निर्मला बिर्सिइन् रिना त्यही बाटोमा

मधु राई

‘भीडले कराएर न्याय दिने होइन, न्याय त सरकारले दिन्छ’ भनेर प्रधानमन्त्री केपी ओलीले जनतालाई आश्वासन दिन थालेको वर्षदिन पुग्न लाग्यो । यसबीच सरकारले कञ्चनपुरकी निर्मला पन्तको हत्यारा पत्ता लगाउन सकेको छैन । फेरि केही साताअघि पथरीकी रिना बस्नेतले सोही प्रकृतिको मृत्युवरण गर्नुपर्‍यो । पथरीबासीले रिनाको हत्यारा पत्ता लगाउन प्रहरी प्रशासनलाई हारगुहार गरे पनि अन्ततः घटनाको नवौं दिन उनको अन्त्येष्टि गरियो ।


रिनाको बलात्कारपछि निर्मम हत्या भएको भनी पथरीबासीले न्यायका लागि संघर्ष समिति गठन गरे, तर घरपरिवार र माइतीपक्षको असहयोगपछि समिति विघटन गरिएको समाचार सामाजिक सञ्जालमार्फत बाहिरियो । पछिल्लो घटनाले प्रहरी प्रशासन र घरपरिवारको असहयोगी व्यवहारका कारण नेपालमा दण्डहीनताले पराकाष्ठा नाघ्दै गएको देखिन्छ ।

Citizen


सभ्य समाजका लागि यस्ता घटना अशोभनीय मात्र हैनन्, यिनले अन्ततः महिला हिंसा लगायत अन्य आपराधिक घटनालाई दुरुत्साहन गर्दै जान्छन् । समाजमा यसै पनि महिलाको अस्तित्व नस्विकार्ने र प्रतिवाद गर्ने महिलाहरूलाई देखिनसहने पुरुष प्रवृत्तिलाई दण्डहीनताले प्रोत्साहित गर्दै आएको छ ।

पछिल्लो समय महिला हिंसाका घटना, विशेषगरी बलात्कारपछि हत्या गर्ने दानवीय प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गरी दण्ड-सजाय दिलाउनुको साटो सरकारले नै दण्डहीनतालाई प्रश्रय दिने खालको अभिव्यक्ति दिनु भत्र्सनायोग्य छ ।

हालसम्म अधिकांश घटनाका दोषीलाई सजाय दिलाउन असफल हुँदै जानुमा प्रहरी प्रशासनको अक्षमता पनि पुष्टि हुँदै गएको छ । कहीँका पनि दोषी पत्ता लगाउन नसक्ने प्रहरी प्रशासनको औचित्य के छ ?

जनताको करबाट पालित-पोषित प्रहरी प्रशासन जनताकै जीउज्यानको सुरक्षा गर्न असमर्थ हुन्छ भने पथरीबासीले जस्तै सबै नेपालीले एक दिन भन्नेछन्, ‘दोषीलाई दण्ड-सजाय दिलाउन नसक्ने प्रहरी प्रशासन हामीलाई किन चाहियो ?’ हुन पनि पथरीबासी र संघर्ष समितिले रिना बस्नेतको बलात्कारपछि हत्या गरिएको हो भनिरहे पनि प्रहरी प्रशासनले भने यसलाई आत्महत्या भन्दै आइरहनु विडम्बना नै हो ।

महिला हिंसाका कतिपय घटना, विशेषगरी बलात्कारपछि हत्या गर्नेहरूलाई दण्ड-सजायको भागीदार बनाउन नागरिक समाजले पटक-पटक गर्दै आएको संघर्षको पनि सुनुवाइ हुनसकेको छैन । निर्मला पन्तका बाबुआमा आज के गर्दै छन्, सरकारले दिने भनेको न्याय कहाँ पुग्यो, सब सेलाउँदै गएको छ ।

प्रहरी प्रशासनले आपराधिक घटनाका दोषीलाई सजाय दिलाउन नसक्नुको एउटा कारण तिनले राजनीतिक संरक्षण पाउनु पनि हो । न्याय सम्पादनमा राजनीतिक हस्तक्षेप हुँदा पीडितले न्याय पाउने सम्भावना क्षीण बन्दै जाने र पीडकलाई बचाउने खेल सुरु हुन्छ । पीडकलाई बचाउने खेलमा जनप्रतिनिधिहरूको प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष संलग्नताले अन्ततः पीडक उम्कने वातावरण तयार हुने गरेको र पीडित पक्षलाई न्याय दिलाउन नागरिक समाज असमर्थ बन्दै गएको हो ।

के गाउँ के सहर, भ्रष्टाचार र महिला हिंसाका घटनाले समाज आक्रान्त बनेको छ । विशेषगरी भौतिक विकासलाई मात्र विकास र समृद्धिको संवाहक मानिने जनप्रतिनिधिहरू पुरातन सोचबाट ग्रस्त छन् । भौतिक संरचना तयार गर्दा रकम-कलमको चलखेल हुने गरेकाले भ्रष्टाचार मौलाउने गरेको छ । सन्तुलित विकासका लागि सामाजिक विकास अपरिहार्य छ ।

तर अफसोस, बहुसंख्यक जनप्रतिनिधिको प्राथमिकतामा सामाजिक विकास पर्दैन । शिक्षा, स्वास्थ्य, वातावरण संरक्षणतिर तिनले आँखा चिम्लिने गरेका छन् । जनप्रतिनिधिहरूले सामाजिक विकासलाई अपहेलना गरेकै कारण हाम्रो समाज भ्रष्टाचार र अपराधका लागि उर्वरभूमि बन्दै छ ।

अझ दुःखलाग्दो कुरा, भ्रष्टाचारसँगै विभिन्न आपराधिक क्रियाकलापमा संलग्न हुनेहरू बाहिरका नभएर यही समाजका उपज हुन् । आपराधिक क्रियाकलापमा संलग्नलाई दण्ड-सजायको भागीदार बनाउन नसक्दा पीडितले भोग्नुपर्ने सास्तीलाई सरकारले महसुस गर्नसकेको देखिंँदैन । यस्तो विषम परिस्थितिको सामना गरिरहेका न्यायप्रेमी जनतालाई सरकारको हरेक दाबी त्यही भएर हास्यास्पद लाग्न थालेको छ ।

भ्रष्टाचार र अपराधमाचुर्लुम्म डुबेकालाई कारबाही गर्न सरकार असफल भइरहे न नेपाल समृद्ध हुन सक्छ, न त नेपालीले चैनको सास फेर्न पाउँछन् । दण्डहीनतालाई अन्त्य गर्नसरकार अग्रसर हुनसकेमात्र नेपाल समृद्धिको बाटोतिर लम्केको अनुभूति नेपालीलेगर्न सक्छन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ १, २०७६ ०८:५५
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

हामी कति सञ्चार साक्षर ?

मधु राई

काठमाडौँ — केही समययता अधिकांश मूलधारका पत्रपत्रिकाले पाठक संख्या बढाउन 'पत्रिका पढौं, पुरस्कार जितौं' भन्ने उपहार योजना अघि सारेका छन् । कतिपय पत्रिकाका बजार प्रतिनिधिहरूले घरदैलो कार्यक्रमसँगै बजार र चोकचोकमा अस्थायी स्टल थापेर पत्रिकाको बजारीकरण गरिहेका छन् ।

बजारीकरणकै लागि कान्तिपुर मिडिया ग्रुपले तेस्रो सिजन अन्तर्गत पाठकलाई करोडपति र लखपति बनाउन पूर्वी पहाडी जिल्लाहरूमा रोड सो सुरु गरेको छ । यस्ता उपहार योजनाले पुरुष पाठकहरूको ध्यानाकर्षण गराए पनि महिला पाठकका लागि 'कागलाई बेल पाक्यो हर्ष न विस्मात' भएको छ ।

बहुसंख्यक महिला चाहे कामकाजी हुन् या गृहिणी अधिकांशको प्राथमिकतामा पत्रपत्रिका पर्दैन । बहुसंख्यक पुरुष पाठकले भने पत्रपत्रिका किनेर या मागेरै भए पनि नियमित पढ्ने गरेको देखिन्छ । यस अर्थमा पुरुष लक्षित र पुरुषमुखी छन्, हाम्रा सञ्चार माध्यमहरू भन्दा फरक नपर्ला ।

पत्रपत्रिका नियमित पढ्ने अधिकांश पुरुष पाठकले पनि विचार र दृष्टिकोण पानामा छापिएका लेख-रचनाभन्दा घटनाप्रधान समाचार नै बढी पढ्ने गरेको अध्ययन, अनुसन्धानले देखाएको छ । यस्तै कतिपय बौद्धिक पाठकलाई भने घटनाप्रधान समाचारले भन्दा विचार र दृष्टिकोण पानाका लेख-रचनाले आकषिर्त गर्ने गरेको देखिन्छ । यस अर्थमा दुवै थरीका पाठक अर्थात् महिला र पुरुषको ध्यानाकर्षण गराउनेभन्दा बढीभन्दा बढी यस्ता पुरुष पाठकको संख्या बढाउन मूलधारे पत्रपत्रिका लागिपरेको देखिन्छ, नकि महिला पाठकको ध्यानाकर्षण गराउन ।

पछिल्लो समय मूलधारे पत्रपत्रिकाका पानाहरू महिला हिंसाका समाचारले भरिएका हुन्छन् । यस्ता अधिकांश समाचार अधिकांशले नेटमै हेर्ने र पढ्ने गर्छन् भने विचार र दृष्टिकोण पाना पढ्ने महिला पाठकको संख्या नगन्य देखिन्छ । केही समययता मूलधारका पत्रपत्रिकाले महिला लेखकका विचार र दृष्टिकोणलाई पनि महत्त्व दिने गरेको पाइन्छ । तर महिलाले लेखेका यस्ता लेख-रचनाहरू शिक्षित महिलाकै प्राथमिकतामा पर्दैनन् ।

पाठक चाहे पुरुष हुन् वा महिला, नियमित पत्रपत्रिका पढ्दा हुने प्रत्यक्ष र परोक्ष फाइदाबारे बहुसंख्यक पाठक अनभिज्ञ देखिन्छन् । पत्रपत्रिकाले पाठकलाई सुसूचित मात्र गर्दैन, यसले पाठक र लेखकको जीवनशैली र व्यक्तित्व विकासमा विशेष प्रभाव पार्छ । व्यापार व्यवसाय बढाउने लगायत रोजगारीका लागि उर्वरभूमि बन्दैछन्, सञ्चारका विभिन्न माध्यम ।

त्यतिमात्र हैन, नियमित पत्रपत्रिकामा छापिने लेख-रचना पढ्दै आएका पाठकहरू नै लेखक बन्ने गरेका छन् । यस्तै लेख-रचना लेख्दा पारिश्रमिक पाइन्छ भन्ने कुरा पुरुष पाठकलाई थाहा भए पनि पढेलेखेका कतिपय महिला अझै पनि 'दिदी कति रुपियाँ दिएर छाप्नु हुन्छ, आफ्नो लेख ?' भनेर सोध्ने गर्छन् ।

नेपाली छापामाध्यम मात्रै हैन, बहुसंख्यक विद्युतीय सञ्चार माध्यमका दर्शक र श्रोताले पनि पुरुषहरूलाई मात्रै ध्यानमा राखेर सामग्री उत्पादन गर्ने गरेको देखिन्छ । अधिकांश समाचार लगायत सूचना र अन्तर्वार्ताका नियमित दर्शक र श्रोता भनेका पुरुष नै हुने गरेको अध्ययन, अनुसन्धानले देखाएको छ ।

यसो भनिरहँदा भारतीय टेलिभिजनबाट प्रसारित हुने टेलिशृंखलाका नियमित दर्शक भने नेपाली महिला नै छन् भन्दा दुईमत नहोला । यस्ता टेलिशृंखलाले नेपाली महिलालाई ज्ञान र सीप सिकाउनुभन्दा सस्तो मनोरञ्जन प्रदान गरिरहेको देखिन्छ । यस्ता टेलिशृंखला नियमित हेर्ने अधिकांश हुनेखाने र शिक्षित महिलाहरूको दिनचर्या कस्तो खाने र कस्तो पहिरन लगाउने भन्नेमै बित्ने गरेको छ ।

महिला होस् वा पुरुष अझै पनि अधिकांश शिक्षितको दैनिकीमा पत्रपत्रिका पर्दैन । यसका धेरथोर कारण केलाउँदा स्वयं सञ्चार माध्यमहरू पनि दोषमुक्त भने देखिंँदैनन् । सञ्चारका विभिन्न माध्यमले अझै पनि महिलाहरूको रुचिलाई ध्यानमा राखेर सामग्री तयार गर्नसकेको देखिँंदैन । यसो हुनुमा अधिकांश सञ्चार माध्यमको सम्पादन मण्डलमा महिला सञ्चारकर्मीहरूको नगन्य उपस्थिति हुनु पनि एक हो ।

यस्ता कतिपय कारणले महिला पाठकको रुचिलाई ध्यानमा राखी सामग्री उत्पादन भएको पाइँदैन । किन र केका लागि पत्रपत्रिका पढ्ने भन्ने विषयमा पाठकलाई साक्षर बनाउन नसक्दा सञ्चारको पहुँच सबै लिङ्ग, वर्ग र समुदायसम्म पुग्नसकेको छैन । सञ्चारको आवश्यकताबारे साक्षर बनाउन अधिकांश सञ्चारका माध्यम चुकेेको देखिन्छ । हुनेखाने शिक्षित महिलाहरू सूचना र सञ्चारबाट टाढिनु भनेको आफ्ना छोरी र बुहारीहरू सूचना र सञ्चारको पहुँचबाट टाढिनु हो । सूचना र सञ्चारबाट टाढिनु भनेको त्यस क्षेत्रबाट पुग्ने प्रत्यक्ष र परोक्ष फाइदाबारे पाठक, श्रोता र दर्शक अनभिज्ञ हुनु हो ।

आजको युग सूचना र सञ्चारको युग हो भनेर सुन्दै-पढ्दै आएको दशकौं बितिसक्दा पनि बहुसंख्यक नेपालीको जीवनमा नेपाली सञ्चार माध्यमले के कस्तो प्रभाव पारिरहेको छ भन्ने विषयमा त्यति धेरै अध्ययन, अनुसन्धान भएको देखिंँदैन । केही समय अघि 'नेपाल मिडिया सर्वेक्षण २०१९' अनुसार ९१ प्रतिशत नेपालीको हातहातमा मोबाइल पुगेको छ भने तीमध्ये आधाले स्मार्टफोन बोक्ने गरेका छन् ।

यस्तै ८८ दसमलव ३ प्रतिशतको फेसबुक खाता छ भने ३४ दसमलव ४ प्रतिशतले युट्युब नियमित हेर्ने गरेको उक्त अध्ययनले देखाएको छ । यसरी सूचना र सञ्चारको सहज पहुँच भए पनि सञ्चार साक्षरताकै कमीले कसरी उपभोग गर्ने भन्नेबारे बहुसंख्यक नेपाली अनभिज्ञ छन् । यसैको परिणाम भन्नुपर्छ, पछिल्लो समय मोबाइलको प्रयोगसँगै यसको दुरुपयोगले समाजमा विकृति र विसंगति भित्रिँदैछ भन्ने समाजशास्त्रीहरूको ठहर छ । बहुसंख्यक फेसबुक र युट्युब प्रयोगकर्ताले व्यक्ति र समाजलाई चाहिने सूचना कसरी ग्रहण गर्ने र प्रवाह गर्नेभन्दापनि व्यक्ति केन्दि्रत सामग्री हेर्ने तथा प्रवाह गर्नेगरेको देखिन्छ ।

सञ्चारको सुविधा पाए पनि सञ्चार साक्षरताकै कमीले सञ्चारको सही सदुपयोग गर्न नसक्दा महिला हिंसाले पराकाष्ठा नाघेको छ । पछिल्लो समय महिला हिंसासँगै अन्य आपराधिक घटना बढ्नुका थुप्रै कारणमध्ये स्मार्ट फोनको दुरुपयोग पनि एक हो भन्दा फरक नपर्ला । विकसित मुलुकहरूमध्ये क्यानडाले १४ वर्ष मुनिकालाई ल्यापटप लगायत मोबाइल प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाएको धेरै भइसक्यो भने हङकङमा फेसबुकलाई प्रतिबन्ध गरिएको छ । बि्रटिस सरकारले पनि सञ्चार निगरानी थाल्ने समाचार केही दिनअघि सार्वजनिक गरिसकेको छ ।

सञ्चार माध्यमहरूले विशेषगरी छापाले पाठक संख्यामा बढोत्तरी गर्न 'पत्रिका पढौं, पुरस्कार जितौं' भन्नेजस्ता उपहार योजनासँगै सञ्चार साक्षरता बढाउन विशेष अभियान थाल्न जरुरी छ । यसका लागि अस्मिता महिला प्रकाशनगृहले सन् २००५ मा शुरू गरेको एकवर्षे सञ्चार साक्षरता अभियान जस्तै मूलधारे पत्रपत्रिकाले पनि अभियान थाल्न जरुरी छ । शिक्षक मासिकले पनि बेलाबेला विभिन्न विषयमा प्रतियोगितात्मक लेख-रचना लेख्न लेखकहरूलाई प्रोत्साहित गर्छ । मूलधारे पत्रपत्रिकाले पनि नयाँ पाठक विशेषगरी युवा र महिलाको रुचिलाई ध्यानमा राखी सञ्चार सामग्री प्रकाशन र प्रसारण गर्न जरुरी छ ।

सञ्चार माध्यमहरूले बेलाबेला किन पत्रपत्रिका र पुस्तक पढ्ने भन्ने विषयमा अन्तरक्रियात्मक कार्यक्रम गर्न जरुरी छ । स्कुले जीवनमै पत्रपत्रिका पढ्दाको प्रत्यक्ष र परोक्ष फाइदाबारे थाहा पाएका नियमित पाठकहरूलाई उपहार योजनाले भन्दा गहकिलो विषय-वस्तुले बढी आकषिर्त गर्छ भन्ने कुरा सञ्चार माध्यमहरूले बुझ्न जरुरी छ । यी र यस्ता आधारभूत कुराह सञ्चार माध्यमहरूले बेलैमा बुझ्नसके यस्ता उपहार योजनाहरूको आवश्यकता पर्दैन ।

प्रकाशित : वैशाख १९, २०७६ ०८:१९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्