निषेधले उल्टै हिंसा बढाउँछ

राजेन्द्रसिंह भण्डारी

काठमाडौँ — लोकतन्त्र र लोककल्याणकारी राज्यको फराकिलो मैदानमा वाञ्छित–अवाञ्छित सबै खाले विचारबीच हुने प्रतिस्पर्धालाई समय र परिस्थितिको स्वाभाविक धरातलमा अविच्छिन्न र स्वतन्त्र ढंगले खुल्ला छाडिदिनुपर्छ । लोकतन्त्रमा पनि हिंसाका माध्यमबाट राजनीतिक उपलब्धि हासिल गर्न सकिने स्थिति कहीं कतै बन्नथालेकै हो भने त्यसलाई राज्य कुशासनको चरम कुचक्रमा फ“स्दै गएको संकेतका रूपमा बुझ्नुपर्ने हुन्छ ।

समाजमा ब्याप्त विसंगतिलाई लोकतन्त्रले हल नगर्ने हो भने परिस्थिति लोककल्याणकारी राज्यको कित्ताबाहिर जाने गर्छ । त्यसपछि आम नागरिकमा विकसित हुँदै जाने असन्तुष्टिलाई कुनै विचार समूहले आक्रोशमा परिणत गरी राजनीतिक वा रणनीतिक रूपमा भिन्न ढंगले परिचालन र उपयोग गर्न सक्छ । दबेका र दबाइएका आकांक्षाहरूले लोकतन्त्रमा निकास खोजिरहेका हुन्छन् ।

हाम्रो सन्दर्भमा, २०५२ सालमा ४० सूत्रीय मागबाट सुुरु गरिएको असन्तुष्टिको फेहरिस्त पछि लामो द्वन्द्वको कुचक्रमा प“mस्न गएको दृष्टान्त ताजै छ । जति बेला जुन मुद्दा उठाएर तत्कालीन माओवादीले आम नागरिकलाई गोलबद्ध गरिरहेको थियो, त्यति बेला हाम्रा संसदीय अभ्यासहरू लोकतन्त्रको आचरण अनुरूप हुन सकिरहेका थिएनन् ।

सांसदको किनबेच, पजेरो संस्कृति, भ्रष्टाचारको जगजगीले मुलुक आक्रान्त भएकै अवस्थामा जनहित र जनवादका मुद्दालाई हिंसात्मक रूपमा उठाउन एक पक्ष सफल भइरहेको थियो । आरम्भमा केही स्थान र जिल्ला विशेषमा मात्र सीमित उक्त जनआक्रोशलाई राज्यले सुझबुझ र जिम्मेवारीपूर्ण तवरले समयमै व्यवस्थापन गर्न सकेन । यथेष्ठ सूचना र तयारीबिना हठात किलो शेरा टुको कारबाही गरिं“दा निर्दोष नागरिकले अनाहकमा ज्यान गुमाउनुप¥यो । कुनै राजनीतिक विचार वा समूहलाई निषेध गर्न वा फौजी कारबाहीबाट निमिट्यान पार्न सकिन्छ भन्ने प्रयोग हामीकहा“ एकपटक असफल भैसकेकै छ ।

सरकारले हालै विप्लव माओवादीविरुद्ध लगाएको प्रतिबन्धलाई सुरक्षा रणनीतिका रूपमा बुझ्ने हो भने पनि यो सान्दर्भिक र समाधानमुखी देखि“दैन । लामो द्वन्द्वका विभिन्न चरण पार गर्दै मुलुकले पछिल्ला राजनीतिक उपलब्धि हासिल गरेको हो । यिनलाई संस्थागत गर्नुपर्ने अवस्थामा पुनः कुनै समूह विशेषलाई निषेध गर्ने गरी प्रतिबन्ध लगाउने निर्णय लोकतन्त्रको मान्यताका दृष्टिले अलोकप्रिय र सुरक्षाका दृष्टिले पनि अनुपयुक्त छ ।

द्वन्द्वपछिको अवस्थाबाट वाम सरकार सँगसँगै बामे सरिरहेको हाम्रो मुलुकमा पुनः शान्ति खलबलिने चिन्ता बढ्न थालेको छ । सामाजिक, राजनीतिक मनोविज्ञानै नबुझी हठातमा लिइएको यो निर्णयले पुनः भय र संशयको वातावरण सिर्जना गराएको छ । भय र द्वन्द्व हरेक व्यक्तिको मनोविज्ञानसँग जोडिएको हुन्छ, व्यक्तिको चिन्ता र चिन्तनस“ग पनि अभिन्न रूपमा गाँसिएको हुन्छ । उपयुक्त सुरक्षा रणनीतिको चयनका माध्यमबाट मात्र सरकारले द्वन्द्वलाई सुरक्षित रूपमा अवतरण गराउन सक्छ । यो सरकारको जवाफदेहिताकोमहत्वपूर्ण पक्ष पनि हो ।

सुशासनमा विश्वास गर्ने लोकतान्त्रिक सरकारले उत्तेजक र आवेशप्रेरित अभिव्यक्ति दिने वा निर्णय गर्ने काम गर्नु हुँदैन । सरकारले द्वन्द्वरत अर्को पक्षका विषयमा सुरक्षा रणनीति सम्बन्धी निर्णय गर्नुअघि आफ्नै सुशासनको स्तर र विपक्षको राजनीतिक र सुरक्षा रणनीतिका विषयमा यथेष्ट जानकारी लिई विज्ञ समूहसँग छलफल गर्नुपर्ने हुन्छ । यसै सन्दर्भमा समाजमा व्याप्त विभेद र विसंगतिलाई विप्लव समूह समेतले रणनीतिक र राजनीतिक विशेषमुद्दाका रूपमा उठाउन खोजेको देखिन्छ ।

विगतमा प्रचण्ड र बादलसँग एउटै वैचारिक समूहमा रहेका विप्लवले पछिल्लो समय वैद्य समूहको जनयुद्धको जगमा जनविद्रोह गर्ने रणनीतिसँग असहमत हुँदै, जनताको जनवादी सत्ता स्थापना गर्न सशक्त जनताको सैन्यबलद्वारा प्रतिक्रियावादी राज्यसत्तालाई ध्वंस गर्ने रणनीति लिँदै भिन्न ढंगको हिंसात्मक र जोखिमपूर्ण माध्यमलाई प्रयोग गर्न खोजिरहेको देखिन्छ ।

२०७१ पुसमा तुलसीपुरमा भएको विप्लव समूहको राष्ट्रिय सम्मेलनले पारित गरेको ३१ बुँदे निर्णयको सूक्ष्म अध्ययन र विश्लेषण गर्ने हो भने पनि सरकारको प्रतिबन्धको निर्णयले विप्लवको राजनीतिक र सैन्य रणनीतिलाई सहयोग पुग्ने देखिन्छ । विगतका जनसरकार र जनअदालतको पुनरावृत्ति गर्ने, सत्ताको संरक्षणमा हुर्किरहेका भ्रष्ट तथा कमिसनखोर तत्वहरूविरुद्ध कारबाही सञ्चालन गर्ने जस्ता राज्य आफैले नियन्त्रण गर्नुपर्ने तर नियन्त्रण हुन नसकिरहेका विषयलाई समेत विप्लव समूहले सामाजिक लोकप्रिय मुद्दाका रूपमा उठाउने रणनीति अवलम्बन गरेको देखिन्छ । विप्लव समूहका राजनीतिक र सैन्य रणनीति सरलबाट विशेष, सामान्यबाट सशस्त्र, स्थानीयबाट केन्द्रीय स्तरका बनाउन राज्यसत्तालाई उत्तेजित गराइरहने र राज्य दमनको स्थिति उत्पन्न हुन गएमा क्रान्तिलेआफै उचाइ हासिल गर्ने भन्ने छ ।

विप्लवले आफ्नो वैचारिक क्षेत्राधिकारलाई फराकिलो बनाउन वामपन्थी बाहेकका पनि देशभक्त, लोकतान्त्रिक शक्ति समेतको संयुक्त मोर्चा निर्माण गर्ने राजनीतिक रणनीति अख्तियार गरेका छन् । यसका साथै उनले हिन्दु धर्मावलम्बीको मनोविज्ञानलाई उपयोग गर्न क्रिस्चियनले साम्प्रदायिक घुसपैठिया प्रवृत्ति बढाएको आरोप लगाएका छन् ।

सरकारले यी सबै विषयको वस्तुनिष्ठ ढंगले मूल्याङ्कन नै नगरी अकस्मात प्रतिबन्धको निर्णय गर्नुलाई सुरक्षाका दृष्टिले परिपक्व मान्न सकिन्न । सरकारको यो निर्णयलाई समर्थन गर्ने कुनै विशेष प्रकृतिको कानुनी व्यवस्था पनि गरिएको छैन । त्यसलाई न आतंककारी कार्य भनी आतंककारी ऐन अन्तर्गत निषेध नै गरिएको छ ।

उक्त दल वैधानिक हैसियतमा छैन, कुनै स्थान वा व्यक्ति विशेषका विषयमा कुनै किटानी प्रतिबन्धको घेरा पनि तोकिएको छैन, प्रचलित सामान्य कानुनकै प्रयोगबाटै अनुसन्धान गरी अभियुक्तलाई सजाय दिनुपर्ने हो भने प्रतिबन्ध किन लगाउनुपर्‌यो भन्ने प्रश्न आउँदा दिनमा सरकारका लागि झनै जटिल हुने देखिन्छ । सुरक्षा कारबाहीको प्रभावकारितामा कुनै असर नपार्ने यस्तो आधारहीन प्रतिबन्धले बरु उल्टै सुरक्षा उल्झन थप्ने र सुरक्षा निकायबाट गरिएको कारबाही अनावश्यक रूपमा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय चासो र जवाफदेहिताको प्रश्नमात्र बन्ने सम्भावना रहन्छ ।

प्रकाशित : चैत्र ५, २०७५ ०९:३१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

निद्रा त लाग्छ नै

डा. अजय रिसाल

काठमाडौँ — ‘डाक्टर सा’ब, मलाई निद्रा लाग्ने औषधि चाहिं नदिनुस् है  ! बरु काउन्सेलिङ मात्र गर्नुस् । तपाईंले जति चोटि बोलाए पनि आउँछु ।’‘औषधि त के नै हुन्छ र यस्तो रोगको ? डाक्टरहरूले त खालि निद्रा लाग्ने औषधि दिएर बिरामीहरूलाई लठ्याउने मात्र न हुन् !’‘त्यो निद्रा लाग्ने औषधि धेरै खानु हुँदैन है  ! त्यसले बानी लगाउँछ, पछि छुटाउनै सकिन्न !’ 

उपर्युक्त तीन सन्दर्भ मानसिक रोग उपचारको गम्भीरतालाई लिएर उत्पन्न हुने सन्देहका केही उदाहरण हुन् । यिनले मनोचिकित्सा पद्धतिको वैज्ञानिकतामाथि तीन वटै महŒवपूर्ण विषयतिर औंल्याएका छन् :

१. मानसिक समस्याहरूमा डाक्टरी औषधि नै हुँदैन । २. मनोचिकित्सकहरूले खालि निद्रा लाग्ने औषधि दिएर मनोरोगीहरूलाई लठ्याउने र तिनका अप्ठ्यारा व्यवहारलाई निस्तेज मात्र गराउने हुन् । ३. निद्रा लाग्ने औषधिहरूले बानी लगाउँछन्, अनि त्यसबाट मानसिक रोगीहरूले जीवनैभर छुटकारा पाउन सक्दैनन् । यसरी नै मनोचिकित्सकहरू मनोरोगीलाई दुहुनो गाई बनाउने गर्छन् ।

पत्रपत्रिका र संचार माध्यममा आएका, सामाजिक जमघटमा हुने गरेका अनि अलिकति जान्नेबुझ्ने कहलिएकाहरूको कुराकानी र भनाइलाई संश्लेषण गर्दा हाम्रो समाजमा यी भ्रमहरूले नराम्ररी नै जरो गाडेको मैले अनुभूति गरेको छु । यस्ता भ्रमहरू व्याप्त रहिरहनुमा एउटा मनोचिकित्सकका नाताले आफूलाई पनि जिम्मेवार नै ठान्ने गरेको छु ।

एक्काइसौं शताब्दीमा आइपुग्दा मनोचिकित्साको क्षेत्रमा ठूलो प्रगति भइसकेको छ । सोह्रौं–सत्रौं शताब्दीमा जस्तो ‘टाउकामा प्वाल पार्ने,’ ‘बोक्सी धपाउने,’ ‘आगो लगाउने’ जस्ता विधिहरू अहिलेको सभ्य समाजमा अपनाइन्नन् । न अठारौं–उन्नाइसौं शताब्दीमा झैं मानसिक रोगीहरूलाई बा“धेर, थुनेर, यातना दिएर पाशविक स्तरमै राख्ने गरिन्छ, न त बीसौं शताब्दीमा झैं बिरामीहरूले देख्ने सपनाका आधारमा, उनीहरूसँग एक्लै गरिएका कुराकानीका माध्यमद्वारा या जे कुरामा पनि यौनिक विश्लेषण मात्र गरेर उपचार गर्ने प्रयास नै गरिन्छ अचेल । समय धेरै परिवर्तन भइसकेको छ ।

त्यसैले त बीसौं शताब्दीको ‘हिस्टेरिया’ लाई ‘डिसोसिएसन’ भनिन्छ अचेल । साइकोसिस र न्युरोसिसदेखि पर अचेल अनेक मानसिक रोग छलफलमा आइसकेका छन् । आनुवंशिकता, रासायनिक तत्वहरू (न्युरोट्रान्समिटर, हर्मोन, खनिज पदार्थ) अनि मस्तिष्कको अध्ययन (सिटी स्क्यान, एमआरआई) बाट प्रायः सबै मानसिक रोगका जैविक कारकतत्वको आकलन भई नै सकेको छ । अनि तिनै अध्ययनका आधारमा सन् १९५० यता थुप्रै औषधि ब्निसकेका छन् ।

अब भनौं, त्यसै मुताबिक गरिने उपचार वैज्ञानिक नहोला त ? ‘मानसिक रोगहरूको डाक्टरी औषधि छ“दै छैन’ भन्ने भ्रम पालिरहनुमा चेतनाको कमी, अध्ययनको सीमितता अनि तार्किक विश्लेषणको अभाव नै कारक रहेको मान्न सकिन्छ । पहिले जस्तो मनोचिकित्सा अध्ययन गरी यही क्षेत्रमा लाग्न हिचकिचाउने डाक्टरहरू ज्यादै कम भएकाले यस्तो भ्रम निवारण गर्न का लागि सबै मनोचिकित्सकहरू एकजुट हुनुको विकल्प छैन ।

अब कुरा गरौं ‘निद्रा’ को । हाम्रो दैनिक जीवनमा यसको महत्वबारे धेरै भनिरहनु नपर्ला । हाम्रो मस्तिष्कलाई कम्प्यूटरस“ग तुलना गर्ने हो भने त्यसको सफ्टवेयरलाई चुस्त–दुरुस्त राख्न चाहिन्छ निद्रा । शारीरिक मात्र नभई मानसिक थकानबाट मुक्तिका लागि पनि चाहिन्छ निद्रा । त्यस्तै, कोष एवं तन्तुहरूको वृद्धि–विकास अनि स्मरणशक्ति एवं वैचारिक संश्लेषण सबैका लागि चाहिन्छ निद्रा । त्यसैले नै पनि होला, हाम्रो संस्कृतिमा ‘या देवी सर्वभूतेषु निद्रारूपेण संस्थिता...’ भनेर निद्राकी देवी योगमायाको आराधना गर्ने परम्परा छ । त्यस्तै, ग्रीक सभ्यतामा पनि ‘हिप्नोस’ भनेर निद्राकी देवीलाई मान्ने गरेको पाइन्छ ।

अब जाऔं मानसिक रोगका लक्षणहरूतर्फ । ‘निद्रामा कमी’ प्रायः मानसिक रोगको लक्षण हो । तनाव अनि उदासीनता, एंग्जाइटी या डिप्रेसनका कारण निद्रा लाग्दै नलाग्ने, रातको बीचमा ब्युँझिएपछि निद्रा पर्दै नपर्ने या अरू समयमा भन्दा निद्रा चा“डै खुल्ने हुन सक्छ । त्यस्तै, म्यानिया या हाइपोम्यानिया जस्ता रोगमा बिरामीहरूको उत्साहमा वृद्धि अनि विचारमा आउने तीव्र प्रवाहका कारण बिरामीहरूलाई निद्राको आवश्यकता नै महसुस नहुने हुन सक्छ । सोमाटोफर्म जस्ता रोगहरूमा भने दुखाइका कारण निदाउन नसक्ने हुन सक्छ । हेरिल्याउ“दा निद्राको गडबडीको उपचार नगरी कुनै पनि मानसिक रोगको उपचारै नहुने रहेछ ।

त्यसैले, मानसिक रोगहरूको लक्षणात्मक उपचार पनि निद्राको उपचारबाटै शुरु हुन्छ । हामीले प्रयोग गर्ने एण्टिडिप्रेसेण्ट अनि मुड
स्ट्याबिलाइजर औषधिहरूले तिनको मुख्य काम क्रमशः डिप्रेसन र म्यानियाको उपचारका क्रममा निद्राको सन्तुलन पनि मिलाइरहेका हुन्छन् । अनि सेडेटिभ–हिप्नोटिक औषधिहरू प्रमुखतः निद्रामा हुने गडबडी अनि एंग्जाइटी रोगका लागि नै हुन् ।

अझ मद्यपानजन्य समस्याको प्रारम्भिक चरणमा त यी सेडेटिभ–हिप्नोटिक औषधि नभई हुन्न । मनोचिकित्सकहरूले दिने सबै औषधि ‘निद्रा लाग्ने औषधि’ होइनन्, अनि मानसिक रोगीहरूलाईलठ्याउने मात्र तिनको उद्देश्य कदापि हुँदैन भन्नेमा सबै जना स्पष्ट हुनुपर्छ । हो, तिनले दिने औषधिले अलिकति निद्रा लगाउने काम भने गर्छन्, तर त्यो पनि मनोरोगहरूको उपचारको प्रक्रिया नै हो ।

अब भ्रमबारे केही कुरा । सेडेटिभ–हिप्नोटिक समूहका औषधिहरूले भने बानी लगाउन पनि सक्छन्, यदि चिकित्सकीय निगरानी एवं सरसल्लाह मुताबिक प्रयोग गरिएका छैनन् भने । चिकित्सकहरूको सल्लाहबेगर औषधि पसलमा ‘ओभर द काउण्टर’ यस्ता औषधि प्रयोग गर्ने व्यक्तिहरू लागूपदार्थ दुव्र्यसनी पनि हुन सक्छन् । हामी चिकित्सकहरूले भने त्यस्ता औषधिहरू निश्चित समयका लागि अनि बिरामीका प्रकार हेरेर मात्र प्रयोग गर्ने गर्छौं ।

बिरामीको अवस्था ठीक हुँदै जाँदा त्यस्ता औषधिको मात्रा घटाउँदै जान्छौं अनि बिरामीको अवस्था राम्रो भएपछि त्यस्ता औषधि बन्द नै पनि गरिदिन्छौं । यस्ता कुरा बिरामी एवं बिरामी पक्षलाई राम्ररी बुझाउन सके यी भ्रम पनि हट्नेमा द्विविधा रहन्न । मनोचिकित्सक साथीहरू  ! बिरामी पक्षलाई रोग एवं उपचार विधिबारे सल्लाह–सुझाव दिनमा कन्जुस्याइ“ कदापि नगरौं । यस्ता भ्रमहरूले हाम्रो पेशा एवं हाम्रो उपचार सेवा कार्यको अवमूल्यन मात्र गराउ“छन् ।

यी त भए जनमानसमा व्याप्त भ्रमहरू ! यस्तै भ्रमको पछि लागेर सरकारी तवरबाटै समेत नकारात्मक कार्यहरू भएका छन् । बिनाअध्ययन केही सेडेटिभ–हिप्नोटिक औषधिहरूलाई लागू पदार्थको कोटिमा राखेर तिनको आयातमा प्रतिबन्ध लगाइएकाले हामीलाई समेत अहिले उपचार प्रक्रियामा हात बा“धिएको अनुभव भइरहेछ । प्रभावकारी नियमनको साटो नियन्त्रण मात्र भइदिंदा कसरी उपचार कार्य हुन सक्ला ?

लेखक धुलिखेल अस्पतालकामानसिक रोग विशेषज्ञ हुन् ।

प्रकाशित : चैत्र ५, २०७५ ०९:३०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्