सम्बन्धको एग्जिट पोल

डेटलाइन तराई
चन्द्रकिशोर

भारतको आमनिर्वाचनको परिणाम आज आउंँदै छ । सात चरणको मतदानपछि आएका ‘एग्जिट पोल’ अनुसार फेरि नरेन्द्र मोदीकै नेतृत्वमा सरकार बन्दै छ । भारतको चुनावबारे नेपालमा आम उत्सुकता छ । नेपाली मिडियामा बिहारको बेगुसरायबाट उम्मेदवार बनेका कन्हैया कुमारले कम्ती स्पेस पाएनन् । यसबाट नेपाली मानसभित्रको रुझान र रोजाइ अड्कल्न सकिन्छ— मोदी कहाँ छन् ?

यदि खण्डित मतादेश आए त्यसले नेपालसँगको सम्बन्धमा केही असर पार्छ ? निर्वाचनपश्चात् भारतको ‘नेपालनीति’ कुन रूपमा गतिशील हुने हो, त्यो चासो हुनु स्वाभाविक हो । भारतको सोझो वा घुमाउरो प्रभाव नेपालमा प्रतिविम्बित हुन्छ नै । यसो हुनुको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि पनि छ ।

यस विषयलाई दुई अध्यायमा बाँडेर हेर्नुपर्ने हुन्छ । एउटा, त्यहाँको चुनाव प्रक्रिया र त्यसले उठान गरेको विमर्शले हाम्रो जस्तो नव–गणतान्त्रिक राजनीतिलाई कस्तो पोषण दिन्छ ? दोस्रो, नयाँ नेतृत्वले छिमेक नीतिमा नेपाललाई कुन श्रेणीमा राख्छ ?

भारत दुनियाँको ठूलो लोकतन्त्र त हुँदै हो, तर उसले त्योभन्दा राम्रो लोकतान्त्रिक बन्ने लक्ष्यप्राप्तिका लागि अझै लामो यात्रा गर्नुपर्ने देखियो । समयसँगै स्थितिमा सुधार आउने अपेक्षा तब पूरा हुनसक्छ, जब राजनीतिक दलहरू जसरी पनि चुनाव जित्ने प्रवृत्ति परित्याग गर्दै गरेका देखिऊन् । दुर्भाग्य, यो निर्वाचन अहिलेसम्मको सर्वाधिक दूषित चुनाव प्रक्रिया रह्यो ।

आदर्श आचारसंहिताको उल्लंघनको बढ्दो सङ्ख्या, मतदातालाई किन्न प्रयोग गरिने नगद बरामदगीको अन्त्यहीन शृंखला तथा खास जाति, समुदाय र वर्गलाई लिएर दिइने संवेदनहीन बयानहरूले चुनावी प्रक्रिया मात्र हैन, राजनीति पनि प्रदूषित हुँदै गएको प्रस्ट्याएका छन् । फरक दलका नेताहरूमाथि गरिने टीकाटिप्पणीको स्तरले प्रतिस्पर्धाका नाममा चरम असहिष्णुतालाई देखाएको छ । मिडियाको भूमिकामाथि प्रश्न पनि त्यत्तिकै उठ्यो । सामाजिक सञ्जाल भावनात्मक उभार ल्याउन त्यतिकै संलग्न रह्यो ।

मुलुकको आन्तरिक संकट र सरोकारभन्दा पनि राष्ट्रहितका नाममा सुरक्षाको मुद्दाले प्राथमिकता पायो । मोदीले त्यसलाई हदैसम्म उछाले । कतिपय सवालमा निर्वाचन आयोगले आचारसंहिता पालना गराउनमा कडाइ गरे पनि नागरिक समाजको ठूलो हिस्साले त्यसलाई कार्यकारीको छाया संस्थाका रूपमा आलोचना गर्‍यो ।

भोट बैंकको राजनीतिले जात, धर्म, क्षेत्र र समुदायका आधारमा कित्ताकाट गर्ने, उत्तेजना थप्ने, खास दललाई भोट नदिन अपिल गर्ने, कुनै व्यक्तिविशेषलाई निश्चित संकीर्ण समूहको मसिहाका रूपमा प्रदर्शित गर्ने होड देखियो । यसले गर्दा चुनावका बीचमा देखिएको अस्वस्थ प्रतिस्पर्धाको सामाजिक–आर्थिक प्रभाव कालान्तरमा पनि देखिने निश्चित छ ।

प्रत्येक चुनाव क्षेत्रमा एउटा विशिष्ट जातीय–धार्मिक गणित खोजिने परम्पराको निर्वाह यस पालि पनि भयो । यसमा प्रायः दलको संलग्नता देखियो र चुनाव यिनै गणित र गोलबन्दीमाझ लडियो । मोदी मूलतः पछिल्लो चुनाव जितेदेखि नै चुनाव अभियानमा संलग्न थिए । उनको प्रत्येक कार्यक्रम व्यवस्थापकीय रणनीति अन्तर्गतको हिस्सा हुन्थ्यो । उसो त भारतमा प्रत्येक वर्ष कुनै न कुनै प्रदेशको चुनाव भइराख्छ र मोदीका लागि त्यो प्रचार उत्सव बन्ने गर्थ्यो ।

यो चुनाव पनि मोदीको अभिनन्दन र असहमति बीचको छनोट थियो । एक पार्टी, एक व्यक्तिको अभ्यासले भारतीय जनता पार्टीभित्र कस्तो आन्तरिक लोकतन्त्रको अभ्यास हुँदै छ भन्ने विषयलाई भारतीय मानसले बेवास्ता गरे जस्तो देखियो । यस खालको राजनीतिक प्रयोगको संकेत नेपालभित्र पनि देखिइरहेको छ ।

अर्को कुरा, केपी ओलीको सरकारले विगतमा मोदीले आफ्नो मुलुकमा विकसित गरेको शासकीय तौरतरिकाको हुबहु नक्कल गरेका छन् । विश्वविद्यालयहरूमा हस्तक्षेप, विपक्षको उपेक्षा, शक्तिको अत्यधिक केन्द्रीकरण, संवैधानिक संस्थाहरूमाथि बेलगाम नियन्त्रणको चेष्टा, मिडियाको ‘गोदी’ अवस्थाको निर्माण, अल्पसंख्यकलाई चेपुवामा राख्ने ध्येय, असहमत पक्षलाई राष्ट्रद्रोही ठान्ने सोच, आफ्नो दललाई समेत छायामा पार्ने लहडीपन, असहमतिप्रति चरम असहिष्णुता, संसदको स्वतन्त्रताको अवमूल्यन जस्ता मोदी प्रवृत्ति नेपालमा पनि देखिएकै हो ।

भारतको विदेश नीति एकै दिनमा बन्ने होइन । त्यो विकसित हुँदै जाने हो । निर्वाचनपश्चात् भारतको नेपालनीतिको मुख्य चासो सुरक्षाप्रति संवेदनशीलताबाटै निर्देशित हुनेछ । सांस्कृतिक र धार्मिक भावनाले मोदीलाई नेपाल र नेपालीको नजिक त ल्याउने गरेको छ, पछिल्लो कार्यकालमै पशुपति, जानकी मन्दिर र मुक्तिनाथ दर्शन गरेका उनी सम्बन्धको चिसो–न्यानोबीच पटक–पटक चर्चामा आइरहे, तर राजनीतिक तहमा उनले आफ्नै सर्तमा निर्णय लिने गरेको देखियो ।

चुनावी प्रक्रिया चलिरहँदा कतिपय कोणबाट मोदीबारे नेपालभित्र उर्लिएका प्रतिक्रियाहरू एक किसिमले छाया मुक्केबाजी (स्याडो बक्सिङ) जस्ता थिए । भारतीय संस्थापनको एउटा स्थायी पक्ष भनेको त्यहाँको कर्मचारी तन्त्र हो, जो भारतको नेपालनीति निर्माणमा हावी रहँदै आएको छ । उनीहरूले नेपाल सरकारबाट हुँदै गरेको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको अभ्यासलाई मिहिन विश्लेषण गरेर बसेका छन् । एउटा ठूलो बुझाइ के छ भने नेपालको कूटनीतिक अभ्यास असन्तुलित छ ।

ठूलो जनघनत्व भएका भारतीय राज्यहरूसँग जोडिएको तराई क्षेत्रमा प्रादेशिक सरकारसँग सहकार्य गर्ने निहुँमा चीन, अमेरिका, युरोपेली युनियन लगायतको बढ्दो उपस्थितिप्रति उसको चिन्ता र चासो झल्किन थालेको छ । आफ्नो सीमासँग सामाजिक–सांस्कृतिक रूपमा जोडिएको मधेसमा रणनीतिक रूपले महक्त्व राख्ने देशहरूले त्रियाशीलता बढाएयताका भारतीय आकांक्षाहरू बुझ्न गाह्रो छैन ।

अन्तर्राष्ट्रिय सीमा क्षेत्रको समानान्तरमा भारत विरोधी शक्तिप्रति विशेष सम्मोहन राख्ने समुदायको उभारले पनि उसको कान ठाडो पारेको छ । यो आकांक्षा नेपालले नबुझ्दा पनि सम्बन्धमा उतार–चढाव आउन सक्छ । यसको अर्को पक्ष आफ्नो नेपालको आन्तरिक व्यवस्थापनमा ती मुलुकले निर्देशित गर्ने दबाबलाई नेपाल सरकारले कसरी ‘डिल’ गर्छ, त्यसमा पनि दिल्ली–काठमाडौं सम्बन्धको स्वरूप निर्भर रहनेछ ।

नेपाल र भारत बीचको मूलभूत समस्या आपसी अविश्वास भएको र त्यो रिक्ततालाई दुवैतिरबाट कसरी पूर्ति गर्ने भन्ने नै अहिलेको प्रमुख सवाल हो । पछिल्लो समय नेपालमा फेरि सल्बलाएका कथित हिन्दुवादी–राजावादी निराश हुने अवस्था छ । नेपालका सबै समस्या समाधान गरिदिने वा नेपालको आन्तरिक लयमा उथल–पुथल ल्याइदिने ‘लिगेसी’ अब भारतसँग छैन ।

नेपालले भारतसँग राजनीतिक तहमा सम्बन्ध राख्न खोजेको देखाउँदा–देखाउँदै अन्य पक्षलाई पनि बेवास्ता गरेको छैन । मोदी स्पष्ट बहुमतसहित दोस्रो चोटि प्रधानमन्त्री बने नेपालमा के–के न हुन्छ भन्ने हुटहुटीले उत्तेजना बढाएको अवस्था पनि छ । अब त्यहाँको नेपालनीति निर्माणमा कुन पक्षले भूमिका खेल्छ ? कूटनीतिक सम्बन्ध निर्माणमा सुरक्षा ‘फिडब्याक’ ले कतिको दबाब दिन्छ ? उत्तर भारतबाट कुन राजनीतिक दलको कस्तो उदय हुन्छ र त्यसले दिल्लीको केन्द्रीय सत्तामा कस्तो प्रभाव राख्छ ? यी पक्षले पनि अबको नेपालनीतिको रूपरेखा कोर्नेछन् ।

भारतको एउटा सबल पक्ष के हो भने त्यहाँको राजनीतिभित्र जतिसुकै कडा प्रतिस्पर्धा र चरम प्रतिवादको अवस्था रहे पनि त्यसले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा विमतिलाई ठाउँ दिँंदैन । त्यहाँको मिडियाले पनि संस्थापनकै स्वार्थ प्रस्तुत गर्छ । उसो त सम्पूर्ण चुनावी प्रक्रियाभित्र कहीँकतै नेपाल सरोकार त्यहाँको मुद्दा बनेन । दिल्लीले काठमाडौंस्थित आफ्नो दूतावासले मात्र नपुगेर सुरक्षा संयन्त्रको मार्गनिर्देशनलाई राजनीतिक रूपमा स्वर दिने अवस्थाको छाँटकाँटलाई नेपाल पक्षले बेलैमा व्यवस्थापन गर्न तयार रहनुपर्छ । खुला संवादले नै गाँठाहरू फुकाल्न सघाउ पुर्‍याउँछ ।

नेपालमा अहिले भारतीय र चिनियाँ दुवैको मुख्य चासो हो— सुरक्षा । भारतसँग नेपालको सदियौंदेखिको अन्तरसम्बन्धलाई ख्याल गरेर प्रायः मौन कूटनीति अपनाउँदै आएको चीनले आफ्नो सरोकार तराईसम्म मुखर गरेको छ । तिब्बतको सवालमा संयोगवश मधेसी राजनीतिकर्मीहरू मुछिनुले चिनियाँ पक्षमा शंका–उपशंका हुनु स्वाभाविकै हो ।

सङ्घीय अभ्यास सँगसँगै कूटनीतिक मुखरतालाई कसरी मत्थर पार्ने र सन्तुलनमा ल्याउने भन्ने मुख्य चासोको साँचो प्रदेशका मुख्यमन्त्रीहरूसँग छ । सङ्घीय सरकारले नेपालको स्थिरता, विकास र पद्धतिको निरन्तरताका निम्ति चीन र भारत दुवैको सुरक्षा चासोलाई गम्भीरतापूर्वक बुझिदिनुपर्ने हुन्छ । बदलिंँदो कूटनीतिक सम्बन्धलाई झारफुकबाट सम्बोधन गर्न सकिंँदैन ।

निर्वाचनपश्चात् पहिलो भ्रमण नेपालबाट हुने कि उताबाट, त्यसमा भारतले के दिने वा नेपालले के माग्ने जस्तो संकीर्ण र प्राविधिक ‘डिल’ मा द्विदेशीय सम्बन्ध सीमित पार्नु हुन्न । मोदीको पछिल्ला कार्यकालमा नेपाल–भारत सम्बन्ध उतार–चढावपूर्ण भइरह्यो । आजको आवश्यकता भनेको सद्भाव र समझदारी अभिवृद्धि गर्न उपयोग गर्नु हो । कूटनीतिमा हातेमालो एउटा पक्षको चाहनाले मात्र हुन सक्दैन । यथार्थवादी भई सम्बन्धको न्यानोपन खोज्नेतिर लाग्नुमै द्विपक्षीय सम्बन्धमा ‘विन–विन’ को अवस्था हुनेछ ।

datelineterai@gmail.com

प्रकाशित : जेष्ठ ९, २०७६ ०८:०५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नेपाली दिदीबहिनीको माया लिएर जाँदै छु

ब्यारोनेस सग

केही दिनअघिको पश्चिम नेपालको भ्रमणमा मैले केही नेपाली महिला तथा किशोरीसँग कुराकानी गर्ने मौका पाएँ । उनीहरूको काम, प्रत्येक दिन भोग्ने चुनौतीहरू र तिनलाई सामना गर्ने तरिकाबारे जान्न पाएँ । उनीहरूका कुराबाट म निकै प्रभावित भएकी छु ।सुर्खेतको खाँडदेवी माविमा मैले माध्यमिक तह सक्न मिहिनेत गरिरहेका किशोरीसँग कुराकानी गरेँ ।

महिनावारीको व्यवस्थापनका लागि आवश्यक सामानको अपर्याप्त पहुँच, दैनिक लामो समयसम्म गर्नुपर्ने घरधन्दा, दुर्व्यवहार तथा बालकै अवस्थामा विवाह गर्नुपर्ने दबाब लगायतका कारण उनीहरूको जीवन थप कष्टकर भइराखेको छ । तर जब उनीहरूले मलाई भविष्यका आफ्ना आकांक्षाबारे बताए, आफ्नो समुदाय तथा देशलाई दिगो योगदान गर्ने उनीहरूको प्रतिबद्धता सुनेर म नतमस्तक भएँ ।

ती किशोरीलाई ‘सिस्टर्स फर सिस्टर्स’ परियोजनाले सहयोग गरिरहेको छ, जसमा समुदायका युवा महिलाले अति संवेदनशील किशोरी तथा बालिकालाई सल्लाह तथा परामर्श दिन्छन्, छोरीको शिक्षाको महत्त्वबारे सचेतना जगाउनका लागि उनीहरूका परिवारसँग काम गर्ने गर्छन् ।

यो परियोजना बालिका शिक्षाप्रति समर्पित विश्वको सबैभन्दा ठूलो कोष, संयुक्त अधिराज्यद्वारा प्रायोजित गर्ल्स एजुकेसन च्यालेन्जको हिस्सा हो । अध्यापन तथा सिकाइमा सुधार ल्याउने, बालिका तथा किशोरीविरुद्ध हुने हिंसालाई चुनौती दिने र बालिका शिक्षाप्रतिको धारणा तथा मनोवृत्ति परिवर्तन गर्ने जस्ता काम गरेर हामीले नेपाल र अन्य १७ देशमा १० लाखभन्दा बढी अति संवेदनशील बालिकाहरूलाई शिक्षा प्राप्त गर्ने र व्यक्तिविशेषको क्षमतानुसार सफलता हासिल गर्ने दिशामा मद्दत गरिरहेका छौं ।

कर्णालीमा मैले संयुक्त अधिराज्यको ग्रामीण पहुँच कार्यक्रमका उपलब्धिबारे जान्ने मौका पाएँ । गत पाँच वर्षमा ऊक्त कार्यत्रमले ७३ किलोमिटरभन्दा बढी नयाँ सडक निर्माण गर्न र बाँकी नेपालसँग जोड्ने ३८२ किलोमिटर बराबरका पुराना सडकहरूको मर्मत–सम्भार गर्न सहयोग गरेको छ । अन्ततः ऊक्त कार्यत्रमले अहिले आफ्नो हालसम्मकै महत्त्वाकांक्षी परियोजना — हुम्लालाई देशको बाँकी भूभागसँग जोड्ने ६७ किलोमिटर लामो सडक — को निर्माण गरिरहेको छ ।

यातायातको पहुँच अभिवृद्धि गर्नेबाहेक उक्त परियोजनाले हालसम्म ३० लाख श्रमदिनभन्दा बढी रोजगारी पनि सिर्जना गरिसकेको छ, जसबाट लाभान्वित हुनेमा ४० प्रतिशतभन्दा बढी महिला छन् । अझ महत्त्वपूर्ण कुरा त, सडक परियोजनामा काम गर्ने पुरुष र महिलाले समान ज्याला पाउने गरेका छन् । थप सडकको मर्मत–सम्भारका लागि प्रादेशिक सरकारसँग साझेदारी गरिने ऊक्त कार्यत्रमको नयाँ चरणको शुभारम्भ गर्न पाउँदा म निकै उत्साहित थिएँ ।

भ्रमणकै क्रममा सुर्खेतको क्षेत्रीय अस्पतालमा मैले गत दुई दशकमा महिला र बालबालिकाका हकमा नेपालको स्वास्थ्य सूचकमा आएको उल्लेखनीय सुधारबारे अवगत हुने अवसर पाएँ । सन् २००१ मा दसमध्ये केवल एक शिशु स्वास्थ्य केन्द्रमा जन्मिन्थ्यो । अहिले सो अनुपात १०ः६ पुगेको छ, जसले शिशु तथा मातृ मृत्युदर दुइटैलाई करिब आधा घटाउन मद्दत गरेको छ ।

तर अझै पनि गम्भीर चुनौती विद्यमान छन्, विशेष गरी दुर्गम र ग्रामीण समुदायमा । संयुक्त अधिराज्यले नेपाल सरकारलाई सबैभन्दा विपन्न, अति संवेदनशील तथा सामाजिक रूपमा बहिष्कृत समूह, विशेष गरी महिला तथा बालबालिकाको स्वास्थ्यस्थितिमा सुधार ल्याएर विद्यमान असमानता कम गर्न सहयोग गरिरहेको छ ।

म अब यौन तथा लैङ्गिक हिंसा सम्बन्धी एउटा सम्मेलनमा भाग लिन नेपालबाट नर्वे जाँदै छु । दुर्भाग्यवश, मेरो आफ्नै देश र नेपाल लगायत विश्वभरि नै अझै यौन तथा लैङ्गिक हिंसा व्याप्त छ ।

प्रदेश ५ को कोहलपुरमा, संयुक्त अधिराज्यको सहयोगमा बान्काटुवा प्रहरी चौकी निर्माण भइरहेको छ । त्यहाँ मैले स्थानीय महिलासँग भेटेर हिंसा सम्बन्धी उनीहरूका अनुभव तथा हिंसाको रोकथामका सम्बन्धमा उनीहरूको धारणा सुनेँ । संयुक्त अधिराज्यले नेपाल प्रहरीलाई लैङ्गिक हिंसा रोकथाम गर्न, त्यस्ता घटनामा यथाशीघ्र प्रतिक्रिया जनाउन र पीडितलाई सहायता गर्नका लागि देशभरि विशिष्टीकृत महिला तथा बालबालिका सेवा केन्द्रहरू निर्माण गर्न मद्दत गरिरहेको छ ।

महिला तथा बालिकाहरूलाई आफ्नो फूर्ण क्षमता हासिल गर्न संयुक्त अधिराज्यले मद्दत गरेकामा म निकै गौरवान्वित छु । महिलाको रोजगारी र सशत्तीकरणमा समेत योगदान पुर्‍याउने सडक तथा प्रहरी चौकीजस्ता पूर्वाधारहरूमा गरिएको लगानी तथा गर्ल्स एजुकेसन च्यालेन्जजस्ता सामाजिक परिवर्तनलाई टेवा पुर्‍याउने कार्यक्रमहरूलाई गरिएको सहयोग सबैले समृद्ध नेपाल र सुखी नेपालीको लक्ष्यप्राप्तिमा योगदान पुर्‍याउँछन् भन्नेमा म पूर्ण विश्वस्त छु ।

नेपालको बलियो र दीर्घकालीन हितैषी बन्नका लागि संयुक्त अधिराज्य प्रतिबद्ध छ । तपाईंहरूको देशबाट बिदा हुँदै गर्दा मलाई सबैभन्दा ठूलो आशा प्रदान गर्ने नै बालिका तथा महिलाहरू हुनुहुन्छ । सामाजिक अपेक्षालाई चुनौती दिँदै आफ्नो शिक्षा पूरा गर्न लागिपरेका बालिका तथा किशोरी । सेवामा सुधार ल्याउनका लागि अहोरात्र खटिरहने स्वास्थ्यकर्मी ।

हिंसापीडितलाई साथ र समर्थन दिइरहेका सामुदायिक अभियन्ता तथा महिला प्रहरी । लैङ्गिक रूढिवादलाई चुनौती दिन र निर्णय प्रक्रियामा महिलाको आवाज सुनिएको सुनिश्चित गर्न आफ्नो नयाँ भूमिका प्रयोग गरिरहेका महिला राजनीतिकर्मीहरू । उनीहरूको व्यक्तिगत योगदान लाखौं मानिसका लागि एउटा उदाहरण बन्नेछ र परिवर्तनको लहरलाई अझ टेवा दिनेछ, जसले संविधानमा परिकल्पना गरिएका प्रतिबद्धता हासिल गर्न नेपाललाई मद्दत गर्नेछ ।

लेखक बेलायतकीअन्तर्राष्ट्रिय विकासमन्त्री हुन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ ९, २०७६ ०८:०४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT