क्रान्तिपछिको गेरुवा तमासा

उज्ज्वल प्रसाईं

काठमाडौँ — नेपालमा राजनीतिक क्रान्ति सकिएको औपचारिक घोषणा भएसँगै धार्मिक ‘बाबागिरी’ सुरु भएको छ । काठमाडौंमा ठूलो तामझामसहित ‘ॐ आदिमणि मन्त्र महायज्ञ महाअनुष्ठान’ को आयोजना गरियो । शारीरिक समस्या लिएर जन्मेका आठवर्षे बालक आदित्य दाहाल सो महायज्ञमा जगद्गुरुका रूपमा विराजमान गराइए ।

पहिल्यै गुगल ब्वाईका नामले प्रचारित बालकले गरेका तिलस्मी कामका फेहरिस्तको चर्चा गरेर महायज्ञको उपादेयता पुष्टि गरियो ।

अद्भुत शक्ति भएका, आफ्नो मन्दिरको इन्जिनियरिङ आफै गर्ने, ध्यान–योगका नयाँ विधि पत्तो लगाउने, दसौँ दिनसम्म निराहार ध्यान बस्ने जस्ता आदित्य–महिमा प्रकाशित भए । त्यतिले नपुगेर नाम चलेका मेडिकल डाक्टर र योगीमार्फत उनका कीर्ति र तिलस्मको वृत्तान्त रचियो । रोचक के भने, हरेक फूलबुट्टे वृत्तान्तमा ‘गुरु आदित्य प्रचार रुचाउँदैनन्’ भनियो !

औपचारिक दस्तावेज र वक्तव्यमा मार्क्सवादी दर्शनलाई मार्गदर्शक सिद्धान्त मानेका ‘कमरेड’हरू सो महायज्ञ सफल बनाउन दत्तचित्त थिए । उनै द्वन्द्वात्मक भौतिकवादीहरू बालक दाहालका नाममा प्रतिपादित धार्मिक सिद्धान्तका अब्बल प्रचारक देखिए ।

प्रधानमन्त्री केपी ओलीले सगर्व प्रकट गरेको आदित्यभक्ति राजनीतिक सत्ता र वामपन्थी सरकारको सोझो संलग्नता देखाउन काफी छ । आदित्यलाई गुगल ब्वाई हुँदै जगद्गुरु बनाएर महायज्ञको आयोजनसम्म पुर्‍याउनमा‘डेमोक्र्याट’ र ‘कम्युनिस्ट’ दुवै संलग्न रहे । स्वास्थ्य उपचार गराउन कसैले पनि विदेश जानु नपर्ने ठूलो दाबीसहित खोलिएको एउटा कर्पोरेट अस्पताल सो महायज्ञको मुख्य प्रायोजक रहेको त सडकमा ठडिएको प्रत्येक गेरुवा गेटमा प्रस्ट देखिन्थ्यो !

राजनीतिक, व्यापारिक र नागरिक एलिटहरूको सामूहिक प्रयत्नबिना आदिमणि मन्त्र महायज्ञ सफल हुने थिएन । आधारभूत तहका सामान्य जनताले आफूले आस्था राख्ने कुनै निराकार दैवीशक्ति वा प्रकृतिको पूजा गर्ने अनुष्ठान होइन, आदिमणि महायज्ञ ।

उपलब्ध औषधीले निको नभएपछि दिक्दार अभिभावकले बिरामी बच्चा बोकेर भाकल गरे जस्तो पनि होइन, यो यज्ञ । प्रचार संयन्त्रमा प्रभावकारी पहुँच, राजनीतिक सत्ता र सरकारको बलियो आड एवं धनको प्रत्यक्ष लगानीमार्फत रचिएको गेरुवा तमासा हो यो । सम्भवतः आधारभूत जनताको धार्मिक आस्थाको दोहन गर्ने मनसुवासहित यो तामझाम रचिएको हो ।

सक्ता, शत्ति र बजारको सम्मिश्रणमा प्रदर्शित तमासा सम्बन्धी सूचना अपेक्षित रूपमा बाहिर आएन । बरु सूचनाको खेती गर्ने पत्रिका, सम्पादक र पत्रकारहरू नै आदित्य–महिमा रचिदिने लेखनदास भए । तिनले प्रश्न सोधेनन्, सन्देह गरेनन्, महायज्ञको उद्देश्य खोतलेनन्, व्यापारी र राजनीतिक एलिट किन यस महायज्ञका आयोजक बने भन्ने अति सामान्य चासोसम्म राखेनन् । अर्थात् तिनले गर्नैपर्ने सामान्य भूमिका पनि निर्वाह गरेनन् । सत्ता, बजार र धर्मको घातक सम्बन्ध उजागर गर्नु तिनको चाहना थिएन, त्यसैले तिनको सामर्थ्यको प्रश्न असान्दर्भिक बन्यो ।
आधुनिक राज्यका आवश्यक अंगका रूपमा अस्तित्वमा रहेको दलीय राजनीतिको धरातल अध्यात्म होइन । जनचासोको हरेक विषयमा सूचना प्रसार गर्ने उद्यमको जिम्मा लिएको पत्रकारिताको जग तिलस्म हुन सक्दैन । नाफादेखि नाफासम्मको म्याराथनमा व्यस्त रहने व्यापारीले आध्यात्मिक आनन्दका लागि गेरुवा तमासा रच्दैन ।

त्यसैले यी तीन थरी बिलकुल भौतिकवादी धरातलमा उभिएका संस्था र व्यक्तिले देखाएको तिलस्म र अध्यात्मप्रतिको लगाव शंकास्पद छ । अन्तर्य उधिनेर हेर्नसके, यो गठजोड सिंगो समाजका लागि खतरनाक सावित हुनसक्ने सम्भावना प्रबल छ ।

भारतीय समाजमा अनेक बाबाको प्रताप र प्रभाव उल्लेखनीय भएपछि समाजशास्त्रीले यसबारे अध्ययन गरे । अध्येताहरूले ‘बाबाडम’लाई महत्त्वपूर्ण सामाजिक घटनाका रूपमा बुझेर तिनको अन्तर्य केलाउन थाले । हजारौँ मानिस ‘गड–मेन’का अनुयायी बनेको घटना अध्ययनयोग्य विषय हो ।

यस्ता अध्ययनलाई उकेरा लगाउने चाहिँ सञ्चार माध्यममा भएका रिपोर्टिङ र पत्रकारले लेखेका पुस्तक नै हुन् । भारतमा आशाराम बापुका कर्तुत बाहिर आए । रामदेवको नाफाखोरी धन्दा उधिनेर पुस्तक लेखियो । साई बाबाका टुनामुना चिरेर तथ्य प्रकाशमा ल्याउने काम रिपोर्टिङमार्फतै भयो ।

धार्मिक अनुष्ठान र सम्प्रदायका आवरणमा बाबाहरूले राख्ने राजनीतिक एवं आर्थिक स्वार्थका पर्दा च्यात्न सहज हुन्न । उपर्युक्तमध्ये कुनै गड–मेन कम प्रभावशाली थिएनन् । तिनका अनुयायीको संख्या गनेर साध्य थिएन । तथापि केही सञ्चार माध्यम र पत्रकारहरूले वास्तविकता उजागर गरेरै छाडे । अर्थात् पत्रकारिताबाट अपेक्षा गरिने सामान्य भूमिका निर्वाह गरे । असल पत्रकारिताले उधिनेका तथ्यका हाँगा समातेर गहिरो प्राज्ञिक अध्ययन सम्भव हुनसक्छ । नेपालमा तथ्य खोज्ने पहिलो उद्यम निम्छरो देखिएको छ ।

रामबहादुर बमजनलाई नेपाली सञ्चार माध्यमले तपस्वी ठहर्‍याएका थिए । नेपाल र भारतजस्ता मुलुकमा अलौकिकता खोजेर बेच्न पल्केका पश्चिमा माध्यमले तपस्वी कथ्यको प्रचार गरे । केही वर्षपछि उनै बमजन हत्यारा आरोपित भए । प्रहरीमा उजुरी पर्न थालेपछि बमजन–रहस्यका भिन्न पत्र उक्काउन थालियो ।

उनलाई बुद्धको नयाँ अवतार सावित गर्न उल्लेख्य शक्ति र स्रोत परिचालन भएको अन्दाज गरियो । पछिल्लो समय लागेको हत्या र अपहरणजस्ता आरोफबाट मुक्त राख्ने कोसिसमा शत्तिकेन्द्र लागेको हुनसक्छ । तथापि बमजनबारे नेपाली सञ्चार माध्यम चनाखो देखिन्छ ।

आफूलाई अनन्तश्री विभूषित मुक्तिनाथ पीठाधीश्वर स्वामी कमलनयनाचार्य नाम दिएका अर्का ‘बाबा’को प्रभाव पनि कम थिएन । राजा भइरहेसम्म ज्ञानेन्द्र शाहले उनलाई आफ्नै काँधमा बोके, राष्ट्रिय निकुञ्जमा मनलाग्दी गर्न छुट दिए । दरबारको न्यानोमा निष्कण्टक ‘ध्यान–साधना’ गरेका स्वामीलाई लोकतन्त्र कालमा नेपाली कांग्रेसले मलमलको गद्दीमा विराजमान गरायो ।

२०६९ चैतमा नारायणी किनारमा आयोजित महासमिति बैठकमा उपस्थित भएर उनले कांग्रेस नेतृत्वलाई आशिर्वाद दिए । महासमितिमा ‘बाबा–तमासा’ रचिएको धेरै समय बित्न नपाउँदै पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’को माओवाद बाबाको शरण पर्‍यो । लोकमानसिंह कार्कीले स्वामीकै प्रतापमा केही समय ‘शासन’ गर्न खोजेका थिए । सोझै राजतन्त्रको वकालत गर्दै धर्मयुद्धको घोषणा गर्न थालेपछि भने नेपाली सञ्चार माध्यमले उनका कर्तुत बाहिर ल्याए ।

आदित्य प्रकरणको सत्य बाहिर आउन धेरै समय लाग्न सक्छ । कारण, ‘वैश्य युग’को महिमा गाएर कहिल्यै नथाक्ने राजनीतिज्ञ, व्यापारी र पत्रकारहरू नै आदित्य–मन्त्रमा सम्मोहित छन् । यीमध्ये एकाध आदित्य–तिलस्मबाट साँच्चै प्रभावित भएका हुनसक्छन् ।

तिनले देखाउने भनिएको जादु–टुनामा विश्वास जाग्न थालेको सत्य हुनसक्छ । कोही आदित्य मार्गका इमानदार पथिक बनेर जीवन बिताउने निश्चय गरेका मानिस पनि हुनसक्छन् । कुनै राजनीतिज्ञ, पत्रकार वा व्यापारी आदित्यका भक्त हुन स्वतन्त्र छन्, तर त्यो उनीहरूको बिलकुलै निजी मामिला हुनुपर्छ ।

आम जनताले तिरेको करलाई अनुदानका रूपमा चलाउने प्रतिष्ठानले आयोजना गरेको सार्वजनिक महायज्ञमा जनताको स्वास्थ्यको ख्याल राख्छु भन्ने संस्था कुन हदसम्म संलग्न हुनसक्छ ? जनताले आधुनिक निर्वाचन पद्धतिमार्फत मतदान गरेर चुनेको प्रतिनिधिले ‘वैज्ञानिकतालाई चुनौती दिँदै’ तिलस्मी महायज्ञको सान्दर्भिकता पुष्टि गर्न कति मिल्छ ? सार्वजनिक चासोका सवालमा सूचना ल्याउन हिँडेको पत्रकारले सूचना र विश्लेषण लुकाएर तिलस्मको प्रोपगान्डा रच्न कति छुट पाउँछ ?

वैज्ञानिक एवं समाज वैज्ञानिक अनुसन्धानमा चरम उदासीनता देखाउने सत्ता र जिम्मेवार संस्थाले तिलस्म र अध्यात्मका आडमा गर्न खोजेको गेरुवा राजनीतिको वास्तविकता उजागर हुन्जेल ठूलो क्षति हुनसक्छ । वैज्ञानिक मानिएको मार्क्सवादको विश्वसनीयता अझै कमजोर हुनसक्छ, लोकतान्त्रिक विधि र संस्थामा भर गरिरहेको आलोचनात्मक नागरिक पंक्ति असान्दर्भिक ठहरिन सक्छ, समाजवादले संविधानको पानामै मृत्युवरण गर्न सक्छ, राजनीतिमा बजार र धर्मको घोलमात्रै बाँकी रहन सक्छ, सिंगो समाज निरंकुशता वरण गर्न तम्तयार देखिन सक्छ ।

यो बेहालको सबैभन्दा बढी जिम्मेवार तिनै हुनेछन्, जो केही दशकपहिले जमिनदारको टाउको काटेर जनवाद ल्याउन हिँडेका थिए र जसले भर्खरै आदित्यमणि महायज्ञमा नेपाली मार्क्सवादको विसर्जन गरेका छन् ।

प्रकाशित : वैशाख १३, २०७६ ०८:१८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

उत्तिकै सम्भावना मानविकीमा पनि

साधना प्रतीक्षा

काठमाडौँ — हालै एसईई दिएकी एक छात्रालाई प्रसंगवश मैले ‘अब के पढ्ने विचार छ त ?’ भनी सोध्दा अनकनाउँदै जवाफ आयो, ‘मैले भनेर कहाँ हुन्छ र ? मलाई त...।’ सँगै रहेकी उनकी आमा बीचैमा बोलिन्, ‘हो त, यसले भनेर कहाँ हुन्छ ! हामीले नै विचार गर्नुपर्छ । पहिला रिजल्ट त आओस् !’

उनीहरू गएपछि पनि ती नानीको निर्दोष अनुहार र त्यसभिक्र गुम्सिएको अव्यत्त चाहनाले मलाई चिमोटिरह्यो । आफ्नो रुचिको विषय पढ्न नपाएर मिल्ने साथीसँग मनको बह बिसाउँदै हिँंडिरहेका छात्रछात्रा पनि मेरो सम्झनामा आए ।

पढ्नेलाई मन लागोस्–नलागोस्, रुचि होओस् कि नहोओस् पढिदिनुपर्ने बाध्यताका कारण पढाइमा कमजोर भएका, मौका छोपेर कक्षाबाट भाग्ने गरेका, अझ कालान्तरमा नराम्रो संगतमा परेर भविष्य बिगारिरहेका कतिपय किशोर–किशोरी पनि घुमे मेरा आँखाअघि ।

छोराछोरीलाई उनीहरूको रुचि र क्षमता अनुसारको विषय पढ्न दिनुपर्छ भनेर तिनलाई सम्झाउनु जति कठिन थियो, त्यति नै कठिन मानविकी संकायभित्र पनि असंख्य विषय हुन्छन् र ती विषय पढेकाहरूले पनि सहज रूपमा जीविकोपार्जन गर्नुका साथै समाज र राष्ट्रका लागि प्राविधिक विषय पढ्नेले जत्तिकै योगदान गर्न सक्छन् भनेर बुझाउनु पनि थियो ।

एउटा प्रतिष्ठित निजी कलेजमा स्नातक तहका छात्र पढाइमा अत्यन्त कमजोर थिए । उनी प्रायः कलेज आउँदैनथे र आइहाले पनि पढाइमा ध्यानै दिँदैनथे । हरेक वर्ष उनको नतिजा बिग्रेकै हुन्थ्यो । सम्पन्न र शिक्षित बाबुआमाका छोराको यस्तो तालबाट कलेज प्रशासन हैरान थियो । त्यसमाथि अभिभावक आएर बारम्बार गुनासो गर्थे । ती छात्रलाई मनोपरामर्शका माध्यमले सम्झाउने प्रयास गरियो ।

उनीसँग बढी घुलमिल भएका एक शिक्षकलाई केही समय अझै मित्रवत् बन्न भनियो । ती शिक्षकसँग ती छात्रले एक दिन भनेछन्, ‘मलाई पढाइबारे कसैले सम्झाउनु नै व्यर्थ छ । जति प्रयास गरे पनि मैले योभन्दा राम्रो गर्नै सक्दिनँ । म यहाँ आफ्नो रहरले होइन, बाबा–ममीको इच्छाले आ’को हुँ । त्यसैले आफ्नालागि होइन, उहाँहरूकै लागिमात्र पढिरा छु ।’ अन्तर्मुखी ती छात्र दर्शनशास्त्रपढ्नलाई मानविकी संकायमा भर्ना हुन खोजेका रहेछन्, तर परिवार व्यापार–व्यवसायमा संलग्न हुनाले व्यवस्थापन विषय पढ्न बल गरेछन् ।

आमा–बाबुको दबाब अनि परिवारको प्रतिष्ठा जोगाउन भन्दै प्राविधिक विषय पढ्न बाध्य पारिएका कतिपय छात्रछात्रा राम्रो नतिजा ल्याउन नसकेर डिप्रेसनसम्म पुगेका र कुलतमा फँसेका उदाहरण प्रशस्त छन् । विशेषतः मानविकी संकायमा पढ्न चाहनेहरूलाई अभिभावकले रोक लगाउने गरेका छन् । शिक्षा सम्बन्धी पुरातन मान्यता यसको प्रमुख कारण बनेको देखिन्छ ।

कुनै पनि विषय आफैमा कम वा बढी महत्त्वका हुँदैनन्, हासिल गर्ने निपुणताले तिनको महत्त्व निर्धारण गरेको हुन्छ । प्राविधिक विषयमा विद्यार्थीहरूलाई प्रयोगात्मक रूपमा निपुण र सक्षम बनाइने हुनाले रोजगारीका दृष्टिले तिनको महत्त्व बढी देखिएको हो ।

हामीकहाँ अहिले विज्ञान–प्रविधि पहिलो तथा व्यवस्थापन दोस्रो रोजाइमा देखिनुको कारण यही हो । यसो भन्दैमा बाँकी विषय–क्षेत्रहरू कामै नलाग्ने वा बेरोजगार उत्पादन गर्ने हुन् भन्ने पटक्कै सोच्नु हुन्न । विज्ञान–प्रविधिको दायरा सीमित हुन्छ, यसले मानिसलाई यान्त्रिक बनाउँदै लैजान्छ ।

व्यवस्थापन विषयले आर्थिक तथा व्यवस्थापकीय पक्षलाई मात्र समेटेको हुन्छ । मानविकी तथा सामाजिक शास्त्र संकायको दायरा भने असीमित हुन्छ । ज्ञान, चेतना, नवीन विचार तथा चिन्तनको प्रतिपादनदेखि समाज तथा मानव–जीवन सम्बन्धी अध्ययन, कला, भाषा–साहित्य, दर्शन, संस्कृति, पर्यटन, पत्रकारिता, प्रशासन, अर्थशास्त्र, राजनीतिशास्त्र आदिजस्ता असंख्य विषयहरू मानविकी अन्तर्गत पर्छन् । देशको राजनीतिक–कूटनीतिक, आर्थिक, प्रशासनिकआदि क्षेक्रमा यिनै विषयका जनशत्तिको आवश्यकता हुने गर्छ ।

हामीकहाँ उत्कृष्ट अंक ल्याउने विद्यार्थी तथा तिनका अभिभावकको पहिलो रोजाइ विज्ञान–प्रविधि हुनुपर्ने तथा मुस्किलले उत्तीर्ण भएकाले मात्र मानविकी पढ्ने भन्ने गलत मानसिकताले जरो गाडेको छ । फलस्वरूप राष्ट्रको नीति निर्माण तथा राजनीतिक नेतृत्वमा योग्य जनशक्तिको अभाव छ ।

त्यसैले हाम्रो सामाजिक, राजनीतिक, आर्थिक, प्रशासनिक आदि सबै क्षेत्रमा असंख्य विकृति–विसंगति देखिएका हुन् । अब उत्कृष्ट विद्यार्थीहरूले पनि मानविकी तथा सामाजिक शास्त्र संकायका विषयहरूपढ्ने वातावरण बनाइनुपर्छ ।

यो संकायलेआफ्नो पाठ्यक्रम तथा शैक्षिक पद्धतिमा परिमार्जन गर्दै, यसभित्रका नयाँ–नयाँ सम्भावनाको खोजी एवं प्रचार–प्रसार गर्दै अब्बल दर्जाका विद्यार्थी र तिनका अभिभावकहरूलाई आकर्षित गर्न सक्ने हो भने यसप्रतिको वितृष्णा स्वतः हटेर जानेछ ।

राष्ट्रका कुन–कुन निकाय तथा क्षेक्रका लागि कस्तो जनशत्ति आवश्यक छ, कुन विषय पढेकालाई कुन क्षेत्रमा प्राथमिकता दिनु उपयुक्त हुन्छ, शैक्षिक क्षेत्रलाई कसरी व्यावहारिक बनाउने भन्ने सोच तथा इच्छाशक्तिभन्दा पनि पदलोलुपता र निजी स्वार्थमा अल्झेको नीतिनिर्माण तहका कारण शैक्षिक सुधार केवल नारामा सीमित बनेको हो । देशको शैक्षिक नेतृत्वले हरेक विषयको उपादेयता तथा त्यसभित्रका विविध सम्भाव्यताको खोजी गर्नुपर्छ ।

अभिभावक वर्गले पनि छोराछोरीको पढाइ तथा भविष्यलाई प्रतिष्ठाको विषय बनाउनेभन्दा उनीहरूलाई विषय चयनको स्वतन्त्रता दिएर आवश्यक मार्गदर्शन गरेमा विद्यार्थीहरू अनिच्छाले पनि पढिदिनुपर्ने बाध्यताबाट मुक्त भएर स्वःस्फूर्त रूपमा आफ्नो लक्ष्यतर्फ अग्रसर हुन सक्नेछन् ।

प्रकाशित : वैशाख १३, २०७६ ०८:१६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT