हात्ती आतंक : सधैंको पीडा

अर्जुन राजवंशी

दमक — पाँच वर्षअघिसम्म ‘हात्तीपीडित क्षेत्र’ का रूपमा बाहुनडाँगीलाई मात्र चिनिन्थ्यो । तर, अहिले जिल्लाको अधिकांश स्थानमा हात्तीको उपद्रो बढ्दो छ । भारतसँग सीमा जोडिएको बाहुनडाँगीमा विद्युतीय तारबार गरिए पनि जिल्लामा जंगली हात्तीको आतंक घटेको छैन ।

जंगली हात्तीले भत्काइदिएको इलाम चुलाचुलीका तुलसी पौडेलको घर । तस्बिर : अर्जुन/कान्तिपुर

दैनिकजसो हात्तीको हन्जा (बथान) बस्तीमा पस्दा ठूलो मात्रामा जनधनको क्षति हुने गरेको छ । जिल्ला वन कार्यालयका अनुसार पछिल्लो पाँच वर्षमा मात्र जंगली हात्तीको आतंकबाट जिल्लाका एक हजार ६ सय ४५ घरपरिवार पीडित बनेका छन् । उनीहरूमध्ये ३३ जनाले ज्यान गुमाएका छन् । त्यति नै संख्यामा सख्त घाइते भएका छन् । पृथ्वीनगर, पथरीया, जलथल, बनियानी, घेराबारी, भद्रपुर क्षेत्रमा जंगली हात्तीले क्षति नपुर्‍याएको रात छैन ।
बालकदेखि वृद्धसम्म सबै आतंकित छन् । रातैपिच्छे स्थानीयका बाली नष्ट हुने गरेको छ । घरमा थन्काएर राखेको अन्न खाइदिँदा चामल किनेर खानुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ । जिल्लाको मेचीनगर, भद्रपुर, हल्दिबारी, कचनकवल, बाह्रदशी, दमक, शिवसताक्षी लगायतका स्थानीय तहमा जंगली हात्तीको आतंक सर्वसाधारणका लागि झेल्नैपर्ने नियति बनेको छ । राज्यले जनधनको क्षति भएपछि निर्देशिका अनुसार राहत दिने गरेको छ । राज्य संयन्त्रले जंगली हात्ती नियन्त्रणको ठोस कदम नचाल्दा जिल्लाबासी ज्यान गुमाएर राहत थाप्न बाध्य छन् ।
‘कैयौं रात भइसक्यो राम्ररी निदाउन पाएका छैनौं,’ पथरीयाका शंकर भट्टराईले भने, ‘गाउँमा हात्ती आयो भन्ने हल्लाले ज्यान कसरी बचाउने भन्ने चिन्ता हुन्छ । कोलाहल गरेर हात्ती धपाउँदै ठिक्क हुन्छ । कता निदाउनु ।’ उनले हात्तीको दैनिकजसो क्षतिले स्थानीयबासी बसाइँ जानुपर्ने अवस्था सिर्जना भइसकेको बताए । बालुबाडीकी निशा राजवंशीले हात्तीको डरले छोराछोरीलाई मावल पठाएको बताइन् । ‘हात्ती आयो भन्ने सुनेपछि केटाकेटी डराएर रूने, कराउने गर्न थाल्छन्,’ राजवंशीले भनिन्, ‘हात्ती आतंकको नराम्रो छाप केटाकेटीमा परेको छ । उनीहरूलाई घरमा राख्नै गाह्रो भइसक्यो ।’ हात्तीको डरले छोराछोरालाई मावल पठाउँदा उनीहरूको पढाइ बिग्रिने हो कि भन्ने अर्को समस्या उत्पन्न भएको उनले बताइन् ।
जाडो मौसममा हात्तीले घर भत्काइदिएपछि आफूहरूलाई बस्न, सुत्न गाह्रो भएको कचनकवल गाउँपालिका ३ का सिजुवा राजवंशीले भने । माघ १३ गते राति आएको जंगली हात्तीले उनकोसहित गंगा राजवंशी, चिरन राजवंशी र वडा सदस्य धनलाल राजवंशीको घर भत्काइदिएको थियो । हात्तीले पक्की घरको टिनको छाना भत्काइदिनुका साथै घर तथा पसलभित्रका अन्नपात खाएका थिए । हात्तीको क्षतिबारे दैनिकजसो सिफारिस आउने गरेको जिल्ला वन कार्यालयले जनाएको छ । कार्यालय प्रमुख बोधराज सुवेदीका अनुसार जिल्लामा ११ वटा हात्ती छन् । चारकोसे झाडीको अन्तिम जंगलको रूपमा रहेको जलथलसहित जिल्लाका विभिन्न वनमा हात्ती बस्दै आएका छन् । दिनभरि जंगलभित्र बस्ने हात्ती रातपरेसँगै आहाराको खोजीमा बाहिर निस्किने गर्छन् । ‘जंगलभित्र उनीहरूका लागि खाने कुरा केही छैन । त्यसैले हात्ती गाउँ पस्छन्,’ सुवेदीले भने ।
उनका अनुसार भारतबाट जंगली हात्ती आउने क्रम अझै रोकिएको छैन । विश्व बैंकको सहयोगमा तीन वर्षअघि बाहुनडाँगीमा १८ किलामिटर क्षेत्रमा विद्युतीय तारबार गरिएको छ । तारबारपछि हात्तीको हुल आउन केही कमी भए पनि पूर्णरूपमा नरोकिएको उनले बताए । ‘तारबार गर्नुअघि उक्त क्षेत्रबाट २० देखि एक सय ५० वटासम्म हात्तीको बथान एकै पटक नेपाल छिर्थे,’ उनले भने, ‘अहिले त्यस्तो अवस्था छैन । तर, अझै पनि ६–७ वटासम्म हात्ती नेपाल छिर्ने गर्छन् ।’
बाहुनडाँगीकी इन्दिरा पोखरेलले तारबार भए पनि अझै हात्ती आतंक नघटेको बताइन् । उनले बहुवनमा बसेका ४ वटा जंगली हात्तीले पछिल्लो एक हप्तामा करिब एक दर्जन घर भत्काएका छन् । दमक नगरपालिकामा रहेको हम्सेदुम्से सामुदायिक वन क्षेत्रमा प्रवेश गरेका ८ वटा हात्तीले स्थानीयका घर भत्काउनुकासाथै अन्न बाली नष्ट गर्दै आएको छ । हात्तीको बथान बिहान र बेलुका जंगलबाट निस्किएर बस्ती पस्ने गरेको छ । बस्ती पसेर हात्तीले घर भत्काइदिने, घरमा राखेका अन्नपात खाइदिने तथा खेतबारीमा लगाएको बाली कुल्चिएर नष्ट गर्ने गरेको छ । हात्ती आतंकबाट दमकको २ र ३ नम्बर वडाका बासिन्दा पीडित बनेका छन् ।
‘एक महिनादेखि राम्ररी सुत्न पाएका छैनौं,’ दमक २ का सोम ढुंगानाले भने, ‘बेलुका ७ बजेपछि गाउँमा हात्ती छिरिसक्छ । सबैले मिलेर धपाएन भने, घर भत्काएर, अन्नपात खाएर विध्वंस मच्चाउँछ ।’ वडा ३ का वडाध्यक्ष नबीन बरालका अनुसार एक महिनायता हात्तीले दुइटा वडामा गरी २७ वटा घर भत्काइदिएको छ । हात्तीको बथानै गाउँमा पस्ने गरेकाले स्थानीयले लगाएका गहुँ, तोरी, आलु, तरकारी बाली खाएर तथा कुल्चिएर नष्ट गरिदिएको बरालले बताए । जिल्ला वन कार्यालयका अनुसार ०६८ देखि हालसम्म जंगली हात्तीको आक्रमणबाट ३३ जनाको मृत्यु भएको छ । ३२ जना सख्त घाइते तथा १० जना सामान्य घाइते भएका छन् । हात्तीले ७१ परिवारको घरगोठमा क्षति पुर्‍याएको छ । एक हजार ८८ परिवारको अन्नबालीमा क्षति पुर्‍याएको छ । २८ परिवारको भण्डारण गरिएको अन्न खाइदिएको छ भने तीन सय १० परिवारको घरगोठ तथा भण्डारण अन्नमा क्षति पुर्‍याएको छ ।
हात्तीले ५१ परिवारको घरगोठ र अन्नबाली दुवैमा क्षति पुर्‍याएको छ भने २२ परिवारको घरगोठ, भण्डारण अन्न तथा अन्नबालीमा समेत क्षति पुर्‍याएको छ । हालसम्म एउटा चौपाया मारेको तथ्यांकमा उल्लेख छ । जंगली हात्तीले पछिल्लो पाँच बर्षमा मानविय तथा भौतिक क्षति पुर्‍याएकाका परिवारलाई दुई करोड ७२ लाख ३९ हजार एक सय ७४ रुपैयाँ राहत वितरण गरिसकेको कार्यालयले जनाएको छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन १, २०७४ ०९:३२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अन्तरजातीय बिहेसँगै सांस्कृतिक घुलमिल

रमेशचन्द्र अधिकारी

धनकुटा — लिम्बू समुदायको च्याबु्रङ र धान नाच नाच्न सिपालु छिन् संगीता रसाइली । उनी दलित समुदायकी युवती हुन् । स्थानीय अनिल चेम्जोङ (लिम्बू) सँग विवाहबन्धनमा बाँधिएपछि लिम्बू संस्कृतिका अधिकांश गतिविधिमा पोख्त बन्दै गएकी छन् ।

धनकुटाको राजारानीमा संगिनी नृत्यमा सहभागी स्थानीयवासी । नृत्यमा विभिन्न जातजातिका महिला सहभागी हुने चलन बढ्दै गएको छ ।  तस्बिर : रमेशचन्द्र अधिकारी/कान्तिपुर

संगीताजस्तै राजारानी गाउँ आसपासका अधिकांश अन्तरजातीय विवाह गर्नेहरू फरक संस्कृतिमा घुलमिल हुन थालेका छन् । आर्यन जातिका संगीनी, बालन, तीज लगायतका नाच पनि लिम्बू, राई, मगर समुदायका युवायुवती सहभागी हुन्छन् । धान नाचमा हात समाएर नाचिरहेका बाहुन, क्षेत्री वा अन्य जातिका युवायुवती देखिनु नौलो मानिन्न । यस्तै संगीनी नृत्यमा लिम्बू जातिका महिला सहभागी हुनु सामान्य मानिन्छ ।
यसैगरी मगर जातिको हुर्रा नाचमा पनि सबै जाति सहभागी हुन्छन् । राई जातिको चण्डी, उद्यौली र उभौलीको चासोक तङमामा पनि एकापसमा रमाएर खुसी साटासाट गर्न कुनै जातको सीमा नभएको स्थानीय बुद्धिजीवी लोकबहादुर राई बताउँछन् । ‘मिश्रित संस्कृति देख्दा निकै खुसी लाग्ने गर्छ,’ राईले भने, ‘अन्तरजातीय विवाह नै सामान्य बन्दै गएको अवस्थामा संस्कृति समेत मिश्रित बन्दै गएको छ ।’
एउटै गाउँका झन्डै चार दर्जन अन्तरजातीय विवाह बन्धनमा बाँधिएका जोडी रहेको स्थानीय टेकरत्न चेम्जोङले बताए । उनीहरूको सफल जीवनशैलीले भने पछिल्लो पीडितलाई सकारात्मक सन्देश दिएको चेम्जोङ बताउँछन् । ‘उनीहरूको संघर्षमय जीवन सार्थकतामा बदलिँदै गएको छ’, चेम्जोङले भने, ‘अन्तरजातीय विवाहसँगै मिश्रित संस्कृति बढदै जानु पनि सकारात्मक पक्ष हो ।’
चारैतर्फ हरियालीडाँडाका ससाना चिटिक्क परेका थुम्कीले घेरिएको राजारानी उपत्यका प्राकृतिक रूपमा जति सुन्दर छ, उत्तिनै जातीय सांस्कृतिले भरिपूर्ण छ । धनकुटा बजारबाट ५० किमि दूरीमा रहेको राजारानी गाउँमा लिम्बू जातिको बसोबास रहे पनि अन्य जातिको बसोबास पनि छ । पर्यटकीय रूपमा नाम कहलाएको उक्त गाउँ पछिल्लो समय अन्तरजातीय विवाह र मिश्रित संस्कृतिका लागि चर्चित बन्दै गएको छ । हरेक टोलमा अधिकांश अन्तरजातीय विवाह गर्ने जोडी छन् । उक्त समाजमा अन्तरजातीय विवाहलाई सामान्य रूपमा लिइन थालिएको स्थानीय उदयबहादुर लिम्बू बताउँछन् । लिम्बूले पनि ब्राह्मण युवती रेखा दाहालसँग विवाह गरेका छन् ।
२०४४ सालमा उनीहरूले पाँच वर्षे प्रेम सम्बन्धलाई विवाहमा परिणत गरेको बताए । राजारानीका लिम्बू र कुरुलेतेनुपाकी दाहालले वर्षौंसम्म पारिवारिक संघर्ष व्यहोर्नु पर्‍यो । दस वर्षपछि मात्र माइती पक्षले बोलाए । बाहुनकी छोरी लिम्बूसँग विवाह गरेको त्यस समाजले पचाउन निकै कठिन भएको रेखाले सुनाइन् ।
‘विशेषगरी माइती र आफन्तजनले नबोलाउँदाको क्षणले केही दुखित तुल्यायो,’ उनले भनिन्, ‘समाजलाई चुनौती दिन आँट गरेकोले मन बुझाएँ ।’ रेखा पनि लिम्बू समुदायका सबैजसो संस्कार संस्कृतिबारे पूर्ण रूपमा जानकार छिन् ।
दलित समुदायकी संगीता रसाइली र लिम्बू समुदायका अनिल चेम्जोङले पनि पन्ध्र वर्षअघि तीन वर्षे प्रेम सम्बन्धलाई सार्थकतामा बदले । अन्तरजातीय विवाह गरेपछि केही समय परिवारबाट विस्थापित भएको पीडा पनि सुनाए । विस्थापित भएर धरानमा रहँदा खर्च अभावमा यी जोडिले खुवै दु:ख पाए । तर दुबै पक्षका बाबुआमाले माया गरेर घर भित्र्याउँदाको क्षण सम्झदा सबै दु:ख बिर्सिएका छन् उनीहरूले ।
राजारानी बजारमा होटल व्यवसाय गर्दै आएका दम्पतीका दुई सन्तान छन् । उनीहरूले सञ्चालन गरेको होटल सबैको आकर्षणको केन्द्र समेत बनेको छ । ‘न त छोइछिटो छ, न कुनै तिरस्कार,’ चेम्जोङले भने, ‘सबै जातिमा समानता बढदै गएको छ ।’
स्थानीय योगेन्द्र रसाइली र गंगा राई बीचको वैवाहिक सम्बन्ध पनि कम रोचक छैन । पाँच वर्षे प्रेम सम्बन्ध अत्यन्त प्रगाढ थियो । अन्तरजातीय मात्र नभएर अन्तरधार्मिक विवाह गरेको रसाइलीले बताए । ससुराली पक्ष क्रिश्चियन धर्मावलम्बी भएकाले हिन्दु धर्म मान्नेसँग गरिएको विवाहलाई पचाउन निकै चुनौती खेप्नुपरेको उनको भनाइ छ । समाजमा आफ्नै प्रयासले स्थापित हुँदै आएका यी दम्पती तीन सन्तानसाथ पछिल्लो जीवन भोगाइ सुखदपूर्ण बिताउँदै आएका छन् ।
यस्तै गीता घिमिरे र केशव चेम्जोङ बीचको प्रेम सम्बन्धलाई विवाहमा परिणत गरेको पनि वर्षांै पूरा भयो । बाहुन र लिम्बू जातिबीचको सम्बन्ध स्थापित गर्न दुवैले चुनौती खेप्नुपर्‍यो । चेम्जोङले बाहुन क्षेत्रीका कतिपय सांस्कृतिक पक्षमा जानकार छन् भने घिमिरे पनि किराँत धर्मका धार्मिक सांस्कृतिक गतिविधिमा सम्लग्न हुने गर्छिन् । यी जोडीजस्तै नविश्वर किराँती र सलिना घिमिरेले पनि प्रेम सम्बन्धलाई विवाहमा बदलेको वर्षांै बितिसक्यो । यी जोडी आफ्ना फरक धार्मिक सांस्कृतिक पक्षबारे एकापसमा सम्लग्न हुने गरेको बताउँछन् ।
राजारानीका युवराज कटुवाल र बोधेकी सुशिला देवानले चार वर्षअघि प्रेमविवाह गरे । विवाहअघि दुबैले परिवारमा जानकारी गराए । केटाका बाबु कर्णबहादुरले पनि अन्तरजातीय विवाहलाई समाजमा स्थापित गर्नुपर्नेमा समेत सहमति जनाए । अन्तरजातीय विवाहले संस्कृति समेत घुलमिल बनेको उनले बताए । पछिल्लो समय यस प्रकारको विवाहप्रति आकर्षित हुनेको लहरमा सुरज लिम्बू र विमला माझी, कमला माझी र कैलाशचन्द्र लिम्बू, सीता लिम्बू र मानबहादुर निरौला, देवीप्रसाद घिमिरे र सीता लिम्बू, रायन निरौला र करुणा मगर, रोशन लिम्बू र सृजना श्रेष्ठ लगायत पनि छन् । अधिकांशको समान अनुभूति रहेको छ । अन्तरजातीय विवाहलाई समाजले क्रमश: पचाउँदै गएको चौबिसे गाउँपालिका खजिन्द्र राईको भनाइ छ । अन्तरजातीय विवाहसँगै मिश्रित संस्कृति बढ्दै जानु स्वाभाविक भएको उनको तर्क छ । ‘अन्तरजातीय विवाह दर्ता गर्न महिनैपिच्छे आउँछन्,’ उनले भने ।

प्रकाशित : फाल्गुन १, २०७४ ०९:३२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT