लोकले जित्ने पो लोकतन्त्र

सम्पादकीय

दलहरू पनि सच्चिने, देशमा शान्ति पनि आउने आसमा नेपाली जनता दोस्रो जनआन्दोलनमा व्यापक सहभागी भए  । श्याम तमोटको गीतले भनेजस्तै, गाउँगाउँबाट उठे, बस्तीबस्तीबाट उठे  ।

दलहरू पनि सच्चिने, देशमा शान्ति पनि आउने आसमा नेपाली जनता दोस्रो जनआन्दोलनमा व्यापक सहभागी भए । श्याम तमोटको गीतले भनेजस्तै, गाउँगाउँबाट उठे, बस्तीबस्तीबाट उठे । देशको मुहार फेर्नलाई जो जहाँ थिए, त्यहीँबाट उठे । जिल्लाजिल्लामा महिलाहरू थाल ठटाउँदै सडकमा निस्किए । सहरका चोक र सडकहरू चप्पल लगाएका सर्वसाधारणले भरिए । मानव सागर उर्लिएको त्यो जनआन्दोलन सम्भ्रान्तहरूको बुद्धिविलास थिएन, शासन व्यवस्थाको चरित्र फेरेर जनजीवनमा खुसी ल्याउने आम–चाहनाको उपज थियो ।

लोकतन्त्र स्थापना भएको आज १३ वर्ष पुगेको छ । यसबीच केही युगान्त परिवर्तन भए । सरकार–माओवादी विस्तृत शान्ति सम्झौता भयो । दस वर्ष युद्ध लडेका विद्रोहीहरू प्रतिस्पर्धात्मक बहुदलीय व्यवस्थाको मूलधारे राजनीतिमा समाहित भए । अढाई सय वर्ष पुरानो राजतन्त्र अन्त्य भएर गणतन्त्र स्थापना भयो । क्रमशः मधेसी र महिला राष्ट्रपति बने । माओवादी लडाकुहरू राष्ट्रिय सेनामा समायोजन भए । जननिर्वाचित संविधानसभाले संविधान बनायो । राज्यका निकायहरू समावेशी बनाइए । मुलुक संघीयतामा गयो । संघ, प्रदेश र स्थानीय तीनै तहमा निर्वाचित सरकार बने ।

शासन व्यवस्थामा यति धेरै फेरबदल आए पनि शासकहरूको मूल चरित्र भने जस्ताको तस्तै रह्यो । दोस्रो जनआन्दोलनका दौरान अब सुध्रन्छौं भनेर वाचा गरेका दलहरूले पुरानै रूप देखाए । कतिपय सन्दर्भमा त, २०५० को दशकको भन्दा फोहोरी खेलहरू सतहमा देखिए । विवादास्पद पात्र लोकमानसिंह कार्की अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग प्रमुख बनाइए, हक्की प्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीमाथि महाअभियोग लगाउन खोजियो । माओवादीहरू पनि जनजीवन सुधार्न रचनात्मक राजनीति गर्नबाट चुके । संसार फेर्न हिँडेको दाबी गर्ने उनीहरू आफैं फेरिए । आम जनता जहाँको तहीँ भए । उनीहरूका समस्या ज्युँका त्युँ रहे । व्यक्तिगत/दलगत स्वार्थकेन्द्रित राजनीति, शासकहरूको विलासी जीवनशैली, स्वेच्छाचारी प्रवृत्ति, आफ्नालाई मात्र च्याप्ने परिपाटी उस्तै रह्यो । अझ बढ्यो ।

देशले ‘स्थिर सरकार’ पाए पनि सुशासनको आम आकांक्षा सम्बोधनको कुनै प्रयास भएको छैन । समृद्धि नारामा छ । भ्रष्टाचार झाँगिँदै छ । संविधान र कानुनले बाध्य बनाएको अवस्थामा बाहेक समावेशी र समानुपातिक प्रतिनिधित्वमा दलहरू उदार छैनन् । परीक्षाबाट छानिने समावेशी पदहरू सम्बन्धित समुदायकै सम्भ्रान्तहरूको पोल्टामा गएको र दलहरूबाट चुनिनेमा नातागोता छिरेको छ । समावेशी र समानुपातिकको मर्मअनुसार लक्षित समूहलाई समेट्ने चुनौती छ । संक्रमणकालीन न्याय टुंगिएको छैन । पृथकतावादी गतिविधि गरिरहेका सीके राउत वैधानिक राजनीतिमा आए पनि माओवादीबाट छुट्टिएका नेक्रवित्रम चन्द मूलधारबाट भाग्दै छन् ।

राजतन्त्रको समूल नष्ट हुँदा दलहरू सामन्तवादी देखिँदैछन् । संविधानले ग्यारेन्टी गरेको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामाथि अनेक बहानामा धावा बोलिँदैछ । आलोचनाका स्वरहरू दबाइँदै छ । सरकार व्यंग्य पचाउने क्षमता राख्दैन । निर्वाध प्रश्न गर्ने हकलाई सकेसम्म अंकुश लगाउन खोजिएको छ । विदेश उड्न विमानस्थल पुगेका विश्वविद्यालयका उपकुलपतिलाई बयान दिन प्रधानमन्त्री कार्यालय पुर्‍याइन्छ । विद्युतीय कारोबारमा आकर्षित हुने ऐन लगाएर पत्रकारहरूलाई थुनिन्छ । कति गतिविधि यस्ता भइराखेका छन्, जहाँ लोकतन्त्र आफैं लजाउँछ ।

सरकारलाई जनकेन्द्रित काम गर्न कुनै जटिल गतिरोध छैन । सार्वजनिक वृत्तमा उठेका स्वरहरूको सुनुवाइ भइरहेको छैन । अहिले हामी यस्तो जटिल मोडमा छौं जहाँ निर्वाचित सरकार मात्र होइन, प्रतिपक्षी दलप्रति पनि नागरिक भरोसा डगमगाएको छ । लोकतन्त्रको स्वास्थ्यका लागि यो शुभ संकेत होइन । यस्तो बेला सबै प्रमुख दलले लोकतन्त्र सुदृढीकरणमा रचनात्मक भूमिका खेल्न सक्नुपर्छ । लोकले जित्ने व्यवस्था लोकतन्त्र हुन्छ, निश्चित स्वार्थ समूहको पोल्टामा परेको नेतृत्वले जित्ने व्यवस्था लुटतन्त्र हुन्छ । नागरिक अधिकारहरू निर्विघ्न प्रयोग गर्न पाउने, कानुनी राजसहितको सुशासन प्रत्याभूत गर्ने, सबै खाले विभेदहरू अन्त्यको प्रतिबद्धतासहितको न्याय र समतामुखी विवेकी राज्य लोकतन्त्रको कबोल हो । यसप्रतिको सम्झना दिलाउने साइतले हामीलाई लोकतन्त्रको अभ्यासमा देखापरेका अभावहरू आलोकित गर्छ । खाडल पुर्ने कर्तव्यचेत दिलाउँछ ।
सबैलाई लोकतन्त्र दिवसको शुभकामना !

प्रकाशित : वैशाख ११, २०७६ ०८:१८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

धर्म अमृत कि विष

प्रमोद मिश्र

ग्रेटर सिकागोमा मेरो निवास नजिकै क्रियायोग आश्रम छ । आश्रममा चार जनाजति गेरुवा वस्त्रधारी शाकाहारी, ब्रह्मचारी स्वामीहरू बस्छन् । म बेलाबेला ती स्वामीहरूसँग सत्संग गर्छु । ती स्वामीमध्ये पनि दुई जनासँग मेरो राम्रै हिमचिम छ । मित्र जस्तै भएका छन् । निकै हँसिला र उदार छन् । जहिल्यै गए पनि मलाई एउटा न एउटा फल दिएकै हुन्छन् । ध्यानयोगले गर्दा शान्तचित्त छन् ।

एक जनासँग म तरकारी बारीबारे विचार–विमर्श र सहकार्य गर्ने गर्छु भने अर्कासँग शास्त्र र ज्ञानगुनका कुरा । म पूर्वीेय र पाश्चात्य साहित्य र दर्शनबारे आफ्नो विषयगत अनुभव सुनाउँछु । तिनीहरू मसँग योगदर्शन र अध्यात्मका कुरा बाँड्छन् । विमर्शका क्रममा भारत र यसको संस्कृति जहिले पनि चर्चाको विषय बन्ने गर्छ ।

एक दिन यसै गुजरातमा मोदी सरकारले बनाएको पटेलको भीमकाय मूर्तिको कुरा चल्यो । स्वामीजी मूर्तिको आकार, निर्माण लागत र यसको राष्ट्रवादी विम्बबाट मुग्ध रहेछन् । मैले भनेँं, ‘भारतले विश्वलाई लौहपुरुष किन देखाउनुपरेको होला ? अमेरिकाले स्ट्याचु अफ लिबर्टी (स्वतन्त्रताकी मूर्ति) फ्रान्सबाट उपहार पाएपछि न्युयोर्क हार्बरमा राखेजस्तै कुनै महान उद्देश्य बोकेको मूर्ति राख्दा भारतीय सभ्यताबारे राम्रो सन्देश जान्थ्यो । भएन, गान्धीकै त्यत्रो मूर्ति राख्दा पनि ठिकै हुन्थ्यो, किनभने गान्धीको सत्य र अहिंसाबारे सन्देश कालजयी मानवतावादी छ । हुन त आफ्नो यत्रो विशाल मूर्ति र त्यत्रो खर्चको विरोधी नै हुने थिए, सरलजीवी गान्धी, तर यो पटेलको मूर्ति त युरोपेली उत्पादनको सबभन्दा विध्वंसकारी विचारधारा—राष्ट्रवाद—लाई भारतले स्वाट्ट निलेर विश्वमाझ आफूलाई युरोपको अन्धभक्तका रूपमा प्रदर्शित गरेको भयो । अलि सुहाएन ।’

‘हैन, भारतले आफ्नो बलियो राष्ट्रवाद देखाउन जरुरी छ,’ ती स्वामीले भने, ‘किनभने भारतमा क्रिस्चियन धर्मप्रचारकहरू निकै आक्रामक भइराखेका छन् ।’ मैले भनेँं, ‘त्यसो हो भने अम्बेडकर वा बिर्सा मुन्डाको मूर्ति बनाउनुपर्ने, किनभने धर्म परिवर्तन त आदिवासी र दलितहरूमा बढी भइराखेको छ । कतिजना ब्राह्मण क्रिस्चियन भएका छन् ? उच्च जातिकाहरूले त क्रिस्चियन स्कुलमा पढेर बडेबडे पदमात्रै ओगटेका छन् । हिन्दु धर्मको विविधता र बहुलतामाथि मलाई जति गर्व छ, त्यति नै यसको जातीय भेदभाव र छुवाछूतप्रति शरम । फेरि आदिवासी क्षेत्रमा तपाईंहरू किन जानुहुन्न ? आदिवासीहरूलाई हिन्दु धर्ममा उच्च दर्जा दिनुस् । दलितलाई उच्च दर्जा दिनुस् ।

तिनीहरू स्वयं क्रिस्चियन हुँदैनन्, किनभने सैद्धान्तिक रूपमा समान भए पनि विगत पाँच सय वर्षले प्रमाणित गरेको छ, क्रिस्चियानिटी र रंगभेदबीच अनौठो सम्बन्ध छ भनेर । अर्कातिर भारतको आदिवासी क्षेत्रका खनिज पदार्थलाई भारतको हिन्दुत्ववादी सरकारले ठूला व्यापारी घरानालाई भटाभट बेच्दैछ । यसले गर्दा त्यस क्षेत्रमा माओवादी विद्रोह चर्केको छ । भारतका आदिवासी माओवादी, क्रिस्चियन मिसनरी र हिन्दुत्ववादी सरकारको चेपुवामा छन् । माओवादी र मिसनरीले कमसेकम मुक्तिको आस त देखाएका छन् ! हिन्दुत्ववादी सरकारले त्यो पनि गरेको छैन । उल्टै आदिवासीको जल, जंगल र जमिन लिलाम गर्दैछ । गौमांस लुकाएको शंकामा हिन्दुत्ववादी भिडले निर्दोष मुसलमान मार्दैछ । तकवितर्क गर्ने विद्वानहरूको हत्या गर्दैछ ।’

सधैं शान्त प्रकृतिका देखिने ध्यानी स्वामिजी जंगिए । जोडदार तर्क राख्ने क्रममा मेरो पनि पारो चढ्यो र स्वर उँचो भयो । घर फर्केपछि मैले सोचेंँ— योग र ध्यान साधना गरेर चित्त शान्त र संयमित पार्न सिकाउने क्रियायोगी त धर्म र राज्यको विस्फोटक सम्मिश्रणले संयम गुमाई उद्वेलित हुन्छन् भने सामान्यजनको के हालत हुँदो हो ? उद्दण्ड र आपराधिक तत्त्वहरूको त झन् कुरै के गर्ने !

धर्म र राज्यको मिश्रण घातक र विस्फोटक अनि सधैं द्वन्द्व जन्माउने कारक हो भन्ने इतिहासले प्रमाणित गरिसकेको छ, खासगरी पाँच सय वर्षयता । आधुनिक राष्ट्रवादका जन्मदाता युरोपेली राज्यहरूले राज्यमा धर्म मिसाउँदा शताब्दियौंसम्म भोग्नुपरेको रक्तपात र नरसंहारबाट आजित भएर राज्यबाट धर्मलाई (सेपरेसन अफ चर्च एन्ड स्टेट) अलग्याउने पाठ सिके । यो रक्तरञ्जित इतिहास भोग्नुपर्दाको पाठ थियो ।

उता मुसलमान बहुल राज्यहरूमा त्यहाँका बौद्धिक र सुकिला–मुकिला नेतृत्वले इस्लाम धर्मग्रन्थमा परिकल्पित धर्म र राज्य एकअर्कासँग अभिन्न रहनुपर्ने अवधारणालाई तोड्न सकेनन् । फलस्वरूप मुसलमान बहुल राज्यमा गणतन्त्र फस्टाउन सकेन, अवस्था अझै फरक भएको छैन । जब–जब लोकतन्त्रले जरो गाड्न खोज्छ, तब–तब त्यहाँ धार्मिक अतिवादीहरूले धर्मलाई राज्यसँग एकाकार गरेर अल्पसंख्यक र महिलामाथि उत्पात मच्चाउने गर्छन् ।

त्यसबाट बच्न यात साउदी अरबमा जस्तै तानाशाही राजाले नै धर्मगुरुहरूलाई चित्त बुझ्ने खालको कट्टर धार्मिक राज्य जनतामाथि थोपर्छन् या धर्मनिरपेक्ष तानाशाह जन्मिन्छन्, सद्दाम हुसेनको इराकदेखि बेन अलीको ट्युनिसिया र कमालपासाको टर्कीमा जस्तै । श्रीलंकामा बहुसंख्यक बौद्धमार्गी सिंहली र अल्पसंख्यक हिन्दु तमिलबीच दशकौंको गृहयुद्ध र धनजनको क्षतिपछि फेरि सिंहली–मुसलमान द्वन्द्व उब्जेको छ । सयौं मानिसको ज्यान जानेगरी इस्टर सन्डेका दिन भएको आतंककारी बम विस्फोट त्यसैको परिणाम हो । राज्यसँग धर्म गाँसिएपछि भएका यस्ता हृदयविदारक घटना कति छन् कति !

बंगलादेश र पाकिस्तानमा रक्तपात र लोकतन्त्र अनि सेना बीचको जुहारी धर्ममा राज्य र राज्यमा धर्म (सियासतमा मजहब र मजहबमा सियासत) मिसाइएकै परिणाम हो । भारतमा पहिले लालकृष्ण आडवाणी अनि अहिले नरेन्द्र मोदी र अमित शाह नेतृत्वमा चुनावी सफलता पाएको हिन्दुत्ववादले सिर्जना गरेको हिंसा र त्रासको वातावरण धर्मनिरपेक्ष राज्यमा बहुसंख्यकको धर्म मिसाउने परिणाम होइन भने के हो ? धर्मले सर्वसाधारणलाई गहन जीवनदर्शन सहजै उपलब्ध गराउन सक्छ भने सजिलै ‘विषको बेलरी’ पनि हुनसक्छ, आँखा चिम्लेर यसका पछाडि लाग्यो भने ।

नेपालमा तराई–मधेस र हिन्दु पहाडलाई मिसाई भइरहेका बहुसंख्यक हिन्दुवादी प्रयास पृथ्वीनारायण, जंगबहादुर र महेन्द्रको पञ्चायती हिन्दु राष्ट्रवादभन्दा सैद्धान्तिक रूपले भिन्न हुनसक्ला, तर यसले व्यावहारिक रूपमा न मधेसीकै भलो गर्छ, नत जनजाति र दलितकै । यसले लोकतन्त्रलाई बहुसंख्यक नेपालीको रगत–पसिनाले आर्जित साझा सम्पत्ति बनाउनुको सट्टा नेपाली राज्य कथित उच्च जातीय स्थायी सत्तालाई नै सुम्पिन्छ । यसको कारण हो— नेपालको विशिष्ट हिन्दु जातप्रथा र राज्यसँग संस्थापन कालदेखि नै जात प्रथाको आन्द्रा गाँसिनु ।

यस्तो नभए पनि हिन्दु धर्मलाई राज्यसँग मिसाउनु उचित थिएन, किनभने धर्म भनेको शास्त्रसम्मत सामूहिक पहिचान हो । शास्त्र परापूर्वकालमा रचिएको समाज, जीवन र आध्यात्मबारे अलौकिक दैविक दस्तावेज हो । आधुनिक लोकतन्त्र झनेको चाहिँ मानव सिर्जित, व्यक्तिमा आधारित लौकिक शासन व्यवस्था हो, जसलाई शास्त्रको दैवी हुकुमले हैन, स्वयं व्यत्ति र व्यक्तिको समूहले छलफलद्वारा बनाउँछ पनि र लागू पनि विमर्शका आधारमा गर्छ ।

तर कस्तो खाले धर्मनिरपेक्ष राज्य नेपाललाई सुहाउँदो हुन्छ ? फ्रान्स एकखाले धर्मनिरपेक्ष राज्य हो भने अमेरिका अर्कैखाले । नेहरूवादी धर्मनिरपेक्षता एक किसिमको छ भने गान्धीवादी अर्कै किसिमको । फ्रान्सलाई कट्टरवादी धर्मनिरपेक्ष राज्य भन्न सकिन्छ । पुरानो राज्य (आँसियाँ रेजिम) माथि रजाइँ गरिरहेको धर्मको विरोधबाट जन्मेको फ्रान्सेली क्रान्तिपछिको फ्रान्सेली राज्यले धर्म विरोधी पहिचानलाई आत्मसात् गर्‍यो ।

फलस्वरूप त्यहाँ राज्य सम्बद्ध कुनै पनि स्थानमा सिख पगडी अनि मुस्लिम बुर्का र घुम्टो वर्जित छ भने इसाई क्रस पनि त्यक्तिकै निषेधित छ । संयुत्त राज्य अमेरिकाको स्थापना भने धार्मिक स्वतन्त्रता उपभोग गर्न भएकाले यसका डिइस्ट संस्थापक राष्ट्रपिताहरूले विभिन्न धर्मप्रथा र धर्ममा आधारित जीवन पद्धति उपभोग गर्न नै राज्यबाट चर्चलाई अलग्याए, ताकि राज्यमाथि कुनै एउटा धर्मको हैकम नहोओस् । त्यसैले त चुनाव जितेपछि तुलसी गवार्डले गीतामाथि, इलिआना उमरले कोरान र बुसले बाइबलमाथि हात राखेर कर्तव्य र गोपनीयताको सपथ लिन्छन् !

नेहरूको धर्मनिरपेक्षतालाई धर्मविरोधी होइन, नेहरू स्वयं ‘एग्नोस्टिक’ भएकाले, धर्मतटस्थ भन्न मिल्छ । धर्मलाई सहनु ठिकै भए पनि पछिलाग्नु ठिक होइन भन्ठान्थे नेहरू । गहन आध्यात्मिक गान्धीचाहिँ धर्मलाई मानव जीवनका लागि आवश्यक मान्थे, सबै धर्मका राम्रा कुरा आत्मसात् गर्थे र सर्व धर्म समभाव राख्थे । यो धर्मनिरपेक्षता अमेरिकाले अँगालेको सर्व धर्म समानको धारणाजस्तै थियो ।

नेपालले पनि आफूलाई सुहाउँदो धर्मनिरपेक्षता अपनाउनुपर्छ, जहाँ नागरिक धर्मपालन गर्न स्वतन्त्र हुन्छन् भने राज्य धर्मबाट अलग, अथवा निरपेक्ष । बहुधर्म, बहुपहिचान, बहुभाषा र विविध पोसाक यसको मूलमन्त्र हुनुपर्छ, तब मात्र धर्मजनित विकृतिबाट जोगिँदै धर्मसुलभ गहिराइबाट लाभ लिन सकिन्छ र यसको विषबाट बच्न सकिन्छ ।

प्रकाशित : वैशाख ११, २०७६ ०८:१६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT