रित्तिँदै लेकाली खर्क

चन्द्र कार्की

तेह्रथुम — संखुवासभाको मादी नगरपालिका सोलाबनका भीमध्वज कार्की ८३ वर्ष पुगे । उनले लाचाम खर्कमा उमेरमा ६० वटासम्म भैंसी चराए । त्यसमा २५ वटासम्म त दुहुना मात्र हुन्थे ।

कृषि अनुसन्धान केन्द्र तरहरा सुनसरीमा अनुसन्धानका लागि पालिएका भैंसी र पाडापाडी । तस्बिर : चन्द्र

भैंसी गोठालो गर्दा गर्दै उनले जीवनको आधा समय लाचाम खर्कमै बिताए । तर अवस्था अहिले त्यस्तो छैन । बुढो शरीरले गोठालो गर्न नसकेपछि उनी यति बेला गाउँ झरेका छन् ।

घरमा परिवारले दुइटा गाई पालेका छन् । उमेर छँदाको गोठाले जीवन र खर्कभरि भैंसी चराएर दूध दुहेको सम्झना उनलाई ताजै छ । अचेल खर्क र गोठमा भैंसी भने छैनन् । तेह्रथुमको मेन्छ्यायाम गाउँपालिका श्रीजुङको सेखिम्बाका बलबहादुर घिसिङ पनि भैंसी गोठ पालेर लाचाम हुँदै मेन्छ्यायाम खर्कमा लामो समय बिताए ।

उनले यी लेकाली खर्कमा ४३ माउसम्म भैंसी पालेर चराए । वर्षको ८ महिना जस्तो गाउँ छोडेर उनी भैंसी गोठमा बिताउथे । घिसिङ पनि हाल भैंसी गोठ मासेर गाउँतिरै झरेका छन् । खर्क रित्तै छन् । कार्की र घिसिङ त उदाहरण मात्र हुन् । तेह्रथुम र संखुवासभाको माथिल्लो क्षेत्रको खर्कबाट भैंसी गोठ हटाउने गोठालाको संख्या सयौं छ ।

Yamaha

हजारौं रोपनीका नागी र खर्क यति बेला रित्तै छन् । यी जिल्लामा यति बेला भैंसीको संख्या त मासियो नै पुराना खर्कहरू समेत पशु वस्तु अभावमा रित्तै भएका छन् । जसले गर्दा लेकाली क्षेत्रको जैविक विविधता संरक्षणमै असर परेको जिल्ला वन अधिकृत देवीचन्द्र पोखरेलले बताए ।

खर्कमा मात्र होइन, गाउँघरतिर समेत हाल भैंसी मासिँदै गएको छ । किसान गाई पालनतर्फ लागेका छन् । गाउँघरका साना किसानले पालेका भैंसी पनि मासु प्रयोजनका लागि बिक्री भइरहेका छन् । जसले गर्दा जिल्लाका पशु पालक किसानमाझ भंैसीको अभाव भएको पशु सेवा कार्यालयका वरिष्ठ पशु विकास अधिकृत शिवजीप्रसाद दासले बताए ।

पहिले भैंसी चराउने खर्क र जंगललाई जिल्ला वन कार्यालयले सामुदायिक वन गठन गरेर समुदायलाई जिम्मा लगाए पछि चरन क्षेत्र मासिएको भैंसीपालक किसानको भनाइ छ । पुराना खर्क र चौरहरूमा सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहले वृक्षरोपण गरी चरन निषेध गरेका छन् ।

किसानमाझ भैंसी र पाडापाडीको अभाव भएको र भएका भैंसी र पाडापाडीको मूल्य आकासिएकाले व्यावसायिक भैंसी पालक किसानले सरकारसँग भैंसी संरक्षण कार्यक्रम सञ्चालन गर्न माग गरेका छन् । भएका दुधालु भैंसीको संरक्षण र पाडी उत्पादनका लागि छुट्टै कार्यक्रम सञ्चालन गर्न नसक्दा वर्षेनी भैंसीको संख्या घट्दै गएको हो ।

सडक असुविधाका कारण टाढाबाट भैंसी खरिद गरेर ल्याउन नसकिने र स्थानीय स्तरमा रहेका सीमित भैंसीको मूल्य बढा भैंसी किसानको पहुँचभन्दा बाहिर गइसकेको आठराई गाउँपालिका खाम्लालुङका अगुवा भैंसी पालक किसान गोपी ढुंगानाले बताए ।

जिल्लामा सुरुमा लिमे र पारकोटे जातका भैंसीमा मुर्रा जात क्रस गराएर पाडापाडीे उत्पादन गरिए पनि प्रभावकारी नभएको पशुसेवा कार्यालयले जनाएको छ । कार्यालयले केही वर्षअघि भैंसीको संख्या बढाउन विभिन्न क्षेत्रमा भैंसी पालन पकेट क्षेत्र घोषणा गरेर मुर्रा जातका पाडी र बिउका राँगा वितरण गरेको थियो ।

तर व्यावसायिक भैंसी पालनमा किसानको ध्यान त्यति नगएको पशु विकास अधिकृत दासले बताए । सुरुमा गाउँगाउँमा किसान स्तरमा गठन गरीएका भैंसी पालन समूह समेत हाल निष्क्रिय छन् । थोरै तर स्वादिलो दूध दिने स्थानीय रैथाने भैंसी मासुका लागि काटिने क्रम बढ्दो छ । स्थानीय हावापानीमा राम्ररी फस्टाउने यस्ता भैंसीको समेत गाउँघरतिर अभाव छ ।

रैथाने भैंसीको अभाव भएर दूधका लागि उन्नत जातको मुर्रा भैंसी पशु सेवा कार्यालयको सहयोगमा किसानले भित्र्याएका थिए । भैंसी पालक किसान व्यावसायिक हुन नसक्नु, रोग तथा उपचारबारे प्राविधिक ज्ञान नहुनु, खानपान र उचित स्याहार नपुग्दा समयमा बाली नलाग्नु, चरन क्षेत्र साँघुरिनु, पछिल्ला पुस्ताले भैंसीपालनमा रुची नदेखाउनु जस्ता कारणले किसान एक दुई बेत भैंसी ब्याएपछि मासुका लागि काटीखानेलाई बिक्री गर्छन् । भैंसीमा गरेको लगानी उठाउन नपाउँदै बिक्री गर्नुपर्ने अवस्था रहेको धर्मदेवी नगरपालिका संखुवासभाका किसान टंक पौडेलले बताए ।

किसानले गाउँघरमा दूधका लागि पालेका उन्नत जातका भैंसी र पाडापाडीसमेत बढी मूल्य पाउने बित्तिकै बिक्री गर्ने गरेकाले पुराना र व्यावसायिक किसानसँगसमेत भैंसीको अभाव छ । बढी मूल्य आउने भएपछि दूध दिँदै गरेका भैंसीसमेत किसानले मासु व्यापारीलाई बिक्री गर्ने गरेको पशु प्राविधिकको भनाइ छ ।

भैंसी ब्याएर दूध दिन छाड्नेबित्तिकै किसानले पाडापाडी बिक्री गर्नाले केही वर्षपछि बयस्क हुने नयाँ पुस्ताका पाडापाडी समेत किसानसँग छैनन् । कृषि अनुसन्धान केन्द्र तरहरा सुनसरीले विभिन्न जातका भैंसीको अध्ययन अनुसन्धान गर्दै आएको छ । तर त्यहाँ उत्पादन भएका सीमित संख्याका भैंसी र पाडापाडी यहाँसम्म आइपुग्दैनन् ।

भैंसीको संख्या प्रत्येक वर्ष घट्दै गएपछि गाउँमा रहेका केही भैंसीको मुल्य भने अकासिएको छ । सामान्य दूध दिने भैंसीको मूल्यसमेत हाल ७० हजारदेखि १ लाख ९० हजार रुपैंयाँसम्म पर्ने गरेको छ ।

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७५ १०:०५
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

ढुवानीमा कर लगाएको भन्दै लोकमार्गको काम ठप्प

चन्द्र कार्की

तेह्रथुम — ढुवानीमा समेत कर लगाएको भन्दै निर्माण व्यवसायीले म्याङलुङ हलीमेला खण्डमा निर्माणाधीन मध्य पहाडी लोकमार्गको काम ठप्प पारेका छन् ।

सडक निर्माण सामग्री ढुवानी गर्दै आएका सवारीलाई म्याङलुङ नगरपालिकाले अत्याधिक कर लगाएको भन्दै व्यवसायीले राष्ट्रिय गौरवको आयोजनाको काम नै रोकेका हुन् ।

म्याङलुङ नगरपालिकाले गत भदौ १ गतेदेखि लागू हुने गरी करको नयाँ दर रेट निर्धारण गरेर ठेक्का लगाएको थियो । नगरभित्र उत्खनन्, भण्डारण, ओसार पोसार र स्टक राखेको ढुंगा, गिटी, बालुवामा सबिन निर्माण सेवाले कर उठाउदै आएको छ ।

खानीबाट उत्खनन् गरी भण्डारणमा रहेको सामाग्री ढुवानीमा कर लाग्ने पत्र पठाएपछि सडक निर्माण कम्पनीले सोमबारबाट काम रोकेको हो ।

करको दर घटाए मात्र काममा फर्किने उनीहरुको भनाइ छ । सडक निर्माण गर्दा ट्याक्टर र ट्रिपर समेत गरी दैनिक १ सय १५ ट्रिप सम्म ढुंगा, बालुवा र गिटी ढुवानी गर्नुपर्ने र प्रत्येक पटकको कर तिर्दा दैनिक १० हजार रुपैयाँ भन्दा बढी कर तिर्नु पर्ने अवस्था आएको सडक निर्माण कम्पनीका साईड इन्चार्ज उदय कार्कीले बताए । कम्पनीले दैनिक यति धेरै कर तिरेर सडक निर्माण गर्न नसक्ने भएकाले काम रोकेर बसेको उनले बताए ।

यो सडकको हिमदुङ एण्ड थोकर आश्रय जेबी निर्माण सेवाले २९ करोड रुपैयाँ लागतमा निर्माणको जिम्मा लिएको हो । ०७२ मसिंर २० गते ठेक्का सम्झौता गरेर काम थालेको कम्पनीले २०७६ असार ७ गते सम्ममा सम्पुर्ण काम सकेर मध्यपहाडी लोकमार्ग आयोजनालाई बुझाउनु पर्ने अन्तिम म्याद छ ।

काम सक्न १० महिना मात्र समय बाँकी हुदा करको दर एक्कासी बढेकाले कम्पनीलाई काम सकाउन समस्या भएको साईड ईन्चार्ज कार्कीले बताए ।

नगरपालिकाले कर उठाउन जिम्मा दिएको सविन निर्माण सेवाले सडक निर्माण स्थल साव्लामै गएर अब उप्रान्त नगरपालिकाले तोकेको कर दिन पत्र पठाएको थियो । सविन निर्माण सेवाले यसअघि सडक निर्माण स्थलमा स्टक गरी राखेको निर्माण सामग्री समेतमा प्रत्येक पटक कर मागेको सडक निर्माण कम्पनीले जनाएको छ ।

नगरपालिकाले ढुंगा, गिटी, बालुवा लगायतका निर्माण सामग्री एक स्थान बाट अर्को स्थानमा लैजादा प्रति ट्याक्टर ५० रुपैंया र प्रति ट्रिपर २ सय रुपैंया कर तोकेको छ ।

निर्माण व्यवसायीले भने नगरपालिकाभित्रै एक स्थान बाट अर्को स्थानमा समान ढुवानी गर्दा प्रत्येक पटक यति धेरै कर तिर्न नसक्ने बताएका छन् ।

नगरपालिकाले लगाएको करको दायरा महंगो भएको भन्दै निर्माण व्यवासायीले काम रोकेपछि यो सडक खण्डमा काम गरीरहेका ५५ जना कामदार समेत काम विहीन भएका छन् । करको दर घटाउन माग गर्दै निर्माण व्यवासीले मंगलबार मेयर सञ्जय तुम्बाहाम्फेलाई भेटेका छन् ।

नगरपालिकाले कर उठाउन ठेक्का दिएको कम्पनीका प्रतिनिधि र सडक निर्माण कम्पनीबीच आपसमा कुरा बुझाबुझ नहुँदा समस्या भएको र त्यो समस्या समाधान पनि भैसकेको मेयर तुम्बाहाम्फेले दाबी गरे ।

खानी बाट निकालेको ढुंगा, गिटी, बालुवा लगायतका निर्माण सामग्री ढुवानीमा एकोहोरो मात्र कर लाग्ने तर यस अघि स्टक गरी राखेको समान ढुवानीमा भने कर नलाग्ने उनले वताए । ‘सडक निर्माण व्यवसायी र कर उठाउने जिम्मेवारी पाएका व्यवसायीबीच सहमति गराएर पठाएको छु’ मेयर तुम्बाहाम्फेले भने ।

सडक निर्माण कम्पनीले म्याङलुङ हलीमेला सडक खण्डमा सडक ग्राभेल, कालोपत्रे, मोड सुधार, नाली तथा वाल निर्माण, कटीङ, ग्रेड सुधार लगयतको काम गरीरहेको छ । पाँचथरको चियो भञ्ज्याङ बाट शुरु मध्य पहाडी लोकमार्ग यही स्थान भएर गएको छ ।

नगरपालिकाले कर उठाउने जिम्मा दिएको सविन निर्माण सेवाका प्रोपाईटर पुर्ण लिम्वुले सडक निर्माण कम्पनी संग अहिले सम्म एक पैसा पनि कर नउठाएको बताए । आईन्दा कर उठाउने भनेर जानकारी पत्र मात्र दिएको उनको भनाई छ ।

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७५ १७:४५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT