देहातमा द्वन्द्वको पुनरागमन !

तुलानारायण साह

गत शनिबार दिउँसो कुनै एफएममा एउटा समाचार बजिरहेको थियो । त्यस अनुसार, सप्तरीको बलान बिगुल गाउँपालिकाका अध्यक्ष दयानन्द गोइतको घरमा बम विस्फोट भएको थियो । कुनै सशस्त्र समूहले त्यसको जिम्मा लिएको थियो । गाउँपालिकामा व्याप्त भ्रष्टाचारको विरोधस्वरूप विस्फोट गरेको उसको दाबी थियो । 

समाचार बजिरहँदा मचाहिँ ‘सेतुबन्ध अभियान’को कार्यक्रममा सहभागी हुन जाँदै थिएँ । सप्तरिया प्राध्यापक आनन्द आदित्यले त्यस अभियानको अगुवाइ गरिरहेका छन् । नेपाल–भारत सीमा वारिपारिका समाजलाई जोड्नु मुख्य उद्देश्य रहेकाले अभियानलाई ‘सेतुबन्ध’ नाम दिइएको हो ।

सेतुबन्ध कार्यक्रममा सहभागी भइरहँदा पनि मेरो मानसपटलमा बलान बिगुलमा भएको विस्फोट सम्बन्धी समाचार नै घुमिरह्यो । बलान बिगुल सप्तरीको पश्चिम–दक्षिण सीमावर्ती भेगमा पर्ने देहात हो । प्राध्यापक आदित्यले कल्पना गरेको सेतुबन्ध अभियान र दयानन्द गोइतजस्ता देहातका नेता/जनताले खेपिरहेको सास्तीबीच कुनै तारतम्य छ कि छैन ? मनमा अनेक प्रश्न खेलिरहे ।
पछिल्लो विस्फोटको जिम्मा जसले लिए पनि, कारण जे भनिए पनि मधेसका लागि यस्तो घटना नौलोचाहिँं होइन । यस घटनाले मलाई एक दशकपूर्वको तराई मधेसको (खास गरी देहातको) अवस्थाको सम्झना दिलायो ।

माओवादी जनयुद्धको मध्यकालदेखि तराई मधेसमा हत्या, हिंसा, चन्दा आतंक, अपहरणका घटनाहरू हुन थाले । जनयुद्धको उत्तरार्धमा मधेसी सशस्त्र समूहहरू जन्मिन थाले । माओवादी शान्ति प्रक्रियामा प्रवेश गरेपछि मधेसी सशस्त्र समूहको संख्यामा व्यापक विस्तार भयो । २०६० देखि २०६६/६७ सम्म मधेसमा ‘कोहराम’ नै मच्चियो । देहातको अवस्था झन् डरलाग्दो थियो । हत्या, अपहरण र चन्दाको जबर्जस्त आतंक थियो । मधेसी भाइरस किलर्स, तराई टाइगर, तराई कोब्रा जस्ता डरलाग्दा नाम भएका नयाँ–नयाँ समूह अस्तित्वमा आउँथे । ती समूहका नेताहरूका नाम झन् डरलाग्दा हुन्थे— ज्वाला सिंह, विस्फोट सिंह, ठोकान सिंह, पिटान सिंह ... !

डरलाग्दा समूहको लेटरप्याड र झन् डरलाग्दो नेताको हस्ताक्षरमा अनेक विज्ञप्ति सार्वजनिक हुन्थे । विज्ञप्तिहरूमा डर पैदा गर्ने उद्देश्यले केही असम्भव लाग्ने राजनीतिक मुद्दाहरू उल्लेख गरिएका हुन्थे । विभिन्न संस्था, व्यापारी, कर्मचारीलाई चन्दाका लागि छ्यापछ्याप्ती पत्र पठाइन्थे । सबैजसो पक्रमा मधेस र मधेसीको मुत्तिका लागि आफूहरूले संघर्ष गरिरहेको दाबीसहित ‘संघर्षमा तपाईंहरूको सहयोग अनिवार्य रहेको’ जस्तो धम्कीको भाषा लेखिएको हुन्थ्यो ।

सुरु–सुरुमा यसको प्रभावबारे म आफैँचाहिँ त्यति गम्भीर थिइनँ । तर २०६५ मा आफ्नै परिवार भुक्तभोगी बन्नुपर्‍यो । गाउँमा बसिरहेका वृद्ध बुबाआमालाई एक दिनको अन्तरालमा धमाधम दुइटा पत्र आए । छुट्टाछुट्टै सशस्त्र समूहले एक–एक लाख रुपैयाँ ‘चन्दा’ मागेका थिए । त्यसले हामीलाई पूरै रन्थनाइदियो ।

पत्र प्राप्त भएको तेस्रो दिन छिमेकी देवन काकाको अपहरण भयो । बाटामा प्रहरीको भ्यान देखेर अपहरणकारीहरू भागेपछि पहिलो पटक उनी जोगिए । मेरा पिताजीले डेढ महिनासम्म गाउँ छाड्नुपर्‍यो । अर्को वर्ष देवन काकाको फेरि अपहरण भयो । लगभग एक महिनापछि अपहरणकारीको कब्जाबाट फुत्केर घर फर्किन उनी सफल भए ।

तर मेरा पिताजीको विस्थापन वा काकाको अपहरणबारे लेख्नु यो लेखको उद्देश्य होइन । अझै पनि काठमाडौंमा चर्चा सुनिन्छ, मधेस आन्दोलन र मधेसी सशस्त्र समूहका कारण मधेसबाट पहाडीहरूको विस्थापन भएको थियो भनेर । यो पूर्ण सत्य होइन । त्यस द्वन्द्वबाट मधेसीहरू नै धेरै गुणा बढी प्रभावित भएका थिए । खास गरी देहातका मानिसहरू । यसबारे खासै चर्चाभएको छैन । यस्तो किन हुन्छ ? सामान्यतया राजनीति र अपराधको कक्टेल बनेपछि यस्तो हुने हो । मधेसमा पनि त्यही भएको थियो ।

अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयका प्राध्यापक पाउल कोलियरले आफ्नो पुस्तक ‘द बटम बिलियन्स’ मा भनेका छन्— सशस्त्र द्वन्द्वका लागि तीन पक्ष महत्त्वपूर्ण हुन्छन्— राजनीतिक आवरण, आर्थिक स्रोत र लुक्ने ठाउँ । नेपालमा माओवादीले पनि राजनीतिक परिवर्तनका लागि सशस्त्र बाटो रोजेका थिए । तिनीहरूको पनि आम्दानीको स्रोत चन्दा र लुटपाट थियो । तुलनात्मक रूपमा मधेसभन्दा पहाडमा जनयुद्ध बढी सफल भएको थियो । त्यसको कारण थियो— पहाडी क्षेत्रमा लुक्नका लागि विकट भूगोलको उपलब्धता ।

जनयुद्धको मध्यसम्म पहाडी क्षेत्रमा राम्रो सफलता मिलेपछि माओवादीले मधेसमा संगठन विस्तारमा ध्यान दिन थाले । तिनीहरूको असावधानी के रह्यो भने, बेरोजगार मधेसी युवाहरूलाई पर्याप्त प्रशिक्षण नदिँदै हातहातमा बन्दुक थमाइदिए । तिनले जथाभावी जनकारबाही र चन्दा आतंक मच्चाउन थाले । लगत्तै सुरक्षा निकायले पनि तिनीहरूलाई नै सुराकीका रूपमा प्रयोग गर्न थाले । माओवादीका भित्री सूचना सुरक्षा निकायमा पुग्न थाले । त्यही गठजोडकै कारण तराई मधेस क्षेत्रमा माओवादीले व्यापक क्षति बेहोर्नुपरेको थियो । त्यस बेला राजनीति र अपराधबीच खासै फरक रहेको अनुभूति हुँदैनथ्यो ।

मधेसमा सशस्त्र समूहको उदय नै माओवादी जनयुद्धको उत्तरार्धमा भएको थियो । सुरुमा माओवादीका नाममा, शान्ति प्रक्रिया सुरु भएपछि मधेसी सशस्त्र समूहका नाममा तिनले चन्दा आतंक मच्चाइरहे । तिनका लागि लुक्ने ठाउँ सीमापारिका भारतीय बजार, ससाना कस्बा हुन्थे । खुला सिमाना तिनका लागि स्वर्गको बाटोजस्तै थियो ।

पाउल कोलियरले भनेजस्तै, मधेस मुक्तिको राजनीतिक आवरण, आर्थिक स्रोतका रूपमा चन्दा र लुक्नका लागि खुला सीमापारिको भारतीय भूमि जस्ता तीन कारणले मधेसमा सशस्त्र समूहहरू फैलिएका थिए ।

२०६४ को निर्वाचनपछि तराई मधेसको सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक अवस्था फेरियो । मधेसी मुक्तिको वकालत गर्ने मधेसी दलहरू स्थापित भए । संविधानसभामा तिनीहरूको राम्रो उपस्थिति हुन पुग्यो । त्यही बेला मधेसका युवाहरू वैदेशिक रोजगारमा (अरब र मलेसिया) जान थाले । यता सरकारले विशेष सुरक्षा योजना लागू गरेको थियो । यी तमाम कारणले मधेसमा सशस्त्र समूहहरू नियन्त्रित भएका थिए । २०७० को निर्वाचन आउँदासम्म त्यस्ता समूहहरू लगभग समाप्त नै भइसकेका थिए ।

यस्तो अवस्थामा एकाएक बलान बिगुलमा बम विस्फोट भयो । त्यसको जिम्मा लिने समूहले गाउँपालिकामा भ्रष्टाचार बढेकै कारण विस्फोट गराएको थियो कि चन्दा नपाएको रिस पोखेको थियो ?

सुरुमा माओवादीले पनि देहातका स्कुल शिक्षक, गाविसका अध्यक्ष र सचिवहरूलाई टार्गेट गरेर चन्दा उठाउँथे । स्थानीय निकायको बजेटमै उनीहरूले बढी आँखा गाड्ने गर्थे । आज पनि अवस्था त्यस्तै छ । मधेसी सशस्क्र समूहका नाममा बचेखुचेका समूहहरूले स्थानीय तहमा जान थालेको करोडौँको बजेटमाथि आँखा गाडेका हुन् । तिनमा न मधेस मुत्तिको कुनै राजनीतिक ध्येय छ, न त भ्रष्टाचार नियन्त्रणको चाहना । लुक्नका लागि खुल्ला सीमा र पारिको भारतीय भूमि छँदै छ ।

गाउँमा भ्रष्टाचार हुँदैन भन्ने मेरो जिकिर होइन, तर यस्तो विस्फोट गराउनेहरू भ्रष्टाचारका निवारक होइनन्, बरु चन्दा आतंक फैलाउनेहरू हुन् । यसकारण प्राध्यापक आदित्यको सेतुबन्ध अभियान सुन्नलाई कर्णप्रिय लागे पनि व्यवहारमा चुनौतीपूर्ण छ । गाउँमा बजेट पुगुन्जेल र खुल्ला सिमानाबाट निर्बाध आवतजावत रहुन्जेल मधेसमा सशस्त्र द्वन्द्वको पुनरागमनको सम्भावना रहिरहन्छ नै ।

प्रकाशित : जेष्ठ १३, २०७६ ०८:१३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

देहातका आमाहरू

तुलानारायण साह

स्वप्नदर्शी र संघर्षशील आमा दुनियाँभरिका आमाहरूमा अनेक असमानता होलान् तर एउटा कुरा समान हुँदो रहेछ  । त्यो हो आमाहरूले आफ्नो सन्तानका लागि सपना देख्ने र त्यसलाई पूरा गराउनका लागि गर्ने संघर्ष  ।

आमा धनी हुन् या गरिब, शिक्षित हुन् या निरक्षर, गाउँकी हुन् या सहरकी त्यसको धेरै ठूलो अर्थ हुँदैन । दुनियाँका हरेक आमाले आफ्नो सन्तानको हित मात्र सोचेकी हुन्छन् ।


मेरी आमाले पनि त्यस्तै गर्नुभएको थियो । मेरो जन्म हुँदा हाम्रो गाउँ गोइठीमा पढाइ लेखाइको खासै माहोल थिएन । सबै जना खेतीपातीमा व्यस्त थिए । दादाजी (बुबापट्टिको हजुरबा) लाई सकेसम्म जग्गा जोड्ने रहर थियो । एसएलसीसम्मको पढाइपछि नै पहाडमा मास्टरी गर्दा हुने उहाँको सोच थियो । तर आमा त्यस कुरामा असहमत हुनुहुन्थ्यो । सकेजति र छोराहरूले चाहेजति पढाउने आमाको चाहना थियो । आमाले बुबालाई कन्भिन्स गर्नुभयो । पछि गएर हाम्रो बुबा र दादाजीबीच यही कुरामा खटपट हुन थाल्यो । दादाजी भन्नुहुन्थ्यो, ‘यत्रो मिहिनेत गरेर कमाएको सबै सम्पत्ति नातिहरूको पढाइ–लेखाइमै लगाइदिने ?’ थप सम्पत्ति आर्जन उहाँको प्राथमिकता थियो ।


आज आएर सोच्छु, गाउँमा त्यस्तो साह्रो पढाइ–लेखाइको माहोल नहुँदा पनि आमाको मनमा यो सपना कहाँबाट पलाउन पुगेको थियो ? उत्तर खोज्दै जाँदा उहाँको माइतबाट आएको थियोजस्तो लाग्छ । हाम्रो मामाघर सप्तरी जिल्लाकै कञ्चनपुर । कञ्चनपुर सानो तर पुरानो बजार । त्यहाँ धेरै पुरानो स्कुल छ । लेखपढको पुरानो माहोल थियो । २०२५ सालतिर मामाले एसएलसी पास गर्नुभएको थियो । भारतबाट पीएचडी गर्नुभयो । लाग्छ, कञ्चनपुरको त्यो लेखपढको माहोल र भाइको पढाइप्रतिको लगाव देखेर मेरो आमाले छोराहरूबारे एउटा सपना देख्नुभयो ।


हाम्रो किसान परिवारलाई खान लाउन समस्या थिएन । मानिसको समस्या थियो । दिदीहरूको बिहा भइसकेपछि आमाबुबालाई सघाउने मानिसको अभाव हुँदै गयो । यता छोराहरूको पढाइ खर्च बढ्दै गयो । परिवारमा अंशबन्डा भयो । खाइपाइ आएको सम्पत्ति घट्न पुग्यो । त्यही बेला (२०५१/५२ सालतिर) गाउँमा आगलागी हुँदा हाम्रो सारा सम्पत्ति जल्यो । बाआमाको जीवनमा सर्वाधिक दुःखको समय थियो त्यो । तर कहिले पढाइ रोक्न भन्नुभएन । सकेजति खर्च जुटाउनुभयो ।

आमाहरूको अनन्त दुःख
आज आएर म आफ्ना छरछिमेकका साथीभाइका घरका अवस्था सम्झिन्छु । उनीहरूको बाल्यकाल, परिवारको अवस्था र आमाहरूको गतिविधिलाई सम्झिन्छु, मेरो आमाको तुलनामा मेरा साथीहरूका आमाहरू कति धेरै दुःख गर्नुहुन्थ्यो । मेरा बालसखाहरू कपिलेश्वर सरदार र लीलु यादव थिए । बाल्यकालमा हामी निकै मिल्थ्यौं । हामीहरूको खाने–बस्ने ठेगान हुँदैन्थ्यो । हामी प्रायःजसो सँगै हुन्थ्यौं । मेरा ती दुवै मित्रको पारिवारिक अवस्था निकै कमजोर थियो । उनीहरूका आमा हाम्रो आमाभन्दा धेरै दुःख गर्नुहुन्थ्यो । मजदुरी गर्नुहुन्थ्यो ।
लीलु यादव कक्षा ६ मा नपुग्दै पन्जाबतिर लागेका थिए । उनी आजपर्यन्त हरियाणाको एक पेपर मिलमा काम गर्छन् । अर्का मित्र कपिलेश्वर सरदार पनि धेरै वर्ष पन्जाब बसे । त्यतैबाट माओवादी बनेर फर्केका थिए । जनयुद्धमा होमिए । जेल बसे । अहिले गाउँमै राजनीति गर्छन् । यी दुवै मित्रका आमाहरू स्वर्गबास भइसकेका छन् । आज आएर सोच्छु, मेरो आमाले देखेको सपनाजस्तै मेरा मित्रहरूका आमाले पनि त सपना देखेका थिए होलान् । कस्तो थियो होला ती आमाहरूको सपना ? छोराहरू सानै उमेरमा पन्जाब जाओस् भन्ने सपना त पक्कै देख्नुभएन होला । तर के कारणले मेरो आमाको सपना पूरा भयो र मेरा मित्रहरूको आमाको सपना पूरा भएन ?


अहिले कपिलेश्वरकी श्रीमती आफ्ना हुर्किसकेका बेरोजगार छोराको भविष्यलाई लिएर निकै चिन्तित रहने गरेको पाउँछु । लीलुकी श्रीमती गाउँमा एक्लै बस्छिन् । अबोध बालकहरूको शिक्षादीक्षालाई लिएर निकै संघर्ष गरिरहेको देख्छु । गाउँमा गरिबी घटेको अवश्य छ तर आमाहरूको दुःख खासै घटेको छैन । बाल्यकालमा लालनपालन र शिक्षादीक्षाको चिन्ता बुबाभन्दा बढी आमालाई हुँदो रहेछ । सन्तान हुर्किसकेपछि तिनको रोजगारको चिन्ता सुरु हुन्छ । अहिले अधिकांश युवाहरू अरब वा मलेसिया गएका छन् । तिनका जहान, आमाबुबा गाउँमा वा नजिकको बजारमा बसेका हुन्छन् । तिनको चिन्ता बिदेसिएका सन्तानको जीवन रक्षासँग जोडिएको हुन्छ ।


एक दशकअघिसम्म हाम्रा गाउँका आमाहरू छोरा द्वन्द्वमा मारिएला भन्ने चिन्ताबाट ग्रस्त थिए । हाम्रो गाउँमा सुरुका दिनमा माओवादीको चर्को प्रभाव थियो । जनयुद्धमा लागेकाहरूको आमाको चिन्ता सम्झिन्छु । जनयुद्धमा नलागेका वा माओवादीविरोधीहरूको आमाको चिन्ता सम्झिन्छु । पात्रहरू फरक फरक थिए, आमाहरू पनि फरक फरक थिए तर ती सबै आमाहरूको चिन्ता एक समान थियो । आ–आफ्नो सन्तानको जीवनरक्षा आमाहरूको चिन्ता हुन्थ्यो, प्रार्थना हुन्थ्यो ।


२०६०/६१ सालतिरको एक प्रसंग सम्झिन्छु । छिमेककी एक महिलाको मुखबाट सुनिएको प्रसंग हो यो । हाम्रो गाउँका एक युवा मधेसी सशस्त्र समूहमा लागेका थिए । माओवादीहरू तिनलाई खोज्दै थिए । उनको आमाले माओवादी र सरकारी पुलिसबाट छोराको जीवनरक्षाका लागि भाकल गरेकी थिइन् । भाकल पनि अनौठो, छोरा कुशल रह्यो भने घरमा २४ घण्टे रामायण पाठ र हनुमान अराधाना गर्ने !


त्यतिबेला हाम्रो टोलछिमेकका युवाहरू कोही माओवादीमा लागेका थिए, कोही मधेसी सशस्त्र समूहहरूमा । हाम्रो गाउँतिर जनतान्त्रिक समूह, मधेसी टाइगर र भाइरस किलर्सको बिगबिगी थियो । कहिलेकाहीं त लाग्थ्यो, मधेसका सबै मुक्तिदाता हाम्रै गाउँतिर बसाइ सरेका छन् । गाउँ पूरै त्रसित थियो । २०६० सालदेखि २०६५ सालबीच हाम्रो र छिमेकी गाउँहरूमा गरी लगभग दुई दर्जन युवाको हत्या भएको थियो ।


त्यतिखेर हाम्रो गाउँतिर तीनथरी सरकारको शासन चलेको भनिन्थ्यो । ज्ञानेन्द्रको शासन रहेकाले प्रहरी वा सेनाको गस्तीलाई पाँच सरकारको मानिस भनिन्थ्यो । माओवादीका लडाकुहरू आउँदा त्यसलाई छ सरकारका मानिस आएको भनिन्थ्यो । मधेसी सशस्त्र समूहका बन्दुकधारीहरू आउँदा सात सरकारका मानिस भनिन्थ्यो । मेरो सम्झनामा मेरा गाउँछिमेकमा आमाहरू सबैभन्दा बढी त्रसित भएको समय त्यतिबेला थियो । माथि उल्लिखित आमाको पीडा, छोराछोरीको जीवन रक्षाका लागि भगवान्प्रति तिनको आस्था मेरा लागि अविस्मरणीय बनेको छ ।


आमाहरूको धरम–करम
मेरो गाउँ मिथिलाक्षेत्रका एक प्रतिनिधि गाउँ हो । पछिल्लो समय गाउँका आमाहरू धार्मिक गतिविधिमा जबर्जस्त प्रकारले लागेको देख्छु । २०४४ सालसम्म गाउँमा बस्दा आमाका दौंतरीहरूले गर्ने गरेको धार्मिक गतिविधिको सम्झना छ । घरमा एउटा पूजाकोठा हुन्थ्यो । अहिले पनि छ । त्यसलाई हामी गोसाइघर भन्छौं । हाम्रो गाउँमा हरेक आँगनमा एउटा गोसाइघर हुन्छ नै । गोसाइको पूजा गर्नुको मूल उद्देश्य परिवारमा सबैको सुख शान्तिको कामना गर्नु हो । हाम्री आमालाई त्यतिले पुग्दैन्थ्यो । उहाँ लामो समयसम्म आइतबारको दिन व्रत बस्नुभयो । त्यसपछि महिना महिनामा आउने एकादशी व्रत पनि बस्नुहुन्थ्यो । कहिले मगंलबारे, कहिले बिहीबारे व्रत पनि बस्नुहुन्थ्यो । पछि आएर थाहा भयो, गोसाइघरमा हुने पूजा पूरै परिवारका लागि रहेछ भने एकादशी, आइतबार, मगंलबार गरिने व्रतहरू खास छोराछोरीका लागी गरिएको भाकल पूरा गर्न रहेछ ।


आजभोलि मेरो आमा र उहाँका दौंतरहरूको पूजापाठ गर्ने तौरतरिकामा आमूल परिवर्तन भएको छ । गाउँभरिका महिलाहरू राम्रो नयाँ लुगा लगाएर महिनाको एक दिन पोखरीको डिलमा जम्मा हुँदारहेछन् । त्यस समूहमा युवतीदेखि वृद्ध आमासम्म हुँदा रहेछन् । बुझ्दै जाँदा सन्तोषी समूह बनेको रहेछ हाम्रो गाउँमा । थप बुझ्दा यस्तो समूह त टोलैपिच्छे बन्दा रहेछन् । संयोगले एक पटक सातासम्म गाउँमै बस्नुपर्ने भयो । राति अबेरसम्म छिमेकमा लाउडस्पिकर बजेको बज्यै गर्‍यो । महिलाहरूले शिवजीको प्रार्थना गरेको लाउडस्पिकरमै सुनिन्थ्यो । मैथिली भाषामै आफ्नो दुःखको बयान, छोरीको बिहेको कामना, छोराको जागिरका लागि अनुनयविनय गरिरहेको सुनिन्थ्यो । सुन्दाखेरी लाग्थ्यो कि महिलाहरू कुनै टाढाको भगवान्सँग प्रार्थना गरिरहेको नभई आमने–सामने वार्तालाप गरिरहेका छन् । पछि थाहा भयो, यो त आमाहरूको शिव चर्चा समूह रहेछ । त्यस्ता समूहहरू पनि टोलैपिच्छे रहेछन् । कतै साप्ताहिक त कतै मासिक रूपमा त्यस्तो प्रार्थना सभाहरू आयोजना हुँदा रहेछन्ण् ।


मेरी आमाको पनि पूजा गर्ने तौरतरिकामा बदलाव आएको छ । दशकअघिसम्म पिताजी हुँदासम्म गोसाइघरमा एक कुनामा मात्र पूजा हुन्थ्यो । आँगनमा रहेको धजामा पनि पूजा गरिन्थ्यो । त्यसबाहेक चौरचन, घडी इत्यादि जस्ता पर्वमा घरको देउताको पूजाआजा त हुने नै भयो । पिताजीको देहान्तपछि आमाको पूजाआजा गर्ने तौरतरिका फेरिएको छ । पाँच वर्षअघि आमा केही महिनाका लागि भारत यात्रामा हुनुहुन्थ्यो । आमाको भाइ र बहिनीको बसोबास उतै रहेकाले उहाँहरूसँग विभिन्न तीर्थस्थलको भ्रमण पनि गर्नुभयो । उताबाट फर्केर आएपछि अनेक भगवान्का दर्जनजति फोटोहरू बोकेर आउनुभयो । कुनै–कुनै फोटोमा १०/१५ वटासम्म देवीदेवता अंकित छन् । गोसाइघरको एक कुनामा पारिवारिक देउताको स्थान छुट्याइएकै थियो । आमाले घरको अर्को कुना पनि कब्जा गर्नुभयो । सबै फोटाहरू भुन्ड्याइएको छ । आमाले लगभग हरेक दिन पूजा गर्नुहुन्छ ।


बितेको साउन महिनाको घडी पर्वमा पूजा गर्ने पालो मेरो परेको थियो । आमाको निर्देशन कडा थियो । सम्पूर्ण फोटाहरू पुछ्नुपर्ने । सकेसम्म फोटामा अंकित सबै देवीदेवताको स्नान हुनेगरी सफा गरिनुपर्ने । सरसफाइपछि कुनैलाई सिंगै फूल त कुनैलाई फूलका पात भए पनि हुनेगरी फूलपात चढाइयो । त्यसपछि मिठाई चढाउने पालो थियो । सबैलाई सिंगैसिंगै लड्डु चढाउँदा धेरै चाहिने भएकाले फोडेर चढाएँ । तर, अलि ठूलो तस्बिर भएको देउताको अगाडि सिंगै लड्डु चढाउन भन्नुभयो । मैले सबै देउतालाई सगोलमै एकै ठाउँमा सबै लडडु राखिदिऊँ भनें, आमाले मान्नुभएन । अन्तमा फूल, पान, सुपारी, लड्डु हातमा राखेर आँखा चिम्लेर एक छिन ध्यान गर्नुपर्ने भयो । त्यतिबेला मलाई लाग्यो, बुढेसकालमा आमाले घरमा देउताहरूको आमसभा लगाउनुभएको रहेछ ।


अन्तमा एक छिन ढोका बन्द गरेर बाहिर बस्नुपर्ने भयो । त्यो भगवान्लाई प्रसाद ग्रहण दिइएको समय रहेछ । मैले भने धेरै बेर ढोका बन्द नगरौं, धेरै लड्डु खाएर भगवान्लाई डायबिटिज होला !
पूजा सक्दा दिउसोको १२ बजिसकेको थियो ।
मैले आमालाई अलिक नरम भाषामा सोधें, ‘यति विषद पूजा गरेर तपाईंलाई के होलाजस्तो लाग्छ ?’
‘सबै सन्तानहरू सुखी, सम्पन्न रहुन् । यसबाहेक अरू के नै कामना गर्नु !’ मनमा लाग्यो, दुनियाँमा दुःखी हुनलाई दुःख नै भोग्नु नपर्ने रहेछ । सबैका दुःखका आफ्नै कथा हुँदा रहेछन् ।
दुनियाँका सबै आमालाई सतत् प्रणाम ।

प्रकाशित : वैशाख २१, २०७६ १०:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्