्साकस्सी भएको थियो, जुन कुरा जनकपुरका युवाहरूबीच पनि चासोको विषय बनेको थियो । यो र यस्तै अरू घटनाबाट देखिन्छ, मधेसका युवाको ठूलो हिस्सा वर्तमान राष्ट्रिय राजनीतिसँग आक्रोशित, मधेसी राजनीतिसँग असन्तुष्ट छन् । गएको १०/१२ वर्षमा मधेसमा नयाँ राजनीतिक समूहको उदय भएको छ । जातीय हिसाबले यादव र वैश्य समुदायका मानिस चुनावी राजनीतिमा पकड जमाउन पुगेका छन् । परम्परादेखि अगुवाइ गरिआएका उच्च जातका मानिसहरूले निर्वाचनमा कम जिते पनि राजनीति हाँक्ने, नीति निर्माण र स्रोतमाथिको नियन्त्रणमाआफ्नो वर्चस्व कायमै राखेका छन् । त्यस तप्काका युवाहरू पालिकादेखि प्रदेश हुँदै केन्द्रसम्मको राजनीति नेतृत्वको आसपास रहेर बजेट परिचालन र व्यवस्थापनमा बढी व्यस्त छन् । यस पटकको यात्रामा अनेक नयाँ पाटाहरूबारे बुझ्न पाइयो । मधेसी समाजभित्रका हुन खोजेका अनेक परिवर्तन महसुस गरियो । अनेक स्कुल जाँदा केटाभन्दा केटी विद्यार्थीको संख्या ज्यादा देखियो । सहर बजारमा सिर्जनशील युवा पनि भेटिए ।

पूर्वपश्चिम राजमार्ग छेउछाउका युवाहरू बढी क्रियाशील र रचनात्मक रहेको अनुभव भयो । दक्षिणी सीमाक्षेत्रमा वारिपारि ओसारपोसार कारोबार प्रशस्त हुने भएकाले त्यस भेगका युवाहरूमा त्यसको प्रभाव प्रस्टै देख्न पाइन्छ ।

नेपालगन्जका मुस्लिम युवा सहरको आर्थिक अवस्था, परिवर्तित सन्दर्भमा त्यसमा देखिने परिवर्तन र आगामी दिनका चुनौतीबारे गम्भीरतापूर्वक चिरफारमा व्यस्त देखिए । कैलालीदेखि सुनसरीसम्मका थारू युवामा जुझारुपन पुनर्ताजगी गर्ने गम्भीर प्रयास भइरहेको थियो । दलितहरूमा चेत विकास, मुस्लिममा सुरक्षाबारे विशेष चासो र राजनीतिमा ठाउँ खोजी, थारू युवामा विगतको आन्दोलनको पुनरावलोकन गर्दै भविष्यको बाटा पहिल्याउने चिन्तन समाजका लागि निकै राम्रा संकेत हुन् ।

फर्केर फेरि काठमाडौंका कुरा
मिथिलादेखि अबधसम्म सरसर्ती घुमेपछि काठमाडौं फर्किनासाथ यहाँका विभिन्न कलेजमा अध्ययनरत मधेसी युवासँग भेटघाटको अवसर जुर्‍यो । दुइटा प्राविधिक कलेजमा अध्ययनरत ती विद्यार्थी आफ्नो छुट्टै संस्था मार्फत सरस्वती पूजाको भव्य तयारीमा व्यस्त थिए । काठमाडांैका मधेसी युवा आफ्नो समाजको वर्तमान अवस्था र समस्याबारे के सोच्दा रहेछन् भनेर बुझ्नु मेरो चासोको विषय थियो । ‘तपाईंहरूको संस्थाले सरस्वती पूजाबाहेक के–के गर्छ ?’ मेरो प्रश्न थियो ।

एकाध सामान्य गतिविधिबाहेक ती युवा खासै केही गर्दा रहेनछन् । आफ्नै उमेर समूहका अन्य मधेसी युवाको अवस्थाबारे खासै जानकार पनि थिएनन् उनीहरू । औपचारिक खालका केही कार्यक्रमहरूबाहेक कम्तीमा मधेसी समाजमा शिक्षा सम्बद्ध समस्या, युवा सम्बन्धित समस्याबारे केही जानकारी होला भन्ने मेरो आशामा तुषारापात भयो । मधेसको शिक्षाका आधारभूत समस्याहरू, गौरवशाली विगतबारे ती सरस्वती पूजामा व्यस्त युवाहरू अनभिज्ञ थिए ।

सन् १९९१ मा सबैभन्दा कम १० साक्षर जिल्लामा मधेसका केवल २ वटा थिए । सन् २००१ म त्यस्तो जिल्लाको संख्या बढेर ४ वटा भए । सन् २०११ मा ६ वटा पुगे । संयोगले यी सबै जिल्लाहरू प्रदेश नम्बर २ का छन् । मधेसमा विद्याकी देवी सरस्वतीलाई पूजा गर्ने चलन बढ्दै जानु तर जिल्लाहरूको शैक्षिक अवस्था खस्किँदै जानुको भेद के होला ? किन र कसरी यस्तो भएको होला ? मेरो यही प्रश्नले ती विद्यार्थी भाइबहिनीहरू अवाक बनेका थिए । सरस्वती पूजाप्रति मेरो विरोध होइन । काठमाडौंमा बसेका मधेसी युवा कस्ता काम गर्दै छन् भन्ने मेरो सवाल हो ।

काठमाडौंमा बस्ने अवसर पाएका मधेसी युवा सर्वजातीय छन् तर लेखपढमा लागेकाहरू भने मधेसी समाजभित्रको खास वर्ग र तप्काका अध्यधिक छन् । यहाँका मधेसी युवाहरू कि त यतै बसोबास थालेका परिबारका छोराछोरी छन्् नभए मधेसका हुनेखाने परिवारका हुन् । यी युवाहरू स्वयं या यिनका परिवारले काठमाडौंसँगको सम्पर्क बनाउने सिलसिलामा पहिचान–वेशभूषा, भाषा, संस्कृतिजन्य विभेद बारम्बार भोगेका छन् । यी युवालाई मधेसी समस्याबारे जे जानकारी छ, त्यो विगत १०/१२ वर्षको आन्दोलनमय वातावारणका बीचमा निर्माण भएको हो । यिनलाई सम्मान र स्वाभिमानका लागि संगठित भइराख्नुपर्छ भन्ने चेत छ तर सकेसम्म उच्च शिक्षाका लागि विदेश जान पाए हुन्थ्यो भने चाहना पनि उत्तिकै छ ।

उसो त, काठमाडौंमा रहेका मधेसी युवा केवल सरस्वती पूजामा मात्र व्यस्त रहँदैनन् । झन्डै दुई वर्षअघि, रौतहट र पर्सा जिल्ला घर भएका दुई युवा मिलेरै एकसाथ मलाई फोन गरेका थिए । भेटघाटका लागि समय मागेका थिए । उनीहरू शाखा अधिकृतमा लोकसेवा उत्तीर्ण गरेर स्टाफ कलेजमा तालिमरत रहेछन्, बेलुका ५ बजेपछि मात्र भेट्न सक्ने । उनीहरूले ‘तपाईंसँग खुसी साट्न’ भेट्न चाहेको भनेपछि हामीले भेटघाटको समय मिलायौँ ।

उक्त भेटघाट मेरा लागि अविस्मरणीय रह्यो । तीमध्ये एक २५ वर्ष हाराहारीका थिए । अर्का एक–दुई वर्ष कमका । पारिवारिक पृष्ठभुमिका हिसाबले एक जना सानो पसल चलाउने परिवारका सन्तान थिए भने अर्को सानो किसान परिवारका । दुवैले पहिलो पटकमै लोकसेवा उत्तीर्ण गरेका थिए । ती युवाको भनाइअनुसार २०६५ यता सुरु भएको आरक्षण र लोकसेवाको पाठ्यक्रममा गरिएको परिवर्तनले मधेसका युवायुवतीमा सरकारी सेवाप्रति आकर्षण बढ्दो छ । उपत्यकामा जताततै खुलेका होस्टलले त्यस्ताखाले युवालाई परीक्षा तयारीमा सहज बनाएको छ । कोचिङ सेन्टरहरूमा मधेसी युवाहरूको भीडबाट बुझ्न सकिन्छ तिनीहरू के चाहन्छन् । ती भाइहरूले भन्दै थिए– हेर्दै जानुहोला, आगामी १० वर्षमा सरकारी सेवामा मधेसी युवायुवतीको अवस्था बदलिनेछ तर परीक्षाको पाठ्यक्रममा कुनै षड्यन्त्र गरेनन् भने ।

काठमाडौंको बागबजार, डिल्लीबजार, पुतलीसडक, थापाथली, कुपण्डोल क्षेत्रमा रहेका कोचिङ सेन्टर र होस्टलहरूमा मधेसी युवतीहरूको पनि भीड देखिन्छ । बीपी राजमार्ग बनेपछि र काठमाडौंमा महिला छात्राबास खुलेपछि पूर्वी मधेसका युवतीहरूलाई काठमाडौंमा बस्न निकै सहज भएको छ ।

मलाई पनि लाग्छ, काठमाडौंमा मधेसीको अवस्था अब त्यो रहेन, जतिबेला भेटघाटका लागि न्युरोडको पीपलबोट धाउनुपथ्र्यो र आफ्नो फरक पहिचान देखाउन कृष्णजन्माष्टमी र सरस्वती पूजा गर्नुपर्ने बाध्यता थियो । आज काठमाडांैको मुटु मानिने रानीपोखरीदेखि विभिन्न तालतलैयामा मधेसीहरू छठ मनाउँछन्, खुलामञ्चमा होली खेल्छन् । काठमाडौंमा मधेसीको यो अवस्था पुग्नमा तत्समयका युवाहरूको संघर्ष प्रशंसनीय छ ।

काठमाडौंमा रहेका मधेसका गरिखाने परिवारका युवाहरू जो निर्माण कार्यमा मजदुरी गर्छन्, साइकलमा खुद्रे तरकारीको ब्यापार गर्छन्, पुराना कागज र खाली बोतल जम्मा पार्छन्, सैलुनमा कपाल काट्ने काम गर्छन् वा वैदेशिक रोजगारमा जाने वा आउने क्रममा यहाँ बसेका हुन्छन्, ती युवाहरूको समस्या समाधानका लागि खासै पहल भएको पाइँदैन् । तिनका लागि न त कुनै राजनीतिक संगठनले विशेष संयन्त्र निर्माण गरेको छ, न त कुनै युवा समूहले नै केही गरेको देखिन्छ ।

देशबाहिरका मधेसी युवा
देशभित्र पहाड र मधेसमा मात्र बस्ने युुवाबारे मात्र सोचेर पुग्दैन । विदेशमा पनि मधेसी युवा बस्छन् । तिनीहरूको सोच वा क्रियाकलापबारे चर्चा नगरी यो आलेख अधुरो हुनेछ ।

विदेशमा मधेसी युवा सबैभन्दा बढी अरब र मलेसियामा बस्दा रहेछन् । पहिले यो समूह भारतको पन्जाब, हरियाणामा गएर मौसमी मजदुर भएर काम गर्थे । अचेल भारतमा भन्दा अरब र मलेसियामा ज्यादा जाने रहेछन् । भारतमा कति संख्यामा कुन समुदायका नेपालीहरू बस्छन्, त्यसको यकिन तथ्यांक छैन ।

भारतमा मजदुरी गरिखाने मधेसी युवा कुनै सामाजिक गतिविधिमा सक्रिय होलान्जस्तो लाग्दैन । तर, दुई वर्षअघि नयाँ दिल्ली जाँदा पाएको थिएँ— त्यहाँका विभिन्न विश्वविद्यालय/कलेज अध्ययनरत मधेसी विद्यार्थी मधेसी पहिचानबारे निकै सजग थिए । नेपालमा भइरहेका राजनीतिक गतिविधिहरूबारे आफूलाई अद्यावधिक राख्थे । देशभित्र जारी संघर्षलाई साथ दिने प्रकारका ऐक्यबद्धतामूलक अनेक गतिविधिहरू गर्थे । संविधान निर्माणको अवधिमा दिल्लीमा रहेका मधेसी युवाले अनेकौँ राजनीतिक गतिविधि गरेको सोसल मिडियाबाट बुझिन्थ्यो । पतनीहरूले छुट्टै संस्था नै बनाएका छन् ।

अरबका देशहरूमा वैदेशिक रोजगारमा रहेका मधेसी युवा विभिन्न पेसाका छन् । त्यहाँ मजदुरीको काम गर्ने युवाहरू पनि संगठित भएका छन् । नभएका ठाउँमा त्यसको प्रयासमा लागेको सुनिन्छ । विभिन्न राजनीतिक दल/संगठनहरूको भ्रातृ संस्थाको रूपमा विकास गर्दै छन् । अनेक संगठनका लागि लेबी जम्मा गरेर मधेसमा पठाउने गरेका छन् । विभिन्न सांस्कृतिक गतिविधि आयोजना गर्ने गर्छन् ।

दशकअघिसम्म काठमाडौंमा मधेसीहरूजस्तो गतिविधिमा केन्द्रित थिए, अरब र मलेसियामा आज त्योभन्दा परिपक्व खालका गतिविधि भइरहेका छन् । त्यहाँबाट फर्केर आउनेहरू मधेसमै पनि केही रचनात्मक काम गर्ने प्रयास भएको देखिन्छ । यसरी वैदेशिक रोजगारमा जानेहरू त्यहाँ बस्दा दु:ख मात्र गर्दैनन्, पैसा मात्र कमाउँदैनन् बरु सीप, आत्मविश्वास र रचनात्मक गुण पनि लिएर मधेस फर्किने गर्छन् ।

भारत, अरब र मलेसियाबाहेक अमेरिका, बेलायत, क्यानडा र अस्ट्रेलियामा सीमित संख्यामा मधेसी युवा बस्ने गरेका छन् । कठिन संघर्ष गरेर अध्ययन गरिरहेका ती युवाले केही वर्षअघिसम्म छुट्टै पहिचानका लागि सोच्ने अवस्था थिएन । तर, २०६३ को मधेस आन्दोलनपछि सबैभन्दा पहिला अमेरिकामा रहेका मधेसी युवाले संगठित हुने प्रयास गरे । जो अहिले अनेक टुटफुटका बाबजुद निरन्तर अघि बढ्दै छ । तिनीहरू निकै सक्रिय छन् र मधेसी पहिचान फैलाउने सवालमा विभिन्न गतिविधिहरू गरिरहेका छन् । अन्य देशहरूमा रहेका मधेसी युवाको प्रयास जारी छ ।

समग्रमा, नेपालबाहिरका मधेसी युवा सांख्यिक सीमितताका बाबजुद आफ्नो ‘करिअर’ र मधेसी पहिचानका लागि एकसाथ संघर्षरत छन् ।

प्रकाशित : फाल्गुन ८, २०७५ १७:४३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्