सुरु भयो लाखे नाच

दीपेन्द्र शाक्य

संखुवासभा — खाँदबारीका पुजन श्रेष्ठलाई नेवार जातिको संस्कृति बिस्तारै लोप हुन्छ कि भन्ने चिन्ता लागेको छ । पछिल्लो समय यो संस्कृति लोप हुँदै गएको छ । नागपञ्चमीदेखि श्रेष्ठले आफूभन्दा साना युवाहरूलाई लाखे नाच सिकाउँदै आएका छन् ।

संखुवासभा सदरमुकाममा युवाहरूले निकालेको लाखे नाच । तस्बिर : दीपेन्द्र

नेवार जातिका चाडपर्व र संस्कृतिहरू अरू समुदायमाझ लोकप्रिय भए पनि स्वयं नेवार जातिमाचाहिँ यसले प्रश्रय पाउन छाडेको उनले बताए ।

यो वर्ष भने यहाँका नेवार सामुदायका युवा लोप हुँदै गएको संस्कृति र परम्परा जोगाउन बेलादेखि नै जुटेका छन् । परम्परादेखि निकालिँदै आएको लाखे नाचका लागि खाँदबारी, तुम्लिङटार, चैनपुर र सिभुवाका नेवार युवा जुटेका हुन् । नेवार समुदायमा नागपञ्चमीका दिनदेखि परम्परागत रूपमा लाखेनाच सुरु हुन्छ ।

Yamaha

कृष्ण जन्मअष्टमीका दिन अन्त्य हुन्छ । लाखे नाचका क्रममा भेषभूषा र चालचलन एवं रोपाइँ जात्रा, घोडे जात्रा, गाईजात्रा र समाजका विभिन्न विकृतिमाथि व्यंग्य प्रहार गर्ने गरिन्छ । जसले सर्वसाधारणलाई मनोरञ्जन दिन्छ । लाखे नाचका बेला कंशको प्रतिकका रूपमा डरलाग्दो राक्षसी रूप गरेको लाखे र उसका सिपाइका प्रतिकका रूपमा विभिन्न काला, सेता र अन्य रंगका मुखुण्डो लगाएका ढटुवारे निकालिन्छ ।

जात्रा भर हास्य पात्रका रमाइला र मनोरञ्जनात्मक गतिविधिले स्थानीय बस्ती र बजारमा छुट्टै रौनक छाउँछ । खाँदबारीको लाखेजात्रा हेर्न छिमेकी जिल्ला भोजपुरबाट पनि सर्वसाधारण आउने गरेका छन् । विशेष गरेर नेवार युवाहरू संस्कृति र परम्परा संरक्षणको अभियानमा जुटेका हुन् । कृष्ण शुक्ल पक्षको नागपञ्चमीदेखि लाखे नाच दिनहुँ देखाइन्छ । नेवार समुदायमा प्रचलित लाखे नाच निकै लोकप्रिय मानिन्छ, खाँदबारी शाक्य समाजका उपाध्यक्ष जयन्द्र शाक्य भन्छन्, युवाहरू सस्कृति जगेर्नाका लागि हौसिएर लागेका छन् ।

लाखेनाच वर्षमा एक पटक देखाइन्छ, उनले भने, ‘विशेष पर्वको बेला देखाइने भएकाले यसको महत्त्व बेग्लै छ । जात्राका अलवा जिल्लामा हुने विशेष कार्यक्रम र महोत्सवमा पनि हिजोआज लाखेनाच प्रदर्शन गरिँदै आएको छ ।

पछिल्लो समय स्थानीयको बेवास्ताले यो नाच लोप हुन थालेको छ । नेवार समुदाय भएका बजार क्षेत्रमा लाखे नाच देखाउने चलन सबैका लागि मनोरञ्जनक हिसाबले उत्कृष्ठ मानिन्छ । खासगरी युवा पुस्ताको सक्रियता र चासोको अभावले लाखे नाच निरन्तर चलिरहेको भए पनि मौलिक बन्न सकेको छैन ।

नागपञ्चमीको १३ आैं तिथिका दिन गाई जात्रा मनाइन्छ । यो समुदायमा एक वर्षभित्र दिवङ्गत भएका आफन्तहरूको सम्झनामा निकालिन्छ । दिवङ्गत भएकाको फोटो सजाएर गाईको भेषमा सिंगारेर बजार परिक्रमा गर्ने गरिन्छ । उनीहरूलाई आफन्त र छिमेकीले दूध, फलफूल, चिउरा, रोटी दहीलगायत अन्न र दान गर्ने चलन छ । गाई नगरका विभिन्न स्थानमा परिक्रममा गर्नाले मृत्यु भएका व्यक्तिहरू बैतरणी पार हुन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास रही आएको छ ।

लाखेनाचसँग नेवार समुदायको धार्मिक एंव सांस्कृतिक गहिरो सम्बन्ध रहदै आएको छ, शाक्य समाजका अध्यक्ष किरणकुमार शाक्यले भने, ‘संस्कृति संरक्षणमा एकजुट भएर लागेका छौं ।’ युवा जनशक्ति यस्तो जनशक्ति हो, जसले कला, संस्कृतिको जगेर्ना गर्न सक्छ, खाँदबारी १ का वडाध्यक्ष निरञ्जन श्रेष्ठ भन्छन्, ‘विगतसँग लाखेजात्राको तुलना गर्ने कुनै ठाउँ छैन, संस्कृतिको जगेर्नामा अहिले हामी दुई/चार युवा लागेका छाैं, निकै कठिन छ ।’

साउन–भदौ महिनामा पर्ने पूणिर्माका बेला किसानहरूले धान, कोदो बाली लगाइसक्ने, मकै थन्क्याइसक्ने भएकाले उनीहरूलाई थकाइ मेट्ने र मनोरञ्जन प्रदान गर्ने उद्देश्यले पनि यो संस्कृतिको विकास हुँदै गएको छ । सदरमुकाम खाँदबारी, मानेभञ्ज्याङ, बाह्रबीसे, सिभुवा, स्यावुन, तुम्लिङटार र चैनपुर बजार लगायतका विभिन्न स्थानमा लाखे जात्रा निकालिन्छ । लाखे नाच देखाउन युवायुवतीसँगै बुढापाका पनि सहभागी भएका छन् । लाखे नाचमा ढोल, झ्याम्टा बजाएर संस्कृति प्रदर्शन गरिन्छ ।

प्रकाशित : भाद्र ९, २०७५ ०९:४३
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

अरुण–३ को बाँध: जोखिम परिवारलाई स्थानान्तरण माग

दीपेन्द्र शाक्य

संखुवासभा — मकालु गाउँपालिकामा निर्माणाधीन बहुचर्चित अरुण–३, जलविद्युत् परियोजनाको बाँध निर्माण स्थल (ड्याम साइट) का १४ घर जोखिममा परेका छन् । उनीहरूलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न सुरक्षित स्थान खोजी भइरहेको प्रशासनले जनाएको छ ।

मकालु–३ मा पर्ने अरुण तेस्रोको ड्यामसाइटमा उच्च जोखिममा रहेको नयाँ बस्ती । तस्बिर : दीपेन्द्र

सुरुङ निर्माण क्रममा बस्तीमुनिका चट्टान फुटाउने क्रममा जमिन हल्लिएको स्थानीयले बताए । चट्टान फोर्न विस्फोटक पदार्थ पडकाउँदा जमिन चिरिएर पहिरो जान थालेको स्थानीय दलबहादुर राईले बताए ।

मकालु–३ का दलबहादुर राई, मेघराज राई, नरेश राई, रुकमान राई र मेघनाथ राईलगायत १४ घरपरिवार जोखिममा परेका हुन् । आयोजनाको ड्यामसाइट निर्माणस्थलमा रहेका नयाँ बस्ती जोखिममा परेको हो । केही वर्ष अघिदेखि यहाँ बस्ती बस्न सुरु गरेको थियो ।

‘घरमुनिबाट अरुणको सुरुङ खनेर आयोजनाको काम भइरहेको छ,’ उनले भने, ‘यसरी निर्माणकार्य चलिरहँदा पहिरो जानसक्ने देखिएको छ । सुरक्षित स्थानमा सार्नुपर्छ ।’ दलबहादरका लगायत ५ वटा घर पूर्ण विस्थापितमा परेको गाउँपालिकाकी कार्यबाहक अध्यक्ष चमेली राईले बताइन् ।

यी ५ घरपरिवारलाई मुआब्जा दिएर स्थायी रूपमा सुरक्षित स्थानमा सारिनुपर्छ भनेर माग गरिएको छ । ‘अन्य ९ घरपरिवारलाई तत्कालका लागि आवास निर्माणमा लाग्ने खर्च उपलब्ध गराउने र सुरक्षित ठाउँमा स्थानान्तरण गर्नुपर्छ,’ उनले भनिन्, ‘सुरुङ खन्ने क्रममा ब्लास्टिङ गर्दा माथिल्लो भाग पूरै थर्किन्छ, कतिखेर झर्छ भन्ने चिन्ता भइरहन्छ ।’

आयोजनाको निर्माणकार्य सकिएपछि उनीहरूलाई सोही स्थानमा पुन:स्थापना गराउने तयारीमा रहेको राईले जानकारी दिइन् । त्यसका साथै त्यो बस्तीको जमिन आयोजनाले आवश्यकताअनुसार मुआब्जा दिएर अधिग्रहण गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ । आयोजनाको निर्माणकार्य चलिरहेको समयमा कुनै पनि बेला त्यो बस्तीमा पहिरो जान सक्ने खतरा देखिएको छ । उनले भनिन्, ‘मानवीय जोखिम हुने देखिएकाले गाँउपालिका र स्थानीयले सुरक्षित स्थानमा सारिनुपर्ने माग राख्दै आएका छौं । भारतीय निर्माण कम्पनी सतलजलाई पटक–पटक ध्यानाकर्षण गराएपछि सुरक्षित स्थानमा सार्न सकारात्मक भएको स्थानीयको भनाइ छ ।

निर्माणकार्यले असर पर्ने सम्भावित क्षेत्रमा सतलज कम्पनी र लगानी बोर्डले चिचिला र मकालु गाउँपालिकाका अध्यक्षसहितको टोली लिएर साउन ३१ बाट अनुगमन सुरु गरेको थियो । यसअघि चिचिला गाउँपालिकामा पर्ने पावरहाउस निर्माणस्थल जाने अरुण–३, को प्रवेशमार्गबाट ५ घर विस्थापित भइसकेका छन् ।

उच्च जोखिममा परेका उनीहरूले अहिलेसम्म क्षतिपूर्ति नपाएको गुनासो छ । यसअघि सतलजले मकालु, चिचिला, सिलिचोङ र भोटखोलाका प्रभावितलाई मुआब्जा वितरण गरिसकेको छ । पाँच वर्षमा जलविद्युत् उत्पादन सुरु गर्ने लक्ष्य राखिएको अरुण तेस्रो आयोजनाको पूर्वाधार निर्माणका काम सुरु भइसकेको छ ।

आयोजनास्थलमा भौतिक संरचना निर्माण थाल्नुअघिको सम्पूर्ण प्रक्रिया पनि पूरा भइसकेको छ । वैशाख २८ मा नेपालका प्रधानमन्त्री केपी ओली र उनका समकक्षी नरेन्द्र मोदीले एकै साथ शिलान्यास गरेपछि पूर्वाधार र भौतिक निर्माणका काम तीव्र गतिमा भएको हो । सुरुङ निर्माणको काम धमाधम भइरहेको छ । सेना बराहदल गुल्मको सुरक्षामा विस्फोटक पदार्थ राखिएको छ । सुरुङका लागि विस्फोटका काम भइरहेको सतलजले जनायो ।

सुरुङ ११ दशमलव ७४ किलोमिटर निर्माण गर्नुपर्नेछ । मकालु गाउँपालिकामा निर्माण हुने आयोजनाका लागि छ्याङकुटीबाट दिदिङको पुखुवा र ड्यामसाइटबाट पावरहाउस जाने लिंक रोड निर्माण भइरहेको छ । पाँचवटा पक्की पुलमध्ये २ वटाको निर्माण काम सकिएको छ । ३ वटा निर्माण क्रममा छन् ।

आयोजनाको शिलान्याससँगै जिल्लाको विकास निर्माणमा नयाँ आयाम थपिने विश्वास स्थानीयको छ । अरुण तेस्रो प्रवेशमार्गका इन्जिनियर अमिन्द्र खडकाका अनुसार छ्याङकुटीबाट पुखुवा पावरहाउससम्म २७ दशमलव ७ किलोमिटर सडक निर्माण भइसकेको छ । २८ दशमलव ६९ किमिमध्ये अब ९ सय ९० मिटर मात्र खन्न बाँकी रहेको उनले बताए । फ्याक्सिन्दाबाट सुन्तलेसम्मको साढे १४ किमिमध्ये साढे ११ किमि सडक निर्माण भइसकेको छ । उनले भने, ‘त्यहाँ १५ सय मिटर मात्र खन्न बाँकी छ ।’ दुवै सडक वर्षातपछि निर्माण सकिने उनले बताए ।

९ सय मेघावाट विद्युत् उत्पादन गर्ने त्यो जलविद्युत् आयोजना भारतीय सतलज कम्पनीले काम गर्दै आएको छ । सन् २०२२ सम्म आयोजनाको काम पूरा हुने जनाइएको छ ।

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७५ ०९:०८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT