सुरु भयो लाखे नाच

दीपेन्द्र शाक्य

संखुवासभा — खाँदबारीका पुजन श्रेष्ठलाई नेवार जातिको संस्कृति बिस्तारै लोप हुन्छ कि भन्ने चिन्ता लागेको छ । पछिल्लो समय यो संस्कृति लोप हुँदै गएको छ । नागपञ्चमीदेखि श्रेष्ठले आफूभन्दा साना युवाहरूलाई लाखे नाच सिकाउँदै आएका छन् ।

संखुवासभा सदरमुकाममा युवाहरूले निकालेको लाखे नाच । तस्बिर : दीपेन्द्र

नेवार जातिका चाडपर्व र संस्कृतिहरू अरू समुदायमाझ लोकप्रिय भए पनि स्वयं नेवार जातिमाचाहिँ यसले प्रश्रय पाउन छाडेको उनले बताए ।

यो वर्ष भने यहाँका नेवार सामुदायका युवा लोप हुँदै गएको संस्कृति र परम्परा जोगाउन बेलादेखि नै जुटेका छन् । परम्परादेखि निकालिँदै आएको लाखे नाचका लागि खाँदबारी, तुम्लिङटार, चैनपुर र सिभुवाका नेवार युवा जुटेका हुन् । नेवार समुदायमा नागपञ्चमीका दिनदेखि परम्परागत रूपमा लाखेनाच सुरु हुन्छ ।

Yamaha

कृष्ण जन्मअष्टमीका दिन अन्त्य हुन्छ । लाखे नाचका क्रममा भेषभूषा र चालचलन एवं रोपाइँ जात्रा, घोडे जात्रा, गाईजात्रा र समाजका विभिन्न विकृतिमाथि व्यंग्य प्रहार गर्ने गरिन्छ । जसले सर्वसाधारणलाई मनोरञ्जन दिन्छ । लाखे नाचका बेला कंशको प्रतिकका रूपमा डरलाग्दो राक्षसी रूप गरेको लाखे र उसका सिपाइका प्रतिकका रूपमा विभिन्न काला, सेता र अन्य रंगका मुखुण्डो लगाएका ढटुवारे निकालिन्छ ।

जात्रा भर हास्य पात्रका रमाइला र मनोरञ्जनात्मक गतिविधिले स्थानीय बस्ती र बजारमा छुट्टै रौनक छाउँछ । खाँदबारीको लाखेजात्रा हेर्न छिमेकी जिल्ला भोजपुरबाट पनि सर्वसाधारण आउने गरेका छन् । विशेष गरेर नेवार युवाहरू संस्कृति र परम्परा संरक्षणको अभियानमा जुटेका हुन् । कृष्ण शुक्ल पक्षको नागपञ्चमीदेखि लाखे नाच दिनहुँ देखाइन्छ । नेवार समुदायमा प्रचलित लाखे नाच निकै लोकप्रिय मानिन्छ, खाँदबारी शाक्य समाजका उपाध्यक्ष जयन्द्र शाक्य भन्छन्, युवाहरू सस्कृति जगेर्नाका लागि हौसिएर लागेका छन् ।

लाखेनाच वर्षमा एक पटक देखाइन्छ, उनले भने, ‘विशेष पर्वको बेला देखाइने भएकाले यसको महत्त्व बेग्लै छ । जात्राका अलवा जिल्लामा हुने विशेष कार्यक्रम र महोत्सवमा पनि हिजोआज लाखेनाच प्रदर्शन गरिँदै आएको छ ।

पछिल्लो समय स्थानीयको बेवास्ताले यो नाच लोप हुन थालेको छ । नेवार समुदाय भएका बजार क्षेत्रमा लाखे नाच देखाउने चलन सबैका लागि मनोरञ्जनक हिसाबले उत्कृष्ठ मानिन्छ । खासगरी युवा पुस्ताको सक्रियता र चासोको अभावले लाखे नाच निरन्तर चलिरहेको भए पनि मौलिक बन्न सकेको छैन ।

नागपञ्चमीको १३ आैं तिथिका दिन गाई जात्रा मनाइन्छ । यो समुदायमा एक वर्षभित्र दिवङ्गत भएका आफन्तहरूको सम्झनामा निकालिन्छ । दिवङ्गत भएकाको फोटो सजाएर गाईको भेषमा सिंगारेर बजार परिक्रमा गर्ने गरिन्छ । उनीहरूलाई आफन्त र छिमेकीले दूध, फलफूल, चिउरा, रोटी दहीलगायत अन्न र दान गर्ने चलन छ । गाई नगरका विभिन्न स्थानमा परिक्रममा गर्नाले मृत्यु भएका व्यक्तिहरू बैतरणी पार हुन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास रही आएको छ ।

लाखेनाचसँग नेवार समुदायको धार्मिक एंव सांस्कृतिक गहिरो सम्बन्ध रहदै आएको छ, शाक्य समाजका अध्यक्ष किरणकुमार शाक्यले भने, ‘संस्कृति संरक्षणमा एकजुट भएर लागेका छौं ।’ युवा जनशक्ति यस्तो जनशक्ति हो, जसले कला, संस्कृतिको जगेर्ना गर्न सक्छ, खाँदबारी १ का वडाध्यक्ष निरञ्जन श्रेष्ठ भन्छन्, ‘विगतसँग लाखेजात्राको तुलना गर्ने कुनै ठाउँ छैन, संस्कृतिको जगेर्नामा अहिले हामी दुई/चार युवा लागेका छाैं, निकै कठिन छ ।’

साउन–भदौ महिनामा पर्ने पूणिर्माका बेला किसानहरूले धान, कोदो बाली लगाइसक्ने, मकै थन्क्याइसक्ने भएकाले उनीहरूलाई थकाइ मेट्ने र मनोरञ्जन प्रदान गर्ने उद्देश्यले पनि यो संस्कृतिको विकास हुँदै गएको छ । सदरमुकाम खाँदबारी, मानेभञ्ज्याङ, बाह्रबीसे, सिभुवा, स्यावुन, तुम्लिङटार र चैनपुर बजार लगायतका विभिन्न स्थानमा लाखे जात्रा निकालिन्छ । लाखे नाच देखाउन युवायुवतीसँगै बुढापाका पनि सहभागी भएका छन् । लाखे नाचमा ढोल, झ्याम्टा बजाएर संस्कृति प्रदर्शन गरिन्छ ।

प्रकाशित : भाद्र ९, २०७५ ०९:४३
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

विकास निर्माण ठप्प

डम्बरसिं राई

खोटाङ — जिल्लामा सञ्चालित विकास निर्माणका कामहरू ठप्प भएका छन् । मध्यपहाडी लोकमार्ग, सगरमाथा लोकमार्ग, साप्सु सडक पुल लगायतका ठूला आयोजनाहरू ठप्प भएका हुन् ।

मध्यपहाडी लोकमार्गअन्तर्गत बाझेच्यानडाँडा–दिक्तेल सडकअन्तर्गत जिरो प्वाइन्ट । निर्माण कम्पनीले वर्षाको बहाना गरेर काम छाडेपछि सडक सञ्चालनमा अवरोध आएको छ । तस्बिर : डम्बरसि

निर्माण कम्पनीहरूले काम लथालिंग छाडेर हिँडेपछि यातायातमा समस्या आएको छ । मध्यपहाडी लोकमार्गअन्तर्गत दिक्तेल–चखेवा, सगरमाथा लोकमार्गअन्तर्गत दिक्तेल–गाईघाट लगायतका सडक अवरुद्ध छन् । अन्य ग्रामीण सडक पनि बन्द छन् ।

मध्यपहाडी लोकमार्गअन्तर्गत हलेसी–दिक्तेल सडक गुणस्तरहीन हुनुका साथै निर्माणका क्रमले यात्रा असहज बनेको छ । सडक विभागमार्फत एसियाली विकास बैंकको लगानीमा निर्माणाधीन हलेसी–दिक्तेल (४२ किलोमिटर) सडक निर्माण अवधि गत चैतमै सकिए पनि काम सकिएको छैन ।

हलेसीदेखि दिक्तेलसम्म तीन प्याकेजमध्ये १ नम्बर प्याकेज (हलेसी–बिजुले १२ किलोमिटर) लुम्बिनी–कन्काइ–सूर्य कन्टक्सन जेभी, २ नम्बर प्याकेज (बिजुले–नुनथला १२ किलोमिटर) लामा–नागार्जुन र ३ नम्बर प्याकेज (नुनथला–दिक्तेल, साडे ११ किलोमिटर) लामा–नागार्जुन–त्रिशूली निर्माण कम्पनीले ठेक्का पाएको थियो ।

तीनै प्याकेजमध्ये एक नम्बर प्याकेजअन्तर्गत हलेसी तुवाचुङ नगरपालिका क्षेत्रमा कामै नसकी कालोपत्रे भत्कन थालेको छ । दुई र तीन नम्बर प्याकेजमा पनि निर्माणाधीन सडक गुणस्तरहीन भएको स्थानीयले गुनासो गरेका छन् । यो सडकको नाली, टेवापर्खाल र ग्राबेलमा प्रयोग गरिएको सामग्री गुणस्तरहीन भएको नुनथलाका स्थानीय मकरचन्द्र राईले बताए । ‘सडक निर्माण गुणस्तरहीन छ ।’ राईले भने, ‘राज्यको पैसा त खेर गयो भयो, दुर्गम जिल्लाको भविष्य समेत अन्धकार बनाउनेछ ।’

लामा–नागार्जुन–त्रिशूली जेभी निर्माण कम्पनी सम्बद्ध राजाराम आचार्यले आगामी २०७५–७६ सम्ममा गुणस्तरीय काम सक्ने प्रतिबद्धता भने व्यक्त गरेका छन् । यो सडकअन्तर्गत दिक्तेल–मुढे क्षेत्रमा भने सामान्य काम भइरहेको छ ।

त्यस्तै मध्यपहाडी लोकमार्गअन्तर्गतकै बाँझेच्यानडाँडा–अल्छेढुङ्गा सडक निर्माण अवधि सकिदा पनि अपूरै र बनेका सडक पनि गुणस्तरहीन बनेपछि स्थानीय आक्रोशित छन् । करिब एक अर्ब नौ करोड १९ लाखको लागतमा सम्पन्न हुनुपर्ने बाँझेच्यानडाँडा–अल्छेढुङ्गा सडकको चार वटा प्याकेजमा ठेक्का लागेको थियो ।

एक नम्बर र दुई नम्बर प्याकेजको २०७२ बैशाख २ गते, तीन नम्बर प्याकेज २०७२ असार १६ गते र चार नम्बर प्याकेजको २०७२ चैत १६ गते दुई वर्षभित्र सक्ने गरी रमण गोल्डेन गुड जेबी कम्पनीले सडक विभागसँग सम्झौता गरेको थियो । यसमध्ये एक नम्बर प्याकेजको गत कात्तिकमा र दुई नम्बर प्याकेजको माघमा अवधि सकिएको छ ।

चार नम्बर प्याकेजको निर्माण अवधि भने २०७५ चैतमा सकिने निर्माण कम्पनी सम्बद्ध साङ्गे सेर्पाले बताए । तीन नम्बर र चार नम्बर प्याकेजमा भने सब बेससम्मको काम भएको छ । एक नम्बर प्याकेजमा ट्रयाक ओपनभन्दा अन्य भएको छैन । यो सडक आगामी २०७५–७६ मा सक्ने र काम गुणस्तर हुने निर्माणमा संलग्न साङ्गे सेर्पाले प्रतिबद्धता जनाए । यो सडक खण्डमा यातायातका साधन सञ्चालन गर्न सकिने अवस्था छैन ।

सगरमाथा लोकमार्गअन्तर्गतको माहुरे–राजापानी सडक आगामी २०७७ साउनभित्र सक्ने निर्माणमा संलग्न भारत कन्स्ट्रक्सन–सिद्धिसाही सम्बद्ध राजन थापाले बताए । करिब ४१ करोडको लागतमा २२ किलोमिटर सडक निर्माणका लागि यो कम्पनीले २०७३ साउनमा सम्झौता गरेको थियो । यो सडकमा गुणस्तरहीन काम भएको गुनासो आएपछि दिक्तेल रूपाकोट मझुवागढी नगरपालिकाले अनुगमन गर्दा गुणस्तरहीन फेला परेको दिक्तेल रूपाकोट मझुवागढी नगरपालिकाका मेयर दीपनारायण रिजालले सुनाए ।

त्यसैगरी ठेकेदारको लापरबाहीले लामो समयदेखि थलिएको सगरमाथा लोकमार्गअन्तर्गत साप्सुखोलास्थित सडक पुल यसै वर्ष सक्ने निर्माण संलग्न कर्ण खत्रीले प्रतिबद्धता जनाएका छन् । ठेकेदार कम्पनीको लापरबाहीले सन २०१५ सकिनुपर्ने सडक पुल अहिले पनि सकिएको छैन । नेपाल सरकारको करिब सात करोडको लागतमा सन २०१५ मा सम्पन्न गर्नुपर्ने अहिले पनि सम्पन्न हुन सकेको छैन । देवदायर र कान्छाराम जेभी निर्माण कम्पनीले सन् २०१३ मा सुरु गरी सन् २०१५ मा सक्ने सम्झौता गरेको थियो । उक्त पुल विभिन्न समस्याका कारण ढिलाइ भएको खत्रीले सुनाए ।

दिक्तेल–खोटाङबजार सडक खण्डअन्तर्गत पर्ने साप्सुखोलास्थित सडक पुल ठेकेदारको लापरबाहीले दुई वर्षअघिदेख अलपत्र छ । जिल्ला प्राविधिक कार्यालयमार्फत नेपाल सरकारको करिब डेढ करोडको लागतमा १८ महिनामा सक्ने गरी २०७३ बैशाखमा सम्झौता गरिएको यो पुल अहिलेसम्म पनि थला परेको अवस्थामै छ । एउटा पिलर बाहेक अन्य काम हुन सकेको छैन । पुल निर्माणको ठेक्का हरिहरि–गजुरमुखी जेबी कम्पनीले लिएको हो ।

पूर्वी तथा दक्षिणी क्षेत्र जोड्ने मुख्य सडक सन्जालसँग दक्षिणी क्षेत्रलाई जोड्ने सडकमा बेलामा पुल नबन्दा जनप्रतिनिधि तथा स्थानीय आक्रोशित छन् । यो पुल नबन्दा विकास नै चौपट भएको साकेला गाउँपालिका अध्यक्ष अर्जुन खड्काले बताए । दिक्तेल रूपाकोट मझुवागढी नगरपालिकाले नगर क्षेत्रमा भएका कामको गुणस्तर नभएको र बेलामा काम सक्न निर्माण सम्बद्धलाई अनुरोध गर्दा समेत सम्बद्ध कम्पनीहरूले टेरेको छैन ।

प्रकाशित : भाद्र ९, २०७५ ०९:४२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT