हिउँमा रमाइलो [फोटोफिचर]

दीपक परियार

लेखनाथ — १३ वर्षपछि पोखरा नजिकका गाउँमा हिमपात भएको छ । शनिबार बिहान परेको हिउँले डाँडाकाँडा सेताम्मे छन् । पर्यटकीय गाउँ घान्द्रुक, सिक्लेस, ताङतिङमा २०६२ पछि पहिलोपल्ट हिउँ पर्‍यो । अन्नपूर्ण गाउँपालिकाको तान्चोक कोटगाउँमा २० वर्षपछि हिउँ परेको स्थानीय राजबहादुर गुरुङले बताए ।

प्रकाशित : माघ २६, २०७५ १९:२३

दाङसिङ, मोहोरिया, फुलिबाङ, तिख्यान, ठूलाखर्कलगायत स्थानमा भीषण हिमपात भएको छ । ‘पहिला बूढापाकाले हिउँपरेको सात अन्न बढ्छ भन्थे,’ गुरुङले भने, ‘त्यतिखेर समयसान्दर्भिक भए पनि अहिले अनाज लगाउने खेतबारी बाझै छन् ।’

पोखरा–बागलुङ जोड्ने भूपी शेरचन राजमार्गको लुम्ले काँडेमा पुगेर पोखराका युवा हिउँ खेलेर रमाएका छन् । यसअघि धेरैतिर हिउँ पर्दा लुम्लेमा पनि पर्ने अनुमान गरेका पोखरावासीको इच्छा बल्ल पूरा भएको छ । हिउँ खेल्न जाने र आउनेको सवारी चापले पोखरा–सराङकोट–कास्कीकोट मार्ग दिनभर निकै व्यस्त बन्यो ।

पोखराबाट मोटरसाइकलमा डेढ घण्टामा पुगिने धम्पुसको पोथाना र पितम देउरालीमा पनि १३ वर्षपछि हिउँ परेको छ । लुम्लेभन्दा बाक्लो हिउँ परेपनि पोखराबाट थोरैमात्रै हिउँ खेल्न पोथाना पुगे । पोथानाका होटल व्यवसायी अमृत गुरुङले हिउँ पर्दा ट्रेकिङ गर्ने पर्यटकको कमी भए पनि हिउँ खेल्न पोखराबाट पुग्ने धेरै भएको बताए । पोखराको शीतलदेवीबाट हिउँ खेल्न पुगेका नरेन थापाले पहिलोपल्ट हिउँ खेल्न पाउँदा आनन्दित भएको सुनाए । कास्कीको पर्यटकीय गाउँ धम्पुस नजिकै रहेको पोथानामा परेको हिउँका दृश्य ।

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

सत्य सुन्ने सहास खै ?

रोएको मन, डराएको आत्मा र बदलाको भावना साँचेर राखेको मनले साँचो अर्थमा मेलमिलाप भएको मान्ला ? ढिलो चाँडो संक्रणकालीन न्याय र सत्यनिरूपणबारे बोल्नु पर्छ ।
गजेन कटुवाल

काठमाडौँ — अहिलेको नेपाली संक्रमणकालीन द्वन्द्वको बहस तथा न्यायको सन्दर्भ बुझ्न यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र सत्यनिरूपण तथा बेपत्ता पारिएकाहरुको खोजीको सन्दर्भ पर्गेल्नु पर्छ । संक्रणकालीन न्यायले दिने के हो त ? सत्यनिरूपण तथा बेपत्ता आयोग किन ?

के सत्यनिरूपण तथा बेपत्ता आयोगले द्वन्द्वोत्तर समाजको सामाजिजक मर्मत संभव छ ? बहस भइरहेको छ ।

संक्रणकालीन न्याय दिगो शान्ति प्रक्रियाको यस्तो संरचना हो जसले अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा स्थापित सिद्धान्तका आधारमा द्वन्द्वकालीन अवस्थामा भएका, गरेका मानवअधिकार हननका घटनालाई सम्बोधन गर्छ । जसमा दोषीले द्वन्द्वकालमा भएका खराब घटनाको आत्मसात, पीडितलाई क्षतिपूर्तिसहित ससम्मान सामाजिक रुपमा स्थापति गराउँदै सामाजिक मेलमिलाप तथा न्याय स्थापित हुन्छ भन्ने मान्यता राख्छ । पीडितलाई क्षतिपूर्तिसहितको न्यायको ग्यारेन्टी नै संक्रणकालीन न्यायभित्र पर्छ । यसको यस्तै मोडालिटी हुनु पर्छ भन्ने छैन । यद्यपि, संक्रणकालीन न्याय नै एउटा यस्तो संरचना हो जसले सत्यको खोजी, बेपत्ताहरुको पहिचान तथा न्याय निरूपणका लागि काम गर्छ । यही संक्रणकालीन न्यायको खुट्किलोको रुपमा सत्यनिरूपण तथा मेलमिलाप आयोग र जबरजस्त बेपत्ता पारिएकाहरुको खोजीको लागि बेपत्ता आयोग गठन भएका हुन् । यसको सफल प्रयोग दक्षिण अफ्रिकाको द्वन्द्वदोत्तर समाजमा भएको पाइन्छ । जहाँ हिंसाले तहसनहस बनाएको र टुटाएको सामाजिजक संरचनालाई मर्मत गर्दै समाजलाई निको पार्नु नै सत्यनिरूपण तथा मेलमिलाप आयोगको उद्देश्य थियो । यस सन्दर्भमा देसमण्ड टूटू जो उक्त आयोगका अध्यक्ष थिए उनको भनाइ छ– ‘पुराना घाउ कोट्याउनु कस्टप्रद हुन्छ तर सधैका लागि निको पार्न, दु:खे पनि कोट्याएर सफा गरेर मलम लगाउनु पर्छ ताकि फेरि नबल्झियोस् । सधैका लागि निको होस् र यो विगत कोट्याको नभई भविष्यमा नदोहोरियोस् भन्नका लागि हो ।’

हिंसाले भौतिक, आर्थिक र मानवीय क्षति त पुऱ्याउँछ नै अन्ततोगत्वा सामाजिक क्षति व्यापक रुपमा गर्छ जसको पुरताल गर्न धेरै समय लाग्छ । यो यथार्थ नेपाली समाजले व्यहोरीरहेको छ । त्यतिमात्र होइन राम्रोसँग सम्बोधन भएन भने यसले अर्को डरलाग्दो प्रतिहिंसा जन्माउन सक्छ । त्यसैले घाउमा खाटामात्र बसेको हो पूर्ण निदान भएको छैन भन्ने यथार्थलाई जति छिटो मनन गऱ्यो त्यतिनै राम्रो हुन्छ ।

आयोग बनेको अको ४ वर्ष पछि साँच्चै संक्रणकालीन न्याय र सत्यनिरूपण तथा मेलमिलापबारे के गऱ्यो त ? २ वटा आयोगमा करिब ६१,००० उजुरी परेका छन । हिजो एकआपसमा भीडन्त गर्ने (सरकारी र विद्रोही) दुवै पक्ष सत्ता र शक्तिमा छन्, कोही विपक्षमा । हराएका, अंगभंग भएका, अनमिनले अयोग्य भनेका, बाल सैन्यकोरुपमा काम गरेका, भीडन्तको बीचमा परेका र अनाहकमा मारिएका र मरेकाहरुको आवाज कस्ले उठाउने र कस्ले सुन्ने ? ससस्त्र द्वन्द्वका बेला अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता अनुसार भएन, मानवअधिकार हनन भयो भनी अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले बोल्दा चुप लाग्नेहरु अहिले बेपत्ता पारिएका र संक्रणकालीन बेलाका पीडितलाई न्याय दिन्छु भनी तिमीले ग्यारेन्टी गरेको के भयो भनेर तिनै समुदायले सोध्दा किन झस्कनुपर्ने ? हिजोका पीडा जबसम्म सुनिदैन, हराएका आफन्तको अवस्था थाहा पाउने नैसर्गिक अधिकार छिन्न खोजिन्छ भने कसरी दिगो न्याय र शान्ति स्थापना हुनसक्छ ?

मेलमिलाप र दिगो शान्तिका लागि सत्य सुन्नु पर्दैन ? सत्य उद्घाटित नभई मनभित्रको पीडा ननिकाली कसरी क्षमाशीलता आउला ? विना क्षमाशीलता कसरी मेलमिलाप संभव होला ? विना मेलमिलाप कसरी सामाजिजक सद्भाव होला ? सामाजिक सद्भावका लागि सत्य सुन्ने सहास र धैर्य चाहियो । यसका लागि प्रतिवद्धता र सहास चाहिन्छ । सत्य सुन्ने सहास नभए कसरी सत्यनिरूपण र न्याय प्राप्त होला ? के अहिले देखिएको शान्ति नै अन्तिम शान्ति हो ? यो दिगो होला ? रोएको मन, डराएको आत्मा र बदलाको भावना साँचेर राखेको मनले साँचो अर्थमा मेलमिलाप भएको मान्ला ? ढिलो चाँडो संक्रणकालीन न्याय र सत्यनिरूपणबारे बोल्नु पर्छ । यसलाई टुंग्याउनु पर्छ । अनि मात्र समाजले गति लिन्छ । अन्यथा हामी शान्ति र सम्बृद्धिका नाममा उफ्रन्छौं । उर्जा खर्च गर्छौ तर गति लिन सक्दैनौ ।

संक्रणकालीन न्याय र सत्यनिरूपण तथा मेलसमलाप आयोगले पूर्ण रुपमा काम र्गन नसकि प्रश्न उठ्नुमा, द्वन्दपश्चात नेपाली अनुसन्धानकर्ताको नजर यसक्षेत्रमा कम पर्नु हो । यसलेगर्दा जति सशक्तरुपमा यो मुद्दा सार्वजनिक बहसको विषय बन्नु पथ्र्यो त्यसो हुन सकेन । सामाजिक अभियन्ता र नागरिक समाजले यसको आयतनलाई ग्रहण गरेको पनि पाइएन । राजनीतिक प्रतिबध्दताको कमी संक्रमणकालीन अवस्थाको न्याय निरूपण गर्दा आफु हिजोको द्वन्द्वको कारक भइन्छ कि भन्ने डरले बढी काम गरेको देखिन्छ । जे भए पनि संक्रणकालीन न्यायको लागि सत्यनिरूपण तथा मेलमिलाप महत्वपूर्ण हो र र यो नै फाटेको समाज मर्मतको सहज उपाय हो ।

लेखक बेलायतस्थित युनिभर्सिटी अफ इस्ट याङ्लियामा इन्टरनेशनल सोसल डेभलपमेन्टमा पोस्ट ग्रेजुएट गर्दैछन् ।

प्रकाशित : माघ २६, २०७५ १८:५८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT