पढाइले बनाओस् ठूलो होइन, असल

साधना प्रतीक्षा

एउटा साहित्यिक कार्यक्रममा एक जना प्राध्यापक भन्दै हुनुहुन्थ्यो, ‘नर्सरीका बिरुवाहरूलाई अब नैतिक तथा मानवीय संस्कृतिले सिञ्चन गर्नु आवश्यक भएको छ ।’ हाम्रो समाजमा दिनानुदिन नैतिक खडेरी फराकिलो हुँदै गरेको सन्दर्भमा उहाँको आशय रूखका बिरुवाप्रति नभई नर्सरी कक्षा पढ्ने बालबालिकाप्रति लक्षित देखिन्थ्यो ।

हुन पनि सृष्टिको सर्वश्रेष्ठ प्राणीको ताज पहिरिएका हामीले आज मानवताका निम्नतम मूल्यहरूको हेक्का राख्नसम्म सकेका छैनौं । के गर्न हुने र के नहुनेको सीमारेखासम्म भेटिँदैन । जसले जे सक्छ, त्यही गरिरहेको छ । निरङ्कुश तन्त्रबाट उन्मुक्ति पाएर प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र हुँदै गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा हामी ‘लुटतन्त्र’ नै सर्वाधिक शक्तिशाली भएको अनुभव गर्न विवश छौं । त्यसैले त ‘लुट्न सके लुट् कान्छा...’ जस्ता गीत लोकप्रिय हुने गरेका छन् । क्षणभरका लागि रमाइलो लागे पनि कला–साहित्यमा प्रस्तुत गरिने यस्ता व्यङ्ग्यात्मक यथार्थको अर्को पाटोले हाम्रो समाज नैतिक रूपमा कति स्खलित भइरहेको छ भन्ने देखाउँछ ।

कक्षाकोठामा बाङ्देलको ‘लङ्गडाको साथी’ उपन्यास पढाइरहँदा, सडक–गल्लीमा घस्रेर माग्दै पेट पालिरहेको निरीह अनि विकलाङ्ग पात्रलाई स्कुले विद्यार्थीले ‘भुइँभालु’ भन्दै जिस्क्याउने, जाडोले कठ्याङ्ग्रिएको उसलाई हिउँका डल्लाले हिर्काएर मनोरञ्जन लिने प्रसङ्गले मेरो मनमा प्रश्न उब्जाउने गर्छ— मानवता नै पढ्न नसकेपछि के पढेछन् त हाम्रा बालबालिकाले ? मानवीय व्यवहार नै नजानेका उनीहरूको मस्तिष्कमा शिक्षा र ज्ञानको भण्डारै खन्याइदिए पनि त्यसले समाजलाई सकारात्मक गतिप्रदान गर्ला र ?

सामाजिक, राजनीतिक, आर्थिक, शैक्षिक, प्रशासनिक आदि सबै क्षेत्रमा नैतिकता र मानवीय संवेदनाभन्दा भ्रष्टाचार र कमिसनतन्त्रको जालो देखिन्छ । शिक्षित एवं उच्चपदस्थ व्यक्तिहरूमा जनअपेक्षाअनुरूपको नैतिक आचरणको अभाव हुनुले हाम्रो शिक्षा प्रणालीलाई नै उपहास गरिरहेको छ ।

जनताको सेवा तथा देशको विकास गर्न भनी जनमत लिएर राज्यसत्तामा पुग्नेहरू सुविधाभोगी बन्दै जानु, सत्ता र शक्तिलाई देश र जनताका लागिभन्दा आफू र आफ्ना आसेपासेको हितमा प्रयोग गर्नु अनि आफूलाई मालिक र आम नागरिकलाई रैतीका रूपमा हेर्नु हाम्रो राजनीतिक संस्कार बनेको छ । राजनीतिजस्तो सेवामुखी कर्म नाफामुखी व्यवसायमा परिणत भैरहेको छ ।

आर्थिक र प्रशासनिक क्षेत्रमा पनि नैतिकता र इमानदारीको खडेरी छ । सरकारले तोकेको समान तलब सुविधा भएका समान स्तरका कर्मचारीमध्ये कसैको आर्थिक हैसियत सगरमाथामा पुगेको देखिन्छ भने कसैको जहाँको तहीँ । सेवानिवृत्त हुँदा कसैसँग निवृत्तिभरणबाहेक जीविकाको विकल्प हुँदैन भने कसैसँग पुस्तौं पुग्ने अकुत सम्पत्ति हुन्छ । नैतिक आचरण र इमानदारी नै यी दुइटै परिस्थितिका भेदक हुन् ।

व्यक्तिगत स्वार्थमा अन्धो भएको आजको मान्छेले मानवता र नैतिकता मात्र होइन, जीवनको अन्तिम सत्यलाई पनि बिर्सिरहेको छ । त्यसैले ऊ जनताको पसिनाले भरेको ढुकुटी दुरुफयोग गरेर, राष्ट्रलाई खोत्र्याएर, भावी विपत्तिको पर्बाह नगरी प्रकृतिको दोहन गरेर आफ्नै पोल्टा भरिरहेको छ । कुनै कानुनबाट ऊ डराउँदैन । अनेक प्रपञ्च रचेर आफूलाई निर्दोष साबित गर्न खोजिरहन्छ ।

उसको अन्तर्मनले आफूलाई अपराधी मानेकै हुँदैन ! त्यसैले आजको मान्छेलाई आत्मबोध र आत्मज्ञानको आवश्यकता छ । हाम्रो शिक्षाले मानिसलाई ठूलो बनाउने उद्देश्य राखेको छ, असल बनाउन खोजेको देखिँदैन । त्यसैले होला विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको ‘मोदिआइन’ उपन्यासकी मोदिआइनले बालपात्रलाई भनेकी ‘नानी, ठूलो नहुनू । वीर नहुनू । असल हुनू, असल... ।’ सही शिक्षा त्यही हो जसले मानिसलाई असल बनाउने क्षमता राख्छ ।

विकसित मुलुकका नागरिकहरूमा चाहिँ नैतिक आचरण र मानवीय मूल्यप्रति सचेतता नै देखिन्छ । उनीहरू हरेक पेसा तथा समाज अनि राज्यका नियमको सम्मान गर्छन् । त्यहाँका उच्चपदस्थहरू हाम्राले झैं कारिन्दालाई छाता र जुत्ता बोकाउँदैनन् । उनीहरू भूतपूर्व भैसकेपछि पनि राज्यको सुविधा लिँदैनन् बरु निस्फिक्री आफ्नो पेसामा संलग्न हुन्छन् । हाम्रो शिक्षाले चाहिँ केवल अर्थोपार्जनको उद्देश्य राखेको छ । जीवन निर्वाहका लागि सक्षम नागरिक बनाउने उद्देश्य आफैमा अनुचित होइन, तर नैतिक आचरण नभएको नागरिक के काम ?

नैतिकता र मानवीय मूल्य शिक्षाको अभिन्न अङ्ग हो भन्ने यथार्थ मनन गरी अब प्रारम्भिक तहमा पढ्ने बालबालिकालाई सर्वप्रथम सुसंस्कृत बनाउनेतिर लाग्नुपर्छ । उनीहरूले बुझ्ने शैलीमा, खेलकुद या कथा–प्रसङ्गका माध्यमबाट उनीहरूमा उदात्त चरित्रनिर्माणको आरम्भ गरिदिनुपर्छ ।

विद्यालयमा सिकेका कुरा र आफ्ना शिक्षकको वाणीलाई मात्र सत्य ठान्ने कलिला मस्तिष्कहरूमा नैतिक आचरण, अनुशासन अनि मानवीय मूल्यका सूत्रहरू भरिदिन नसक्ने हो भने विश्वविद्यालयका कक्षामा कवि वर्डस्वर्थको ‘कवि मानवताको गुरु होइन भने केही पनि होइन’ भन्ने भनाइ रटाउँदै नीतिपरक समालोचना पढाउनु वा ‘स्वतन्त्रता, समानता, भ्रातृत्व’ को सूत्र घोकाउँदै रुसोको मानवतावदादी चिन्तन पढाउनु अथवा देवकोटाको ‘भिखारी’ वा लेखनाथको ‘तरुण–तपसी’ पढाउनुको के औचित्य ?

त्यसैले समाजमा विद्यमान विकृति–विसङ्गतिको न्यूनीकरणका लागि प्रौढ पुस्तामा होइन, बाल पुस्तामै नैतिक र मानवीय मूल्य आरोपित गरिनुपर्छ । यसका लागि राज्यको शैक्षिक निकाय तथा सम्बद्ध पक्ष गम्भीर बन्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २४, २०७६ ०८:०६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

जसका लागि स्कुल बनाइयो, उनैले पढ्न पाइनन्

प्रताप विष्ट

हेटौंडा — मकवानपुरको दुर्गम गाउँको बालविवाह देखेर एक विदेशी महिला कार्यक्रममा नै भक्कानिन् । शान्तिमाया चेपाङको १४ वर्षको उमेरमा विवाह भएको देखेपछि उनी भावुक भएकी हुन् । 

मकवानपुरको राक्सिराङ–६ मा विवाहित १४ वर्षीया बालिकालाई अंकमाल गर्दै जर्मन नागरिक डानी स्टेफन । तस्बिर : कान्तिपुर

स्कुलको भुँइमा बसेर शान्तिमाया एक कक्षामा पढिरहेको देखेर जर्मन नागरिक डानी स्टेफनले व्यवस्थित विद्यालय भवन बनाइदिने कल्पना गरेकी थिइन् । प्रजा कल्याण प्राथमिक स्कुलको त्यस बेलाको २ कोठाको भवन पनि भूकम्पले भत्काइदियो । त्यसपछि डानीले करिब ९३ लाख रुपैयाँको आफ्नै लगानीमा दिगो विकास एकता नेपाल नामक संस्थाको सहयोगमा ९ वर्षपछि ५ कोठे भवन निर्माण गरिदिएकी हुन् ।

नवनिर्मित स्कुलमा पुस्तकालय र शौचालयको सुविधा छ । भवनको बुधबार भएको उद्घाटन समारोहमा पुगेका प्रदेश ३ का सामाजिक विकास मन्त्री युवराज दुलालसमक्ष डानीले शान्तिमाया चेपाङ भुँइमा बसेर पढेको विषय सुनाइन् ।

डानीले जसका लागि स्कुलको भवन बनाएकी थिइन् उनको १४ वर्षकै उमेरमा विवाह भएपछि पढाइ छाडेको घटनालाई बोल्दाबोल्दै आँखाबाट आँसु झारिन् । उनले गला अवरुद्ध पार्दै मन्त्रीसमक्ष भनिन्, ‘मन्त्रीज्यू बालविवाहलाई नियन्त्रण गर्नोस् ।’ कार्यक्रममा उपस्थित भएका अभिभावकलाई पनि उनले बालविवाह चलन हटाउन अनुरोध गरिन् ।

आफ्ना छोराछोरी नभएकी डानीले स्कुल भवनमा यिनै छोरीले पढ्न पाएनन् भने त्यो भवनको के काम भनेरपीडा पोखिन् । ‘गरिबी र विकटतालाई क्रमशः हटाउन सकिन्छ तर बालविवाहजस्तो कुरीतिलाई हटाउन सबै एक जुट नभएसम्म हटाउन सकिँदैन,’ उनले भनिन् ।

चेपाङ बाहुल्य रहेको राक्सिराङ गाउँपालिकाकोत्यस क्षेत्रमा बालविवाहको चलन रहेको छ । विकट क्षेत्रमा रहेको नवनिर्मित विद्यालय भवनको उद्घाटन गर्न करिब एक घण्टा पैदल हिँडेर पुगेका मन्त्री दुलालले प्रदेश सरकारले बालविवाहलाई अन्त्य गर्ने प्रतिबद्धता गरे ।

‘२०७८ सम्म प्रदेश ३ का १३ वटै जिल्लालाई बालविवाह मुक्त बनाउने घोषणा गरिएको छ,’ उनले भने, ‘त्यस घोषणाअनुसार प्रदेश सरकारले नीति तथा कार्यक्रम ल्याएको छ ।’ अधिकांश चेपाङ बालबालिका अध्ययन गर्ने उक्त विद्यालयमा ६९ विद्यार्थी छन् । प्रजा कल्याण प्राथमिक विद्यालयमा १ देखि ५ कक्षासम्म पढाइ हुन्छ ।

कानुनले तोकेको निश्चित उमेर नपुग्दै र कुनै एउटा बालक वा बालिका शारीरिक, मानसिक वा भावनात्मक रूपले विवाह गर्न योग्य नहुँदै गरिने विवाह नै बालविवाह हो । नेपाली समाजमा मात्र होइन, बालविवाह दक्षिण एसियाली मुलुकमा पनि व्याप्त छ ।
नेपालले मुलुकी देवानी संहिता ऐन २०७४ ले २० वर्ष नपुगी गरिएको विवाहलाई बालविवाहको रूपमा परिभाषित गरेको छ भने २० वर्ष नपुगी गरिएका यस्ता विवाह स्वतः खारेज हुने व्यवस्था गरेको छ ।

यति हुँदाहुँदै पनि मकवानपुरको एउटै विद्यालयबाट गत शैक्षिक सत्रमा १३ जना बालबालिकाको विवाह भएको छ । प्रधानाध्यापक काजीराम मोक्तानका अनुसार राक्सिराङ–३ सरीखेत पलासेस्थित सूर्योदय माविमा ६ कक्षामा पढ्ने १३ वर्षीया सुनीता चेपाङले मदन चेपाङसँग विवाह गरिन् ।

‘छात्रावासमा बसेर पढ्ने उनी घरमा गएकी विवाह गरेर पो फर्किन्,’ प्रअ मोक्तानले भने । राक्सिराङ गाउँपालिका काँकडा सिलिङेस्थित राष्ट्रिय माध्यमिक विद्यालयमा पनि ६ जना बालिकाले विवाह गरेर पढाइ छाडेका छन् । मंसिरदेखि फागुनको अन्तिमसम्ममा चेपाङ समुदायले बिहे गर्ने चलन छ ।

जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यालय मकवानपुरले चेपाङ महिलाको प्रजनन् स्वास्थ्यसम्बन्धी हालै गरेको अध्ययन प्रतिवेदनअनुसार जिल्लाको पश्चिमी क्षेत्रमा पर्ने साविकका गाविसमा ४५ प्रतिशतदेखि ८६ प्रतिशत बालिकाको १२ वर्षदेखि १५ वर्षको उमेरमा विवाह हुने गरेको छ । अधिकांश बालिकाले १३ वर्षदेखि नै बच्चा जन्माउन सुरु गर्छन् । ‘उमेर नपुगीकन विवाह गर्नु हुँदैन भनेर अभिभावकलाई सम्झाउँदा पनि लुकीलुकी विवाह गराउँछन्,’ राक्सिराङ गाउँपालिकाका अध्यक्ष राजकुमार मल्लले भने ।

सरकारले सन् २०३० सम्ममा मुलुकबाट र प्रदेश–३ को सरकारले प्रदेशवाट छिट्टै बालविवाह अन्त्य गर्ने नीति तथा कार्यक्रम पारित गरेको छ । ‘प्रदेश ३ लाई २ वर्षभित्रमा बालविवाहमुक्त प्रदेशको रूपमा परिणत गरिछाड्ने छौं,’ मुख्यमन्त्री डोरमणि पौडेलले भने, ‘बालविवाह प्रदेशका निम्ति लज्जाको विषय हो ।’ बालविवाहको प्रवृत्ति अहिले बदलिएको छ । मोबाइलका कारणले बालबालिका भागीविवाह गर्न थालेका छन् । अधिकांश बालविवाह सम्बन्धविच्छेदमा परिणत हुने गरेको छ ।

‘बालविवाहले महिला र बालबालिकालाई उच्च जोखिममा पार्ने गरेको छ,’ केन्द्रीय बाल कल्याण समितिका कार्यकारी निर्देशक तारक धितालले भने । बालविवाहलाई नियन्त्रण गर्न कानुन निर्माण भए पनि प्रभावकारी कार्यान्वयन नभएकाले बालविवाह नियन्त्रण हुन नसकेको जिल्ला समन्वय समिति मकवानपुरका अध्यक्ष रघुनाथ खुलालले बताए ।

प्रदेश–३ का १३ जिल्लामध्ये सबैभन्दा बढी बालविवाह नुवाकोट जिल्लामा ६२.५८ प्रतिशत रहेको छ भने धादिङमा ६२.९ रहेको छ । बालविवाहले बालिकाको आधारभूत मानव अधिकार र उनीहरूको स्वतन्त्रतामा बन्देज लगाउने गरेको सिविन हेल्प लाइनका प्रमुख झविन्द्र ज्ञवालीले बताए ।

फेरिँदै बालविवाहको उमेर
विसं. १९१० को मुलुकी ऐनमा विवाहका लागि कन्याको न्यूनतम उमेर ५ वर्ष तोकिएको थियो । समयको परिवर्तनसँगै २०२० मुलुकी ऐनले अभिभावकको अनुमतिमा महिलाको १८ र पुरुषको २० वर्ष कायम गरिएकोमा केही नेपाल कानुन संशोधन तथा खारेज गर्ने ऐन २०७२ ले २० वर्ष नपुगी बिहेवारी गर्न रोक लगाएको छ ।

त्यसैगरी मुलुकी देवानी संहिता ऐन २०७४ ले २० वर्ष नपुगी गरिएको विवाहलाई बालविवाहको रूपमा परिभाषित गरेको छ भने २० वर्ष नपुगी गरिएका यस्ता विवाह स्वतः खारेज हुने व्यवस्था गरेको छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २४, २०७६ ०८:०३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT