कक्षाकोठामै गोडमेल र बढारकुँढार

मधु राई

मेरो आठवर्षे नाति हरेक शनिबार मलाई भन्ने गर्छ, ‘खोइ त होउ मुमा, काम दिनु न हामीलाई !’ छुट्टीको दिन नाति आफ्ना साथीहरूसँग मिलेर कहिले फोहोर छुट्याउने, कहिले बोटबिरुवा गोडमेल गर्ने, कहिले कौसी बढार्नेजस्ता काम गर्ने गर्छ ।

त्यसबापत उसलाई मैले कहिले फिल्म देखाउने, कहिले फनपार्क घुमाउने गर्दै आएकी छु । कहिलेकाहीँ गोजीखर्चका लागि दस–बीस रुपैयाँ दिने गरेकी छु । शनिबार बिहान जैविक तरकारी बजारमा पसल राख्न र तरकारी ओसार्ने काम गर्न खुत्रुकेमा पचास रुपैयाँ राखिदिने गरेकी छु ।

घरनजिकै निजी विद्यालयमा तीन कक्षा पढ्ने नातिलाई श्रमको महत्त्व बुझाउन यसरी घरपरिवारले सहजीकरण गरिरहेको छ । तर विद्यालयको निष्क्रिय पाठ्यक्रम र शिक्षणविधिले नाति जस्ता धेरै विद्यार्थीलाई श्रमको महत्त्व बुझाउन सकेको छैन ।

पछिल्लो समय सहरमा बसाइँ सर्ने अधिकांशमा परनिर्भरता बढ्दै गएको छ । खेतीकिसानी पृष्ठभूमि भएका कतिपय अभिभावक अहिले कंक्रिटको घरमा बस्न थालेपछि सामान्य घरधन्दा गर्न पनि अरूको भर पर्ने चलन बढ्दै छ । गृहिणी आमाहरूमा बढ्दै गएको यस्तो संस्कारले छोराछोरीमा नकारात्मक प्रभाव पर्दै छ । यस्तै, सहरबासी हुनेखाने अभिभावकहरूको दिनचर्या र परनिर्भरताले बालबालिकाहरूमा अन्ततः हुँदा खानेहरूले मात्र श्रम गर्नुपर्छ भन्ने मानसिकता विकास भइरहेको छ । त्यसमा पनि प्रायः छोराहरू सिन्को भाँच्न भनेपछि उतर्सिन्छन् ।

कहिलेकाहीँ कक्षाकोठा बढार्न लगाउँदा छात्रहरू ‘आब्बुइ, यस्तो काम त केटीमान्छेले पो गर्ने हो त म्याम !’ भन्दै पन्छिने गर्छन् । विद्यार्थीहरूमा सानै उमेरदेखि यस्तो मानसिकताको विकास गराउन अभिभावकहरूको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहँदै आएको छ । बुवाले आमालाई घरधन्दामा नसघाएको देख्दै आएका छोराहरूमा त्यस्ता काम आमा वा दिदीबहिनीले मात्र गर्ने हो भन्ने बुझाइ रहेको पाइन्छ । विडम्बना, विद्यालयले पनि विद्यार्थीहरूको यस्तो धारणा बदल्न कोसिस गरेको पाइन्न । प्राथमिक तहदेखि नै पालो मिलाई आफ्ना कक्षाकोठा आफै सफा गर्ने र सजाउने जिम्मा दिने गरे छात्रछात्राले थोरै भए पनि श्रमको महत्त्व बुझ्दै जाने थिए ।

पछिल्लो समय वर्तमान शिक्षालाई उत्पादनसँग जोड्न संघीय सरकारले ‘एक विद्यालय एक बगैंचा’ को अवधारणा अघि सारेको छ । उक्त कार्यक्रम कुनकुन जिल्लामा सुरु भएको छ, आमजनले थाहा पाइसकेका छैनन् । तथापि चितवन, खोटाङ र झापाका कतिपय विद्यालयले आफ्नो हातामा तरकारी फलाउन थालेका, शिक्षकहरूले त्यसको बजारीकरण गर्न सहजीकरण गर्दै आएका सुखद समाचार बेलाबेला आउने गरेकै छन् ।

यो मामिलामा खोटाङको जनजागृति आधारभूत विद्यालय अग्रपंक्तिमा पर्छ । सुभद्रा–मदन फाउन्डेसनद्वारा सञ्चालित उक्त आवासीय विद्यालयमा ४४ जिल्लाका १६० विद्यार्थीले सैद्धान्तिकसँगै व्यावहारिक ज्ञान लिँदै आएका छन् । विद्यालय संस्थापक कृषिविज्ञ मदन राई एसईईको परीक्षा दिने बेलासम्म आफ्ना विद्यार्थीलाई सामाजिकीकरण र जीविकोपार्जनका लागि चाहिने सयभन्दा बढी सीप सिकाउन लागिपरेको बताउनुहुन्छ । वास्तवमै, यसरी विद्यालय तहमै जीवनोपयोगी सीप सिक्ने विद्यार्थीहरूले विदेशमा हैन, स्वदेशमै रोजगारीको अवसर पाउँछन् ।

अर्कातिर, अधिकांश निजी विद्यालयले स्वदेशलाई होइन, विदेश र विदेशीलाई चाहिने दक्ष–अदक्ष जनशक्ति तयार गरिरहेका छन् । हरेक वर्ष एसईईको नतिजा सामुदायिकका तुलनामा निजीको उत्कृष्ट भए पनि अधिकांशले पलायनवादी शिक्षाकै खेती गर्दै आएका छन् । तिनकै कारण ‘यहाँ त केही हुनेवाला छैन’ भन्ने शिक्षितहरूको जमात बढ्दै छ । स्कुल–कलेजबाट व्यावहारिक ज्ञान नपाएको परिणाम हाम्रो समाजले भोग्दै आएको छ ।

उदाहरणका लागि, विराटनगर महानगरपालिकाले यस वर्ष सञ्चालन गरेको प्रधानमन्त्री रोजगार कार्यक्रमका लागि विनियोजित १ करोड रुपैयाँमध्ये १५ लाख मात्र खर्च गर्न सक्यो । कार्यक्रम संयोजक दिनेश कुमार साहका अनुसार कामको प्रकृति, कामदारको रुचि र योग्यताका कारण विनियोजित रकम खर्च हुन नसकेको हो ।

विद्यार्थीलाई श्रम गर्न सिकाउने पहिलो थलो विद्यालय नै हो भनेर सरोकारवालाहरूले बुझ्न जरुरी छ । उमेर अनुसारको जीवनोपयोगी शिक्षाले श्रमको महत्त्व मात्र बुझाउँदैन, त्यसअनुरूपको शिक्षाले देशलाई चाहिने जनशक्ति तयार गर्छ भन्ने गाँठीकुरा तीनै तहका सरकारले बुझ्नुपर्छ । विद्यालय तहमा श्रम गर्न सिकेका विद्यार्थीलार्ई घरपरिवारले पनि आत्मनिर्भरताको पाठ सिकाउँदै जानुपर्छ ।

प्रकाशित : असार २७, २०७६ ०८:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एटीएमबाटै बीउबिजन

प्रशान्त माली

ललितपुर — ‘बीउबिजन’ एटीएम नेपालीका लागि नौलो हुन सक्छ । सहरी खेती गरिने जापान, चीन, भारतलगायत मुलुकमा यसको प्रयोग धेरै अघिदेखि भएको हो । अब नेपालका किसानले पनि यसको प्रयोग गर्न पाउने छन् । ललितपुर महानगरपालिकाले सार्वजनिक निजी साझेदारी (पीपीपी) मोडेलमा सक्कल एग्रो एन्ड सिड ट्रेडर्स लगनखेलसँगको सहकार्यमा पुल्चोकमा कार्यालय स्थापना गरेको छ ।

एटीएममार्फत कौसी र करेसाबारीलाई आवश्यक पर्ने मौसमअनुसारका उन्नत जातका तरकारी तथा पुष्प बीउबिजन पाउन सकिन्छ ।

एटीएम सञ्चालनमा आएपछि सहरी खेती प्रवर्द्धन भई स्वच्छ, सफा तरकारी आपूर्ति, घरको फोहोर घरमै व्यवस्थापन, राजस्व संकलन र नगरमा हरियाली बढाउन मद्दत पुग्ने महानगरको विश्वास छ । ललितपुर महानगरपालिका कृषि शाखा प्रमुख केशव अधिकारी भन्छन्, ‘मेसिनमा हिउँदे, बर्खे र वसन्त ऋतुअनुसारका बीउबिउन उपलब्ध हुने छन् ।

एक पाकेट बीउबिजन बिक्री भएमा वस्तुको मूल्यको २ प्रतिशत महानगरलाई राजस्व भित्रिने छ ।’ उनले यो व्यवस्थाले रासायनिक विषादीमुक्त तरकारी घरमै उत्पादन गर्न मद्दत पुग्ने बताए । ‘सहर सफा राख्न मद्दत गर्छ,’ उनले भने, ‘उपभोक्ता ठगिनबाट पनि जोगिन्छन् ।’

मेसिनमा सिजनअनुसारका सयपत्री, मखमली, सूर्यमुखी, सुपारी, जलबेडा, डेलिया, एस्टरजस्ता पुष्प बीउ हुने छन् । तरकारीमा सिमी, बोडी, तितेकरेला, काँक्रो, राय, चम्सुर, पालुंगो, फर्सी, लौका, घिरौला, गोलभेडा, काउली, कुरिलो, मुला, बन्दा, अकबरे, माच्छे, भेडे खोर्सानीका बीउ हुने छन् । महानगरको लगानीमा भारतीय कम्पनी बेटा अटो मेसिनबाट ल्याएको एटीएमको मूल्य साढे तीन लाख भारु पर्छ । यातायात, भन्सार गरेर ८ लाख रुपैयाँ परेको प्रमुख अधिकारीले बताए ।

‘किसानको परिचय पत्र (कार्ड) वितरण गर्ने महानगरको लक्ष्य छ । अनुदान सबै पत्रमै राखिएको हुन्छ । पछि त्यही कार्डबाट मेसिन सञ्चालनमा ल्याउने योजना छ,’ उनले भने, ‘यसलाई अन्य देशमा सिड भेन्डिङ मेसिन भनिन्छ ।’ मेसिनको प्राविधिक तथा बीउबिजन व्यवस्थापन भने ट्रेडर्सले गर्ने छ । ललितपुर महानगरका मेयर चिरीबाबु महर्जनले सफल भएमा २९ वटै वडामा विस्तार गरिने बताए । ‘यो पाइलट प्रोजेक्ट हो,’ उनले भने ।

महानगरमा दैनिक १ हजार ५ सयदेखि २ हजारसम्म सेवाग्राही आउँछन् । उनीहरूलाई लक्षित गरेर कार्यालयमा मेसिन स्थापना गरेको हो । बीउबिजन पाउन एटीएमको स्क्रिनमा रहेको ‘प्रेस ह्यर’ लेखिएको बटममा थिचेपछि तरकारी तथा पुष्पको तस्बिरसहितको लिस्ट आउँछ । आफूलाई आवश्य पर्ने वस्तुमा थिचिसकेपछि परिमाणका लागि ‘भेन्ड’ बटममा थिच्नुपर्छ ।

त्यसपछि क्यासमा थिचेर मूल्यअनुसारको रकम मिलाएर हालेपछि बीउबिजन झर्छ । मेसिन विधिवत् रूपमा आइतबारबाट सञ्चालनमा आउने महानगरको योजना छ । ट्रेर्डसका सञ्चालक उज्वल थापा भन्छन्, ‘मेसिनमा नेपाली उन्नत जातका बीउबिजन पनि बिक्रीवितरणमा राखिने छन् ।

२०, ५०, १०० र ५०० का नोट मेसिनमा छिराएर आवश्यकताअनुसारको बीउबिजन खरिद गर्न सकिने छ ।’ ‘पुरानो र कलर लागेका नोट मेसिनले लिँदैन,’ उनले भने, ‘पैसा फिर्ता पनि आउँदैन ।’ उनले महानगरका कर्मचारी तथा सुरक्षा गार्डलाई मेसिन चलाउने तरिका सिकाइने बताए । ‘उनीहरूबाट उपभोक्ताले सहयोग लिन सक्छन्,’ उनले भने ।

जिल्लाबाट दैनिक लेले–चन्दनपुर सडक भएर गोटीखेल, शंखु, बुखेल, नल्लु, भारदेउ, चौघर, ठुर्लादुर्लङ, कालेश्वरीबाट सिजनमा दैनिक ३० हजार किलोको हाराहारीमा तरकारी बजारमा आउँछ । अफ सिजनमा ९ हजार किलो आउँछ । भट्टेडाँडा, गिम्दी, आश्राङ, प्युटार, माल्टा, घुसेलबाट सिजनमा दैनिक १० देखि १५ हजार किलो र अफ सिजनमा ९ हजार किलोसम्म आउँछ ।


प्रकाशित : असार २७, २०७६ ०८:४३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्