प्राणी के रहला, प्रकृति नरहे

सम्पादकीय

काठमाडौँ — मानिसको संख्या बढ्नु, जीव र वनस्पतिको संख्या घट्नु । जनसंख्या ७ अर्ब नाघ्दै गर्दा यसको सोझो दबाब प्रकृतिमा कतिसम्म परिसकेको छ भन्नेबारे संसारको आँखा खोल्ने गरी वैज्ञानिकहरूले प्रतिवेदन दिएका छन् । 

बचाउका लागि तत्काल कदम नचाले संकटमा परेका प्रजाति र वनस्पति बचाउन नसकिने वैज्ञानिकहरूको चेतावनी छ । उनीहरूका अनुसार यसअघि ठूलो मात्रामा जैविक विविधता लोप हुने ठूल्ठूला पाँच वटा प्रलय भएका थिए । ती सबै प्राकृतिक थिए । पछिल्लो समय जुन दरमा प्रजातिहरूको लोप हुने दर छ, यसलाई छैटौं घटना भनिएको छ ।

Citizen

इन्टरगभर्नमेन्टल साइन्स पोलिसी प्ल्याटफर्म अन बायोडाइभर्सिटी एन्ड इकोसिस्टम सर्भिसेज (आईपीबीईएस) का लागि १०९ देशका प्रतिनिधिले तयार पारेको १ हजार ५ सय पृष्ठको प्रतिवेदनले हामीलाई आफ्नै क्रियाकलापको आत्मपरीक्षण गर्न अविलम्ब घचघच्याएको छ ।

पेरिसमा सोमबार सार्वजनिक भएको जलवायु विविधतासम्बन्धी राष्ट्रसंघीय प्रतिवेदनले प्रस्तुत गरेका तथ्य भयावह छन् । हाम्रो पारिस्थितिक प्रणाली कति खल्बलिएको छ, आङै सिरिंग पार्ने खालका छन् ।

मानिसका क्रियाकलापकै कारण १० लाखभन्दा बढी प्रजातिका जीवजन्तु तथा वनस्पति संकटमा परेका छन् । ५ लाखभन्दा बढी प्रजातिलेआफ्नो जीविकाका लागि बासस्थान बनाउने जमिन पाएका छैनन् । ६,१९० घरपालुवा स्तनधारी जीवजन्तुमध्ये ५५९ प्रजाति लोप भइसकेका छन्, अरू एक हजार प्रजाति जोखिममा छन् ।

पारिस्थितिक चक्र टुटेसँगै जीवजन्तु र वनस्पतिको अवस्था खल्बलिएको छ । २५ प्रतिशत जीवजन्तु र वनस्पति जोखिममा छन् । सिमसार क्षेत्र १३ प्रतिशतमा सीमित भएको छ । समुद्रमा त झन् मानव दबाब थेगिनसक्नु छ । जलचर प्राणी मासिँदै छन् । खाना, पानी र हावाको स्रोत प्राकृतिक भण्डार तहसनहस पारिँदै छ ।

विनाशको सिलसिला बढ्दो सहरी विकाससँगै जोडिएको छ । १९७० को तुलनामा अहिले विश्व जनसंख्या दोब्बर भएको छ । त्यही गतिमा सहरीकरण भइरहेको छ । जतिजति सहरीकरण बढ्छ, उतिउति प्रकृतिजन्य सभ्यताको सञ्जाल छिन्नभिन्न हुन्छ ।

वनस्पति र जीवजन्तुको सर्वनाश गर्ने विध्वंसलाई हामीले विकास भन्ने गरेका छौं, सोच्ने गरेका छौं । तिनको बासस्थान हडप्ने, प्रकृतिलाई अतिक्रमण गर्ने होड हाम्रो हैकम भएको छ । विभिन्न रसायन रविद्युत्जन्य क्रियाकलापबाट बीउबिजनसमेत बिमाख पारिदिएका छौं ।

विश्वलाई उपभोगको मात्रै भोक जागेको देखिन्छ । स्रोत संरक्षण नगर्दा जीवजन्तु र वनस्पति मासिँदै छन् । वन फाँड्यौं, खेतीपाती उब्जनीका गरा नास्यौं । सहर बसायौं । सडक बिछ्यायौं । करेन्ट लाएर/विष हालेर माछा मार्‍यौं । जीवन चक्र कति खल्बलियो, वास्ता गरेनौं ।

विनाशको ताण्डवले हावापानी र मौसममा ठूलो फेरबदल भइरहेको छ, विश्वव्यापी तापमान बढाइरहेको छ । रैथाने हावापानी फेरिनाले स्तनधारी, पन्छी, कीराफट्यांग्रा, माछा, वनस्पति बाँच्ने वातावरण जोखिमपूर्ण बन्दैछ । कार्बन उत्सर्जनले विश्वव्यापी तापमान बढोत्तरी जारी छ । सिमसार क्षेत्र नाश गर्नाले पानी शुद्ध गर्ने प्राकृतिक क्षमता ह्रास भइरहेको छ । ध्रुवीय चिस्यानमा पाइने वनस्पतिजन्य जडीबुटीहरू विनाश हुँदैछन् ।

हाम्रो खाद्यान्न चक्र बिथोलिएको छ । मानव जीवन संकटग्रस्त र त्रासदीपूर्ण बन्दैछ । थोरै प्रकारका वनस्पति र जीवजन्तुबाट प्राप्त हुने खानामा भर परेर बाँच्नुपर्ने दिन नजिकिँदै छ । एकपटक नाश गरिएको जैविक विविधता फर्काउन सकिँदैन । विकास र जैविक विविधता (वन्यजन्तु, वनस्पति, नदीनाला, हिमाल, पहाड, सिमसार) संरक्षणमा सन्तुलन कायम गर्नेबारे होस पुर्‍याउन नसके हामी बेहोस हुनुपर्ने दिन टाढा छैन ।

जैविक विविधता विनाशको गति कम गर्न अवश्य सकिन्छ । वैज्ञानिकहरूको निष्कर्ष प्रस्ट भाषामा छ– मानवले आफ्नो अस्तित्व रक्षाका लागि पनि जैविक विविधताको संरक्षण गर्नैपर्ने छ ।

नेपालजस्तो विविधता सम्पन्न देशले भौगोलिक र प्राकृतिक अवस्थितिको लाभ लिन प्रकृति संरक्षणको अगुवाइ गर्न सक्छ । त्यसलाई राष्ट्रको पहिचान बनाउन सक्छ । त्यसैमार्फत आत्मसम्मान बढाउँदै विश्व मञ्चहरूबाट अनन्त लाभ खोजी गर्न सक्छ ।

प्रकाशित : वैशाख २५, २०७६ ०८:४०
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

रमजान-उल मुबारक 

सम्पादकीय

नेपालको विशेषता विविधता । संस्कृति, धर्म र सम्प्रदायहरूको सामाजिक मिलन । सबैले मनाउने चाड-पर्व, रिवाज र संस्कृति राष्ट्रको पहिचान । यही इन्द्रेणीको एउटा रंग- मंगलबार सुरु भएको इस्लाम धर्मावलम्बीको पर्व रमजान । करिब १२ लाख नेपाली मुस्लिमका लागि अबको एक महिना विशेष पवित्र । इस्लामी पात्रोअनुसार 'रमजान-उल मुबारक' महिना ।

इस्लामी पात्रो, हिजरी संवत्अनुसार नवौं महिनामा पर्ने रमजान विश्वभरका इस्लाम धर्मावलम्बीले मनाउँछन् । महिनाभर 'रोजा' (व्रत) बस्छन् । इस्लामका पाँच आधार स्तम्भ आस्था, नमाज (प्रार्थना), हज (तीर्थाटन), जकात (दान) मध्ये एक हो- रोजा (व्रत) । धर्मग्रन्थ कुरानअनुसार बयस्क मुसलमानले अनिवार्य रोजा बस्नुपर्छ । धनी, गरिब, मजदुर, राजा सबैले । नाबालिक, भोकतिर्खा सहन नसक्ने, बिरामी, रजस्वला भएकी महिला र सुत्केरीका लागि रोजा अनिवार्य छैन ।

इस्लाम दर्शनअनुसार मानवका दैनिक हुने विभिन्न इच्छालाई नियन्त्रण गर्ने कार्य रोजा हो । इस्लामले १२ मध्ये यो महिनालाई अब्बल मानेको छ । रोजा बस्नेले सूर्योदय हुनु एक डेढ घण्टाअघिदेखि सूर्यास्त नहुन्जेलसम्म खानेकुरा खाँदैनन् । अशुद्ध मानिएका कर्म गर्दैनन् । यो एक आत्मिक प्रशिक्षण हो । विश्वासअनुसार यसले मानिसलाई अनुशासित रहन सिकाउँछ । विनम्र, सत्प्रीय, संयम, सहनशील बनाउँछ । सदाचारी, त्यागी, परोपकारी, दयालु र दानशिला बन्न प्रेरित गर्छ ।

रोजाको अध्यात्मिक अर्थ छ । यसले मानवीय इच्छाहरूमाथि विजय प्राप्त गर्न सिकाउँछ । यो अधिकतम सत्कर्म र मानवीय सद्भावको संगम हो । यसले आधारभूत नैतिक प्रशिक्षण दिन्छ । मानिसलाई धैर्य र निष्ठावान् बनाइदिन्छ । यसको दौरान अर्काको कुरा काट्न, झूटो बोल्न, झगडा गर्न, फजुल कुराकानी गर्न, अनावश्यक श्रवण गर्न वर्जित छ ।

रमजानको साइनो परोपकारसँग पनि जोडिएको छ । यो विपन्नलाई सहयोग गर्ने महिना हो । इस्लामका दुई स्तम्भ जकात अर्थात् दान र रोजा जोडिएका छन् । दैनिक उपभोग्य वस्तु र आवश्यक आवास सुविधाबाहेक साढे सात तोला सुन वा साढे बाउन्न तोला चाँदी वा त्यसबराबर सम्पत्ति भएको कुनै ऋणमुक्त व्यक्तिले दान दिनुपर्ने परम्परा छ । यसरी दान दिँदा बाँकी सम्पत्ति शुद्धीकरण हुने विश्वास छ । यस्तो दान गरिब र असक्षमलाई वितरण गरिन्छ । त्यस्तो रकम अरूले प्रयोग गर्न पाउँदैनन् । यसले गर्दा विपन्न वर्ग पनि पर्वको खुसियालीमा सहभागी हुन सक्छन् । सामूहिकताको भावना हो यो ।

पछिल्लो समय नेपालमा यस पर्वको महत्त्व फैलँदो छ । अन्य धर्मका अनुयायीले पनि रमजानका विभिन्न अंशमा सहभागी भएर शुभकामना आदानप्रदान गर्न थालेका छन् । विशेष परिकारका रूपमा प्रयोग हुने 'सेवई' लगायतका खानेकुरा ख्वाएर मुस्लिमहरूले भाइचारा बढाइरहेका छन् । यसको सांस्कृतिक महत्त्वले हाम्रो विविधतालाई जोडिरहेको छ । नेपाल विभिन्न धर्म र संस्कृति भएकाहरूको साझा देश हो भन्ने सन्देश पनि दिइरहेको छ ।

३० दिन रोजा बसिसकेपछिको अर्को दिन इद उल फित्र मनाइन्छ । यो खुसी साट्ने दिन हो । एकापसमा गला मिलाएर इदको शुभकामना आदानप्रदान गरिन्छ । आफन्तजनलाई बोलाएर मिठोमसिनो खुवाइन्छ । इद उल फित्र र हजसँग जोडिएको इद उल अजहा पर्वमा दिइँदै आएको राष्ट्रिय बिदा भने कटौती हुँदा मुस्लिम समुदायको मन काटिएको छ । मुलुकको तेस्रो ठूलो धार्मिक समुदायले राष्ट्रिय पर्वको पहिचान माग गर्नु स्वाभाविक छ, जायज छ ।

प्रकाशित : वैशाख २४, २०७६ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT