कक्षाकोठामै गोडमेल र बढारकुँढार

मधु राई

मेरो आठवर्षे नाति हरेक शनिबार मलाई भन्ने गर्छ, ‘खोइ त होउ मुमा, काम दिनु न हामीलाई !’ छुट्टीको दिन नाति आफ्ना साथीहरूसँग मिलेर कहिले फोहोर छुट्याउने, कहिले बोटबिरुवा गोडमेल गर्ने, कहिले कौसी बढार्नेजस्ता काम गर्ने गर्छ ।

त्यसबापत उसलाई मैले कहिले फिल्म देखाउने, कहिले फनपार्क घुमाउने गर्दै आएकी छु । कहिलेकाहीँ गोजीखर्चका लागि दस–बीस रुपैयाँ दिने गरेकी छु । शनिबार बिहान जैविक तरकारी बजारमा पसल राख्न र तरकारी ओसार्ने काम गर्न खुत्रुकेमा पचास रुपैयाँ राखिदिने गरेकी छु ।

घरनजिकै निजी विद्यालयमा तीन कक्षा पढ्ने नातिलाई श्रमको महत्त्व बुझाउन यसरी घरपरिवारले सहजीकरण गरिरहेको छ । तर विद्यालयको निष्क्रिय पाठ्यक्रम र शिक्षणविधिले नाति जस्ता धेरै विद्यार्थीलाई श्रमको महत्त्व बुझाउन सकेको छैन ।

पछिल्लो समय सहरमा बसाइँ सर्ने अधिकांशमा परनिर्भरता बढ्दै गएको छ । खेतीकिसानी पृष्ठभूमि भएका कतिपय अभिभावक अहिले कंक्रिटको घरमा बस्न थालेपछि सामान्य घरधन्दा गर्न पनि अरूको भर पर्ने चलन बढ्दै छ । गृहिणी आमाहरूमा बढ्दै गएको यस्तो संस्कारले छोराछोरीमा नकारात्मक प्रभाव पर्दै छ । यस्तै, सहरबासी हुनेखाने अभिभावकहरूको दिनचर्या र परनिर्भरताले बालबालिकाहरूमा अन्ततः हुँदा खानेहरूले मात्र श्रम गर्नुपर्छ भन्ने मानसिकता विकास भइरहेको छ । त्यसमा पनि प्रायः छोराहरू सिन्को भाँच्न भनेपछि उतर्सिन्छन् ।

कहिलेकाहीँ कक्षाकोठा बढार्न लगाउँदा छात्रहरू ‘आब्बुइ, यस्तो काम त केटीमान्छेले पो गर्ने हो त म्याम !’ भन्दै पन्छिने गर्छन् । विद्यार्थीहरूमा सानै उमेरदेखि यस्तो मानसिकताको विकास गराउन अभिभावकहरूको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहँदै आएको छ । बुवाले आमालाई घरधन्दामा नसघाएको देख्दै आएका छोराहरूमा त्यस्ता काम आमा वा दिदीबहिनीले मात्र गर्ने हो भन्ने बुझाइ रहेको पाइन्छ । विडम्बना, विद्यालयले पनि विद्यार्थीहरूको यस्तो धारणा बदल्न कोसिस गरेको पाइन्न । प्राथमिक तहदेखि नै पालो मिलाई आफ्ना कक्षाकोठा आफै सफा गर्ने र सजाउने जिम्मा दिने गरे छात्रछात्राले थोरै भए पनि श्रमको महत्त्व बुझ्दै जाने थिए ।

पछिल्लो समय वर्तमान शिक्षालाई उत्पादनसँग जोड्न संघीय सरकारले ‘एक विद्यालय एक बगैंचा’ को अवधारणा अघि सारेको छ । उक्त कार्यक्रम कुनकुन जिल्लामा सुरु भएको छ, आमजनले थाहा पाइसकेका छैनन् । तथापि चितवन, खोटाङ र झापाका कतिपय विद्यालयले आफ्नो हातामा तरकारी फलाउन थालेका, शिक्षकहरूले त्यसको बजारीकरण गर्न सहजीकरण गर्दै आएका सुखद समाचार बेलाबेला आउने गरेकै छन् ।

यो मामिलामा खोटाङको जनजागृति आधारभूत विद्यालय अग्रपंक्तिमा पर्छ । सुभद्रा–मदन फाउन्डेसनद्वारा सञ्चालित उक्त आवासीय विद्यालयमा ४४ जिल्लाका १६० विद्यार्थीले सैद्धान्तिकसँगै व्यावहारिक ज्ञान लिँदै आएका छन् । विद्यालय संस्थापक कृषिविज्ञ मदन राई एसईईको परीक्षा दिने बेलासम्म आफ्ना विद्यार्थीलाई सामाजिकीकरण र जीविकोपार्जनका लागि चाहिने सयभन्दा बढी सीप सिकाउन लागिपरेको बताउनुहुन्छ । वास्तवमै, यसरी विद्यालय तहमै जीवनोपयोगी सीप सिक्ने विद्यार्थीहरूले विदेशमा हैन, स्वदेशमै रोजगारीको अवसर पाउँछन् ।

अर्कातिर, अधिकांश निजी विद्यालयले स्वदेशलाई होइन, विदेश र विदेशीलाई चाहिने दक्ष–अदक्ष जनशक्ति तयार गरिरहेका छन् । हरेक वर्ष एसईईको नतिजा सामुदायिकका तुलनामा निजीको उत्कृष्ट भए पनि अधिकांशले पलायनवादी शिक्षाकै खेती गर्दै आएका छन् । तिनकै कारण ‘यहाँ त केही हुनेवाला छैन’ भन्ने शिक्षितहरूको जमात बढ्दै छ । स्कुल–कलेजबाट व्यावहारिक ज्ञान नपाएको परिणाम हाम्रो समाजले भोग्दै आएको छ ।

उदाहरणका लागि, विराटनगर महानगरपालिकाले यस वर्ष सञ्चालन गरेको प्रधानमन्त्री रोजगार कार्यक्रमका लागि विनियोजित १ करोड रुपैयाँमध्ये १५ लाख मात्र खर्च गर्न सक्यो । कार्यक्रम संयोजक दिनेश कुमार साहका अनुसार कामको प्रकृति, कामदारको रुचि र योग्यताका कारण विनियोजित रकम खर्च हुन नसकेको हो ।

विद्यार्थीलाई श्रम गर्न सिकाउने पहिलो थलो विद्यालय नै हो भनेर सरोकारवालाहरूले बुझ्न जरुरी छ । उमेर अनुसारको जीवनोपयोगी शिक्षाले श्रमको महत्त्व मात्र बुझाउँदैन, त्यसअनुरूपको शिक्षाले देशलाई चाहिने जनशक्ति तयार गर्छ भन्ने गाँठीकुरा तीनै तहका सरकारले बुझ्नुपर्छ । विद्यालय तहमा श्रम गर्न सिकेका विद्यार्थीलार्ई घरपरिवारले पनि आत्मनिर्भरताको पाठ सिकाउँदै जानुपर्छ ।

प्रकाशित : असार २७, २०७६ ०८:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

फोहोरलाई नहेर्नू फोहोरी नजरले

मधु राई

एक वर्ष भयो हामीले शून्य फोहोरको अवधारणाअनुरूप घर र विद्यालयबाट निस्कने फोहोरको वैज्ञानिक र दिगो व्यवस्थापन गर्न थालेको । त्यसो त तेह्र वर्षयता कागज जस्ता सुक्खा फोहोरबाट शैक्षिक, घरायसी र कार्यालय प्रयोजनका लागि विभिन्न सामग्री बनाउँदै आएका छौं । गत वर्ष जेठदेखि घर र विद्यालयले कागजको लेदो र माटोबाट आकर्षक फलफूल र जनावर बनाउन थालेका छौं । 

हामी प्लास्टिकको झोला पुनः प्रयोग गर्छौं । दूधका साना पोकामा बिरुवा उमार्ने गर्छौं र ठूला पोकामा फलफूल र तरकारी फलाउने गर्छौं । पातलो प्लास्टिक झोलाबाट डोरी बनाउँछौं । भान्साबाट निस्कने कुहिने फोहोरबाट जैविक मल बनाई कौसी र करेसाबारीमा प्रयोग गरेको धेरै वर्ष भयो । अन्य प्लास्टिकजन्य फोहोर बिक्री गर्छौं भने ससाना चक्लेटका खोलबाट खेलौना बनाउँछौं । कामै नलाग्ने फोहोर भने करेसाबारीको छेउछाउमा खाल्डाखुल्डी पुर्ने काममा प्रयोग गर्दै आएका छौं ।

फोहोरको प्रकृति हेरी यसको वैज्ञानिक र दिगो व्यवस्थापनबाट एकातिर विद्यालयको शैक्षिक सामग्री खर्च घटेको छ, अर्कातिर शैक्षिक सामग्री बनाउने जनशक्ति तयार हुँदै छ । जैविक मल प्रयोग गरी फलाएको विषादीमुक्त तरकारीले भान्साको खर्च मात्र घटाएको छैन, शिक्षक–कर्मचारी र छरछिमेकलाई पनि फोहोरको वैज्ञानिक र दिगो व्यवस्थापन गर्दा हुने चौतर्फी फाइदाले आकर्षित गर्न थालेको छ ।

फोहोरप्रति आम नेपालीको परम्परागत सोचले यसको व्यवस्थापन झन्झन् जटिल बन्दै गएको छ । यो काम वैज्ञानिक र दिगो हुन सकेको छैन । विराटनगर महानगरपालिकामा केही वर्षयता जताततै बाटा र नालाको निर्माणले यसलाई खिल्ली उडाइरहेको प्रतीत हुन्छ ।

त्यसो त महानगरपालिकाले दुई दशकदेखि फोहोरमैला व्यवस्थापनको जिम्मा निजी कम्पनीलाई दिँदै आएको छ, तथापि तिनको पुरातन कार्यशैलीका कारण परिवर्तन देख्न सकिएको छैन । फोहोर घटाउनेभन्दा पनि ‘जति फोहोर त्यति मोहोर’ भन्ने मानसिकता पालेको देखिन्छ । हुन त स्थानीय तहको सक्रियता र समन्वयमा कतिपय नगरपालिकामा फोहोरको वैज्ञानिक र दिगो व्यवस्थापन हुँदै आएको छ । यस्ता नगरपालिकामा इलाम, धनकुटा, हेटौंडा र मोरङको सुन्दरहरैंचा अग्रपंक्तिमा पर्छन् । विडम्बना, यिनको सफलताबाट अन्य नगरपालिकाले पाठ सिक्न चासो लिएको देखिँदैन ।

बहुसंख्यक स्थानीय तहका पदाधिकारीले निजी कम्पनीले कसरी फोहोर व्यवस्थापन गरिरहेका छन् भन्नेबारे जिज्ञासा लिएको देखिँदैन । यसको फाइदा तिनै कम्पनीले उठाइरहेका छन् । कम्तीमा प्रकृति हेरी वर्गीकरण मात्र गर्न सके पनि फोहोरको मात्रा स्वतः घट्छ ।

यद्यपि निजी कम्पनीको बुझाइमा फोहोरको मात्रा घट्नु वा घटाउनु भनेको फेरि पनि आफूले स्थानीय तहबाट पाउने रकम घट्नु हो । यस्तै, फोहोरजन्य वस्तु बिक्री गरी आयआर्जन गर्न सकिन्छ भन्ने जनचेतना जगाउन स्थानीय तहलगायत निजी कम्पनी चुकेको देखिन्छ । यस्ता कतिपय कारणले पनि फोहोर ‘उत्पादक’ मासचेतना बढ्न सकेको छैन ।

पछिल्लो समय काठमाडौं र भक्तपुरमा कतिपय निजी कम्पनीले आधुनिक सूचना र प्रविधि प्रयोग गरी घरदैलाबाटै फोहोर किनिदिने गरेका छन् । यस्ता कम्पनीमा भक्तपुरको ठिमीको डोको रिसाइकलर्स र खाली सिसी डटकमहरू अग्रपंक्तिमा छन् । डोको रिसाइकलर्सले किनेको फोहोर पुनः प्रयोग र पुनः चक्रण गरी बिक्रीसमेत गर्दै आएको छ भने खाली सिसी डटकमले सीधै कबाडीलाई बिक्री गर्ने गर्छ ।

पछिल्लो समय विकसित मुलुकहरूको के कुरा, छिमेकी मुलुक भारतको केरला राज्यको कोबलाममा सन् २००४ देखि ‘जिरो वेस्ट’ अभियान सुरु भएको छ । यूएनडीपीको सहयोगमा सञ्चालित सो अभियानलाई परिणाममुखी बनाउन सेल्फ हेल्प समूहका महिला लागिपरेका छन् । यो अभियानले त्यहाँ वातावरण संरक्षण मात्र भएको छैन, महिलाका लागि रोजगारीको भरपर्दो माध्यम बन्दै छ फोहोर ।

जापान सरकारले शून्य फोहोरको अवधारणाअनुरूप कार्य गर्न शैक्षिक संस्थाहरूसँग सहकार्य र समन्वय गर्दै आएको धेरै भइसक्यो । यस्तै घर र विद्यालयबाट निस्कने पैंतीस किसिमका फोहोरलाई वर्गीकरण गर्ने कला स्कुले बालबालिकालाई सिकाउन जापानी सरकार लागिपरेको छ । कुहिने फोहोरबाट जैविक मल बनाई तरकारी र फलफूल उत्पादन गर्ने देशमा जापान अग्रपंक्तिमा पर्छ ।

विश्वको दोस्रो उत्कृष्ट र सफा देश स्विडेनमा समग्र फोहोरको ४७ प्रतिशत पुनः प्रयोग र पुनः चक्रण गरिन्छ । ५२ प्रतिशत अजैविक अर्थात् प्लास्टिकजन्य फोहोरबाट विद्युत् उत्पादन गरिन्छ र विद्युत् आपूर्ति गर्न बेलाबेला स्विडेनले यस्ता फोहोर अपुग हुँदा आयातसमेत गर्दै आएको छ । त्यहाँ १ प्रतिशत काम नलाग्ने फोहोर मात्र ल्यान्डफिल साइटमा लगिन्छ ।

अस्ट्रेलियामा फोहोरको प्रकृति हेरी एक दिन कुहिने र अर्को दिन नकुहिने संकलन गरिन्छ । नेदरल्यान्डमा नकुहिने फोहोर मात्र संकलन गरिन्छ भने फोहोर उत्पादक स्वयंले कुहिने फोहोरको वैज्ञानिक र दिगो व्यवस्थापन गर्नुपर्ने सरकारी नियम छ । फिनल्यान्डमा सहकारी संस्थाहरूको आम्दानीको मुख्य स्रोत फोहोर नै हो ।

पछिल्लो समय हाम्रा तीनै तहका सरकारी पदाधिकारीहरूको विदेश भ्रमण बाक्लिँदै गएको छ, तथापि उनीहरूको विदेश भ्रमण सीप, प्रविधि सिक्नेभन्दा पनि कति आर्थिक सहयोग माग्ने भन्नेमै केन्द्रित देखिन्छ । उनीहरूको प्राथमिकतामा न फोहोरमैला व्यवस्थापन पर्‍यो, न पर्ने कुनै छाँट छ । विकसित मुलुकले जस्तै फोहोरलाई आम्दानीको स्रोत बनाउन सके हामीकहाँ पनि रोजगारीको भरपर्दो विकल्प तयार हुन सक्छ ।

प्रकाशित : असार १५, २०७६ ०७:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्