छौंडा सूत्रको प्रयोग

किशोर नेपाल

देशमा राजनीतिबारे सोच्ने मानिसको कुनै कमी छैन । राजनीतिले अब ‘कर्पोरेट’ धन्दाको रूप लिइसकेको छ । जसरी धन्दामा लक्ष्मी र उनको वाहन उल्लु (लाटोकोसेरो) को विशद सामाजिक चर्चा हुने गर्छ, त्यसरी नै राजनीतिमा छौंडा सूत्रको राजनीतिक चर्चा हुनथालेको छ । जस्तो कि प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीका प्रमुख सल्लाहकार विष्णु रिमालले तीन दिनअघि कवितात्मक ट्विटमार्फत छौंडा खेलाए ।

उनको यो ट्विटले निकै ठूलो तरंग ल्यायो । ट्विटमा छौंडाको उल्लेख बाहेक अरु त्यस्तो कुनै कुरा थिएन, जसलाई समात्दा यतिविघ्न तरंग निस्कियोस् । सामान्य मानिसले यस्ता कुराको भानसम्म पाएको हुँदैन । तर प्रधानमन्त्री ओलीले आफू जन्मेर हुर्केको ग्रामीण परिवेशलाई बिर्सिएका छैनन् । उनलाई छौंडा खेलाउने, वीर जगाउने, शरीरमा देवता बोलाउने, आगोमा नांगो पैताला प्रवेश गरेर खली खानेजस्ता पिशाच कलाहरूबारे राम्रो ज्ञान रहेको देखिन्छ ।

प्रधानमन्त्री ओली ज्ञानको यो पक्षसँंग मात्रै होइन, सरकार र शासन सञ्चालनका अन्य पक्षसँग पनि उत्तिकै जानकार देखिन्छन् । पहिलो त उनी संगठित छन् । उनका वरपर देशदुनियाँको खबर राख्ने मानिस छन् । प्रधानमन्त्रीसँग अखबार पढ्ने समय हुँदैन । त्यसैले उनका लागि अखबार पढिदिनेहरूको जमात तयार बसेको हुन्छ । सूचनासँग नजिकको साक्षात्कार हुँदाहुँदै पनि प्रधानमन्त्री ओलीले तरकारीमा विषादी परीक्षण सम्बन्धी भारतीय पत्रबारे जानकारी पाएनन् । उनले सोधे, ‘खोइ पत्र, कहाँ छ पत्र ?’ पत्र यही समाचारपत्रको पानामा छापियो । यसले प्रधानमन्त्रीलाई कुनै अप्ठेरो पारेन । पत्र उनको नाममा आएको थिएन । सरकारका बिभिन्न मन्त्रालय हुन्छन् र ती मन्त्रालयमा बिभिन्न मन्त्री हुन्छन् । ती मन्त्रीको नाममा आएको पत्रको जवाफदेही कसरी लिन सक्छन्, प्रधानमन्त्रीले ? सरकार प्रधानमन्त्रीको नेतृत्वमा चलेको छ । मन्त्रीहरू उनका अधीनस्थ छन् । तर ती मन्त्रीहरू सचिवले आफूलाई फँसाइदिएको हल्ला गर्छन् । यस्तो पनि कहीं हुन्छ र ?

प्रधानमन्त्री ओलीले राजनीतिक हिसाब मिलाउन छौंडा सूत्रको प्रयोग गरेका छन् । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीका उनी बराबरका सहअध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’लाई यस्तो अनुभूति भएको छ कि छैन ? यो तत्काल थाहा पाउन सकिने कुरा होइन । यही अवस्था रहने हो भने दाहालजीलेआफ्नो प्रसिद्ध र परिचित ‘उप’ नाम प्रचण्ड पनि छाड्न बेर लगाउँदैनन् । उनले आफ्ना राजनीतिका सबै आधारभूत कुरा त छाडिसके भने नाममा राखेकै के छ ? प्रधानमन्त्री ओलीले हाल ग्रहण गरिरहेका नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी अध्यक्षको कार्यकारी हैसियत दाहालको जिम्मा सुम्पिने हो भने दाहालले ‘प्रचण्ड’ शब्दलाई घिसारिरहनुको औचित्य नै के भो र ?

अर्को वर्षदिन पछि हातमा आइपर्ने भनिएको सत्तालाई नजिक ल्याउन कार्यकारी हैसियत भएको पार्टी अध्यक्षको भूमिका मजबुत हुन्छ भन्ने चिन्तनको भुलभुलैयामा दाहालजी र उनका सहयोगीहरू फँसे भने उनीहरूको वरत्र र परत्र दुबै बिग्रिनेछ । नेपालको राजनीतिमा मजबुत भन्ने केही हुँदैन । अहिले दुई तिहाइ सांसदको समर्थनमा सरकारको नेतृत्व गर्ने प्रधानमन्त्री ओली नै दुई तिहाइको शक्तिप्रति सशंकित रहेको अवस्था छ । यस्तो जटिल अवस्थामा दाहालजीले आफ्नो आशानुकूल धेरै कुराबारे नसोचेकै वेश हुनेछ । सुगर र प्रेसरका रोगीहरूले देशको आन्तरिक राजनीतिक अवस्थाबारे धेरै गहन र बृहत चिन्तन गर्नु आवश्यक पनि छैन ।

प्रधानमन्त्री ओलीले दोस्रोपटक प्रधानमन्त्रीको पदभार सम्हालेको दिनदेखि नै विकास र समृद्धिको नारा लगाउन थालेका हुन् । तर उनले लगाएका ती नारा ठूला काण्डमा ठोकिएर पल्टा खाएका छन् । अहिले प्रधानमन्त्री ओलीको छौंडा सूत्र सक्रिय रहेको छ । भारतबाट आयात हुने तरकारीमा विषादी प्रयोग भएको काण्डपछि प्रधानमन्त्रीका प्रमुख सल्लाहकार विष्णु रिमालमार्फत छौंडा सूत्रको लोकार्पणपछि राजनीति प्रधानमन्त्री ओलीको अनुकूलतातिर मोडिएको संकेत पाइएको छ । प्रधानमन्त्री ओलीले बडो स्पष्ट शब्दमा दाहालजीलाई भनेका छन्, ‘म सरकार र पार्टी दुबैको नेतृत्व छाड्दिन ।’

यसपछि पनि दाहालजीले पार्टी अध्यक्षका रूपमा कार्यकारी हैसियत पाउने वा सरकारको नेतृत्व गर्ने आशा र अपेक्षा राखेका छन् भने त्यसलाई कुनै उपमा दिन सकिँंदैन । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी अहिले ‘एकाकार’ भए पनि यसको मूल रूप र चरित्र ‘दसावतार’ नै हो । नेपालका राजनीतिक पार्टीहरू प्रकटमा एकताबद्ध भए पनि यिनीहरूबीच गुटको खेल चलिरहेकै हुन्छ । यो एउटा असाध्य रोग हो, जसबाट राजनीतिक पार्टी पीडित छन् ।
सत्तापक्षको नेकपामात्रै होइन, प्रतिपक्षको नेपाली कांग्रेस पनि प्रकटमा एकताबद्ध र मजबुत देखिन्छ । अवस्था त्यसको विपरीत छ ।
‘देशको के हुन्छ अब ?’ सामान्य मानिसले सोच्ने र पत्रकार, बुद्धिजीवी र सामाजिक कार्यकर्तासँग सधैं सोध्ने एउटा र एउटामात्र मूल प्रश्न यही हो । देशको केही हुँदैन । नेपाल फिरंगीहरूको हस्तक्षेपका कारण गरिब भएको होइन । ‘देशको के हुन्छ अब ?’ राजा–महाराजाको जमानामा यो प्रश्न महत्त्वपूर्ण र सही थियो होला । अहिलेको लोकतान्त्रिक बनोटमा यो प्रश्न नै गलत छ । देशको अब के हुन्छ ?

यो प्रश्न प्रधानमन्त्री ओली वा प्रधानमन्त्री बन्ने चाहनाको लहरमा उभिएका कुनै पनि मानिससँग सोध्ने होइन । यो गहन प्रश्नको जवाफ ती कसैसँग छैन । ‘मेलम्ची आयोजना किन असफल भयो ?’ भन्ने प्रश्न सोध्दा जवाफ आउनेछ, ‘हाम्रो आफ्नै कमजोरीका कारण क्वारन्टाइन गर्ने क्षमता नभएकाले विषादीयुक्त तरकारी आयातका लागि अनुमति दिएका हौं ।’ यसमा जनताले प्रश्न र उत्तरको सामञ्जस्यता खोज्ने लहड गर्दैन । किनभने यो जनतामात्रै होइन, नेपालको जनता हो । जसमा प्रतिरोधको क्षमता कि हुँदै हुँदैन । कि यति हुन्छ कि त्यो क्षमतालाई अंकुश लगाउनै सकिँदैन ।

शासनमा छौंडा सूत्रको प्रयोग अहिलेमात्रै भएको होइन । ऐतिहासिक कालदेखि नै शासन–प्रशासनमा गुभाजुहरूको प्रभाव थियो । अहिले त्यो प्रभावले आधुनिक स्वरुप लिएको छ । राजनीतिलाई संकेतमा बुझ्नेहरूले यो बुझिसकेका छन्, अहिले भनिएका बेथिति बेथिति होइनन् । अहिलेको कुरा अलग छ । ‘जनयुद्ध’को कमाण्ड सम्हाल्ने ‘प्रचण्ड’ जस्ता नेता जब सत्ता हस्तान्तरण प्रक्रियामा विश्वास गर्दै दोस्रोपटक समेत पराजय भोग्न तयार हुन्छन्, त्यसबेला राजनीतिको स्वत्व स्खलित हुनपुग्छ । देशमा गणतन्त्र स्थापना भइसकेपछि अहिलेको जस्तो बढ्दो राजनीतिक निरपेक्षता कहिल्यैदेखिएको थिएन । अहिले देखिएको छ । एकथरी मानिस भन्छन्, ‘राजा फर्किने वातावरण बन्दैछ ।’ अब ७३ वर्षका राजा सम्भावित गृहयुद्धको थाप्लोमा टेकेर के आउलान् ? कसैले विश्वास गर्दैन ।

अर्काथरी मानिस भन्छन्, ‘गणतन्त्रमा यति धेरै राजाको जन्म भएको छ कि अब कुनै राजाको जरुरत नै छैन ।’ यी दुबै आदिम निराशाका वाक्यमाथि कुनै प्राध्यापक, राजनीतिशास्त्री वा सञ्चारकर्मीले टिप्पणी गर्न चाहँदैन । देश प्रतिदिन धुलोको गर्तमा भासिँदैछ र प्रधानमन्त्री ओली भन्दैछन्, ‘म प्रधानमन्त्री भएपछि काठमाडौं धुलोरहित भएको छ । सडकमा यी जो मास्क लगाएर हिँंडेका छन्, ती सरकारका विरोधी हुन् ।’

प्रकाशित : असार २५, २०७६ १०:३३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

वायुपंखी घोडाझैं विकासे दौड

कान्तिपुर संवाददाता

मनसुनी वर्षा सुरु भएसँगै मुलुकभर विकासे दौडको होडबाजी चल्ने गर्छ  । आर्थिक वर्ष सुरु भएदेखि झन्डै ११ महिनासम्म सम्बन्धित पदाधिकारी कानमा तेल हालेर बस्ने प्रवृत्ति कहिल्यै रोकिन सकेन  ।

‘जब पर्‍यो राति, अनि बूढी ताती’ भनेझैं जेठ लागेपछि उनीहरूको चटारो सुरु हुन्छ । चाहे निर्माण क्रियाकलाप होस् या अन्य विविध कार्यक्रमको विषय नै किन नहोस्, अधिकांश कामको किनारा असारमा मात्र लाग्ने गर्छ । हतारमा गरिएका कतिपय कामले दुनियाँ हँसाउने गरेको सन्दर्भ पनि हामी भुल्न सक्दैनौं । स–साना गतिविधि र कागजी प्रक्रिया पुर्‍याएर जबर्जस्ती काम सकेको देखाउने गरेको सर्वसाधारणलाई थाहा पनि हुँदैन । कागजमा शतप्रतिशत प्रगति, उपलव्धि भने सधैं न्यून देखिनुलाई कागजी विकास नभनी के भन्ने ?


यही समयमा सडक निर्माण, सुधार, बिजुली, खानेपानी सम्बन्धी कामले बाक्लो बस्ती भएको काठमाडौं उपत्यकाजस्तो ठाउँ सधैं कोलाहालमय हुने गरेको पाइन्छ । समयमा पुग्ने हिसाबले घरबाट हतार–हतारमा निस्केका विद्यार्थी, कर्मचारी, अति जरुरी कामले हिंँडेका, बिरामी बोकेका सवारी साधन, एम्बुलेन्सको गन्तव्य सधैं अनिश्चित बन्ने गर्छ । पानी परेपछिको गाईजात्रा बयान गरिनसक्नुको हुन्छ ः घुँडासम्म आउने ढल मिसिएको फोहोर पानी, हिलो चिप्लो, नदेखिने खाडल र त्यहाँबाट उछिट्टिने पानीले सवारी चालक एवं पैदल यात्रुको बेहाल हुने गर्छ । वर्षात्को पानीमा गरेको पिच, साना–ठूला निर्माण कार्य छोटो समयमै बग्ने, तहस–नहस हुने यथार्थ हरेक वर्षदेखिने गरेकै हो । पानीले विध्वंस मच्चाएर सबैतिर तहस–नहस बनाएपछि नेपाल भ्रमण वर्ष २०२० को लागि निर्माण कार्यमा फेरि अर्बौं रुपैयाँ खर्च लाग्ने हेक्का सत्ताधारीमा नहुनु, आम जनताको मर्का नबुझी दुःख दिएर मख्ख पर्नु विडम्बना हो ।
– भुवनेश्वर शर्मा, चन्द्रागिरि–२, काठमाडौं

प्रकाशित : असार २५, २०७६ १०:२४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्