बौद्धिकताको विलास

आफ्नै परिवेश
झमक घिमिरे

काठमाडौँ — चैत ३ गते सिर्जना दिवस परेको थियो । नेपाली साहित्य स्रष्टाका लागि विशेष महत्त्वपूर्ण दिन । यसको न कतै साहित्यसर्जकहरूले चर्चा गर्न भ्याए, न तिनका नाममा खुलेका साहित्य, कला, संस्कृतिका संघ/संस्थाले गर्न भ्याए । गत महिना नेपाली साहित्यका दुई मूर्धन्य व्यक्तित्वलाई गुमाउनुपर्‍यो, मोहनराज शर्मा र बालकृष्ण पोख्रेल ।

यस धराधामबाट सधैंका लागि बिदा भए । देशले निकै आशा र भरोसा गरेका नेता रवीन्द्र अधिकारीलाई पनि ताप्लेजुङ हेलिकप्टर दुर्घटनामा गुमाउनुपर्‍यो । सँगै ६ जना आआफ्ना क्षेक्रमा दक्ष व्यत्तित्वहरूले पनि ज्यान गुमाउनुपर्‍यो ।


मृत्यु नै मृत्युका खबरले अखबारका पानाहरू भरिए । पढ्दा पंक्तिकारको मनमा एक खालको स्तब्धता छाइरह्यो । आफूलाई मन परेका मान्छेको मृत्युको खबर बाहिर आउँदा यस्तो अनुभूति भएको पनि हुनसक्छ । स्रष्टा र द्रष्टाद्वयको निधनले नेपाली साहित्य आकाशमा जुन खालको रिक्तताको अनुभूति भयो, त्यसको पूर्ति चाँडै हुनेवाला छैन । मृत्यु एउटा शाश्वत सत्य हो, जसलाई सबैले आत्मसात गर्नैपर्छ, स्वीकार्नैपर्छ ।


कुरा थियो, सिर्जना दिवसको न कसैले सम्झना गरे न कसैले त्यसलाई सम्झिनुपर्छ भन्ने ठाने । हामीकहाँ कस्तो संस्कृति भित्रिँदै छ भने आफैंलाई सर्वेसर्वा ठान्ने अगाडि–पछाडिको पुस्ताबारे चिन्तन र चासो नगर्ने । अहिलेको समय सिर्जना विस्तारै विकाउको वस्तुमा परिणत हुँदै छ । स्वनामधन्य विद्वान् कहलिएकाहरूको बुद्धिविलासको साधनको रूपमा परिणत हुँदै छ । यी दुवै कुरा नेपाली साहित्य, कला, संस्कृतिका साधक/सर्जकका लागि राम्रो पक्ष होइन । समय हिजोको जस्तो छैन । यहाँ जुनसुकै चीज पनि बिकाउको रूपमा परिणत भइरहेको छ । साहित्य पनि अर्थात् सिर्जना पनि । जस्तो खालको बिक्छ, त्यस्तै लेख्ने स्रष्टाहरूको जमात पनि निकै बढ्दो छ ।

यसले पाठकलाई केही सयम मनोरञ्जन त देला, पाठ्यसामग्री पनि देला, तर सधैंभरिका लागि काम लाग्ने सिर्जना वा पाठ्यसामग्रीचाहिंँ दिन सक्दैन । आफ्नो बुद्धि विलासका लागि मात्र सिर्जना गर्ने स्वनामधन्य विद्वान्हरू जसको बुद्धिचाहिंँ एउटा सानो परिधिमा घुमिरहेको छ, उनीहरू विशाल संसारका लागि आफ्नो बौद्धिकताको प्रयोग गर्दैनन् ।

तिनको व्यक्तिगत विलासिताको माध्यम सिर्जना बन्छ, बौद्धिकता सानो परिधिमा खर्च हुन्छ भने तिनीहरूबाट आम पाठकले कस्तो अपेक्षा राख्ने ? तिनीहरूको चरम बौद्धिकताको स्तरसम्म के आम पाठक पुग्न सक्छन् ? आम पाठकका लागि त्यो स्तरसम्म पुग्ने पहुँच के छ ? यो मेरो मनमा बारम्बार तेर्सिएको प्रश्न हो । यस पटक पनि सिर्जना दिवसको दिन पारेर आम लेखकलाई एकै ठाउँमा जम्मा पारेर तिम्रो लेखनको उद्देश्य के ? लेखन केका लागि ? खालि सीमित परिधिका लागि सिर्जना कि विशाल संसारका लागि झन्नेबारे अन्तरक्रिया गर्ने मन थियो । विविध कारणले सकिनँ ।


शत्तिशाली सिर्जनाकर्मीहरूले यी विषयमा सोच्नुपर्दैन ? किन मौन ? अहिले प्रदेश प्रज्ञा प्रतिष्ठानको कुरा आइरहेको छ । त्यसमा जाने विद्वान्हरूले यी कुरालाई के कसरी सोचेका छन् ? चासो र चिन्ताको विषय के भने, सिर्जना बिकाउ मात्र हुनु हुन्न, टिकाउ पनि हुनु आवश्यक छ । विद्वान्हरू बौद्धिकता सीमित घेरामा रहेर विलासको माध्यम मात्र बन्नु हुँदैन । तिनीहरूको बौद्धिकताको बाछिटा कति तलसम्म आइपुगेको छ, यो सोचनीय छ । तिनीहरूले करोडौं शब्द लेखेका मोटा–मोटा ठेली बजारमा ल्याएर त्यसको स्वाद केकस्तो छ, सीमित पाठकले पनि चाख्न पाएनन् । त्यसको के अर्थ ? निकै पहिला मलाई एक जना अग्रज स्रष्टाले भन्ने गरेका थिए, ‘तिमीले लेखेका कुरा मान्छेले बुझ्न सक्दैनन् भने त्यसको के अर्थ ?’ त्यति बेला उरन्ठ्यौलो उमेरमा सोच्थेंँ, ‘यी बूढाले मलाई किन यस्तो कुरा गरेका होलान् !’


अहिले लाग्छ, तिनले मलाई ठीक समयमै सम्झाएका रहेछन् । त्यति नभनिदिएको भए म आजको सन्दर्भमा यस्ता कुरा सोच्ने नै थिइनँ होला । एउटा घेरामा सीमित बनेर त्यसको चाकडी गरिरहेकी हुन्थेँ कि ? म जनताबाटै उठेकी मान्छे, त्यो काम गर्न सक्दिनथेंँ होला । आज लेखक वर्गले सोच्नैपर्ने विषय भएको छ, यो ।

प्रकाशित : चैत्र १५, २०७५ ०८:३६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

असल संस्कार, असल नागरिक

आफ्नै परिवेश
झमक घिमिरे

काठमाडौँ — हाम्रो संस्कारगत सोच चिन्तनमा छोरीले कमाएको, गरेको आर्जनमा बाबुआमा बाँच्न हुँदैन, अर्को जुनीमा त्यो भार तिर्नुपर्छ अर्थात् चुक्ता गर्नुपर्छ भन्ने परम्परागत सोच, चिन्तन बोकेका मानिसहरू अहिले पनि समाजमा धेरै भेटिन्छन् । आखिर उस्तै पीडा, उस्तै दर्द खेपेर हुर्काएका, बढाएका हुन्छन्, बाबुआमाले । उस्तै त्याग, समर्पण हुन्छ भने किन छोरीहरूको आर्जनमा बाँच्न नहुने बाबुआमाहरू ?

यो पंक्तिकारको दिमागमा यो प्रश्न ठिंग्ग उभिन्छ । यो संस्कारगत परम्परा विरुद्ध यही पंक्तिकारले निकै पहिला नै धावा व्यवहारले बोलिसकेकी छे । अहिलेको समयमा छोराहरूको मात्र आय आर्जनमा बाँच्छु भन्ने अभिभावकहरूको सोच, चिन्तनमा विस्तारै परिवर्तन आउँदैछ ।

यो सकारात्मक पक्ष हो । अहिले वंश धान्ने र अंश खाने छोरै हुनुपर्छ भन्ने मान्यताको कानुनी रूपमै अन्त्य भएको अवस्था छ । अहिलेको नीति–नियम अनुसार छोराजतिकै छोरीले पनि समान हिस्सा अर्थात समान अंशियार बन्न पाउने व्यवस्था हुँदाहुँदै पनि छोराकै मोहले अझै मान्छेलाई छोडेको छैन । सन्तान होइन, दुनियाँलाई छोरा चाहिन्छ । अधिकांश मान्छेले छोरी होइन, छोरा जन्माउन चाहन्छन् । किनभने छोरा भए सधैं आफूसँगै रहन्छ, बुढेसकालको सहाराका रूपमा हाम्रो समाजले परिभाषित गरेको छ । त्यही मानसिकताले ग्रस्त छ, यहाँको समाज । यो मानसिकता यहाँमात्र होइन, संसारभरि कुनै न कुनै रूपमा जीवित छ ।

अहिले पनि महिलाहरू जति शिक्षित हुन्, अधिकांश पुरुषको कठपुतलीको रूपमा सञ्चालित छन् । यहाँसम्म कि आफूलाई मनपर्ने खानेकुरा पनि श्रीमानको आदेशविना किन्न सक्दैनन् । महिला आफ्नो खुसी र इच्छामा चल्न कमैले पाउँछन् । आफ्नो शारीरमाथि पनि आफ्नो खुसी हुँदैन, पुरुष या श्रीमानकै खुसीमा चल्छ । हुन त यसप्रति सचेत महिला छँदैछैनन् भन्ने होइन ।

तर अधिकांश महिलाको स्वतन्त्रता भनेको पुरुषको दायराभित्र खुम्चिएर रहेको छ । त्यसैले पनि उहिलेका धूर्त पुरुषहरूले महिलाको स्वतन्त्रताप्रति धावा बोलेर आफ्नो इच्छामा चल्ने मानव मिसिनको रूपमा परिणत गरे । यिनीहरूले महिलालाई सामाजिक, सांस्कृतिक रूपले तल्लो दर्जामा पुर्‍याए ।

छोरीहरूले आफ्नो जन्म र कर्म दिने बाबुआमाहरूको अन्तिम संस्कार गर्न नहुने संस्कार बनाए । छोरीहरूले बाबुआमाहरूको काजकिरिया गरे दिवंगत आत्माले शान्ति पाउँदैन, परलोकमा पनि उनीहरूले शान्ति पाउँदैनन् भन्ने संस्कार, चिन्तन बनाइदिए । यस्तो सोच, चिन्तन विरुद्ध आज निकै छोरीहरूले धावा बोल्नुमात्र होइन, आफ्ना बाबुआमाको अन्तिम संस्कार गरेका छन् ।

डा. उपेन्द्र देवकोटाका छोरीहरूले आफ्ना दिवंगत पिताको लासलाई काँधमात्र हालेनन्, आफ्ना पिताको लासमाथि दागबत्ती दिए, काजकिरिया पनि गरे । अन्तिम कर्म पनि गरे । के डा. देवकोटाले शान्ति पाएनन् ? यी बाबुआमाको अन्तिम संस्कार छोराले नै गर्नुपर्छ भन्ने मानसिकता बोकेकाहरूलाई प्रश्न छ, के छोरा नहुने सबै मरेर नर्क गएका छन् ?

त्यसो त हालै निधन भएका नेता भारतमोहन अधिकारीका छोरीहरूले पनि आफ्ना पिताको अन्तिम संस्कार गरे । उनीहरूले आफू सन्तान हुनुको जिम्मेवारीमात्र पूरा गरेनन्, आफ्ना बाबुआमाप्रति सबै भूमिका पूरा गरेका छन् । बाबुआमाहरूको लागि छोरा नै जन्माउनुपर्छ, हेरचाहकोलागि सधैं आफ्नै वरिपरि बस्छन् भन्ने मान्यतामा परिवर्तन आउँदैछ । यो एकदमै सकारात्मक पक्ष हो ।
अहिलेका छोरीहरूमा जे गर्न पनि तयार छु भन्ने धारणाको विकास हुनु जरुरी छ ।

बाबुआमाहरूमा पनि छोरो भनेको त कुलको दीपक हो, नभई त कहाँ हुन्छ भन्ने भावनामा परिवर्तन हुनु आवश्यक छ । किनभने अब समाज र समयमा असल सन्तानको जरुरत छ । छोरा होस् या छोरी सानैदेखि विना भेदभाव असल संस्कार र शिक्षा दिएर हुर्काउन सक्यो भने उसले परिवारको जिम्मेवारीमात्र होइन, राष्ट्रकै जिम्मेवारी बोक्न सक्छ ।

प्रकाशित : चैत्र २, २०७५ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्