हायु संस्कृति जोगाउनै गाह्रो

डिल्लीराम खतिवडा

गहुँबारी (उदयपुर) — लोपोन्मुख हायु जातिको धर्म, भाषा, संस्कार र संस्कृति मेटिने अवस्थामा पुगेको छ । कटारी नगरपालिका ११ सिरवानीमा निकै कम संख्यामा रहेका हायु जातिलाई आफ्नो मातृ भाषाको संरक्षणसँगै जन्म, मृत्यु र विवाह संस्कार चलाउन संकट पर्दै गएको हो ।

उदयपुरको कटारी नगरपालिका– ११ सिरवानीमा रहेको लोपोन्मुख हायुजातिको बसोबास । तस्बिर : डिल्लीराम

उदयपुरमा हायुको कुल जनसंख्या ४० मात्रै छ । सिरवानीमा ५ घर परिवारमा सीमित छ ।

भएकाहरूमा पनि अन्य जातीय प्रभाव परेका कारण भाषाको संरक्षण गर्न र जन्म, मृत्यु र विवाह संस्कार चलाउन संकट पर्न थालेको हो । ६ घरमा सीमित भएका कारण हायु जातिले आफ्नै समुदायको फरक गोत्रमा मागी विवाह संस्कार चलाउन सकेको छैन ।

Yamaha

छोरा या छोरीको विवाह आफ्नै समुदायको फरक गोत्रमा गराउने हो भने छिमेकी सिरहा, भोजपुर, सिन्धुली, काभ्रे, ओखलढुंगा लगायतका जिल्लाबाट बर या बधु आउनु वा जानुपर्ने अवस्था छ । ती जिल्लामा पनि हायु समुदायको बसोबास अत्यन्तै सीमित संख्यामा रहेकाले यो समुदायमा अन्य जातिसँगको विवाह बढ्दै गएको छ ।

‘हायुको भाषा, संस्कार संस्कृतिसँगै रीतिरिवाज पनि लोप हुँदै गएको छ,’ हायु जातिका अगुवा ४६ वर्षीय जीतबहादुर हायुले भने, ‘थोरै जनसंख्या भएकाले पनि भाषा, संस्कार र संस्कृति जोगाउन समस्या भएको छ ।’ त्यसैले विवाह र मृत्यु संस्कार परिवर्तन भइसकेको उनले बताए ।

सरकारले हायु जातिलाई लोपोन्मुख जातिको सूचीमा राखेर मासिक प्रतिव्यक्ति २ हजार भत्तासमेत दिँदै आएको छ । मंगोल महाबंशको किराँत समुदायअन्तर्गत पर्ने हायु जातिका आफ्नै भाषा, धर्म, संस्कार र संस्कृति रहे पनि तिनको संरक्षणमा भने खासै ध्यान पुग्न सकेको छैन । पछिल्लो समय छाएको शैक्षिक ज्ञान र जागरणले आफ्नो भाषा, धर्म, संस्कार र संस्कृतिको संरक्षण गर्ने चेतना हायु समुदायमा आएको छ ।

चेतना आए पनि आफनो जातिको भाषा, संस्कार र संस्कृतिको विषयमा जानकारी नहुँदा आफू बसोबास गरेको सामाजमा चलिरहेको भाषा, संस्कार र संस्कृति नै प्रचलनमा रहेको अन्नत हायुले बताए ।

‘न्वारन, विवाह र मृत्यु संस्कार ब्राह्मण क्षेत्रीको जस्तै नै हुन्छ,’ अन्नतले भने, ‘आफनो भाषा, संस्कृति र संस्कार छ भन्ने चेतना भए पनि अग्रजबाट सिक्नु नसक्दा स्थानीय समाजमा बाहुल्य रहेको समुदायकै संस्कार र संस्कृतिअनुसार गर्ने गरेका छौं ।’ ५ पुस्तादेखि सिर्वानीमा बस्दै आए पनि भेषभूषा, भाषा, संस्कार र संकृतिको ज्ञान नहुँदा यहाँका हायु जाति संकटमा पर्दै गएको उनले बताए ।

हायु जातिमा चेतनाको बिस्तार गर्दै उनीहरूको भाषा, धर्म, संस्कार, संस्कृतिको संरक्षण र आर्थिक सामाजिक विकासमा टेवा पुग्ने कार्यक्रम तयार गर्न लागेको कटारी नगरपालिका वडा नम्वर ११ का वडाध्यक्ष दीपक बुढाथोकीले बताए । ‘हायु जातिको चेतना बिस्तारसँगै भाषा, धर्म, संस्कार, संस्कृतिको संरक्षण र आर्थिक सामाजिक विकासमा नगपालिकाले कार्यक्रम तयार गरेको छ,’ वडाध्यक्ष बुढाथोकीले भने, ‘लोपोन्मुख जातिको भएकाले हायु जातिको उत्थानमा स्थानीय स्तरमै विभिन्न कार्यक्रम सुरु गरिएको छ ।’

विविध जातजाति, भाषाभाषी, संस्कार र संस्कृतिको संरक्षणमा स्थानीय तहको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्छ । भाषा, संस्कार र संस्कृति जस्ता साझा सम्पत्तिको संरक्षण गर्न सकेमात्रै स्थानीय तहको विकासले सार्थक रूप लिनेमा हायु जातिको संरक्षणसँगै चेतनाको स्तर समेत वृद्धि हुने स्थानीय ढुक्क छन । हायु जाति उदयपुर, सिरहा, भोजपुर, सिन्धुली, काभ्रे, ओखलढुंगा, सर्लाही र रामेछाप जिल्लामा छरिएर बसेको पाइन्छ ।

प्रकाशित : भाद्र १९, २०७५ ०९:५३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

राधाकृष्ण रथायात्रामा हजारौं सहभागी

देवनारायण साह

मोरङ — सबै समुदायको बृहत् सहभागितामा सोमबार यहाँ राधाकृष्ण रथयात्रा धुमधामसाथ सम्पन्न भएको छ । आधा शताब्दी पुगेको ऐतिहासिक रथयात्रा समुदायबीच सदभावको पर्वका रूपमा स्थापित भएको छ ।

विराटनगरस्थित राधाकृष्ण मन्दिर ५० वर्ष पुगेको उपलक्ष्यमा आयोजित रथ यात्राका सहभागीहरू । तस्बिर : देवनारायण

रथ तान्न सबै समुदायका प्रतिनिधिको सहभागिता थियो । रथयात्रा अवलोकन गर्न मोरङ, सुनसरी, झापालगायत जिल्ला र भारतको बिहारबाट पनि हजारौं आएका थिए ।

हिन्दु, मुस्लिम, सिख, इसाई धर्मावलम्बी समेत रथयात्रा अवलोकन गर्न दिउँसो २ बजेदेखि ८ बजेसम्म लामबद्ध थिए । सुनसरीको हरिनगराबाट मोहम्मद अमिरुद्दीन अन्सारी परिवारसहित आएका थिए ।

यस अवसरमा यहाँका हरेक जातजातिको संस्कृति झल्किने झाँकी, लोकनृत्य, प्रदेश १ प्रहरीको ब्यान्ड प्रस्तुत गरिएको थियो । भारतबाट ल्याइएको घोडाले तान्ने बग्गी आकर्षण बनेको थियो ।


५१ औं रथयात्राको प्रदेश १ का मुख्यमन्त्री शेरधन राईले विशेष पूजा गरी उद्घाटन गरेका थिए । उनले १ लाख १ हजार राशिको पोखरमल धर्मसंस्कृति पुरस्कार विराटनगर ३ स्थित परोपकार अभियान समूहलाई प्रदान गरे ।

उक्त पुरस्कार प्रत्येक वर्ष रथयात्राका अवसरमा १२ वर्षदेखि निरन्तर स्थानीय उद्योगी राठी परिवारले प्रदान गर्दै आएको छ । रथयात्रा ४ बजे तीनपैनीस्थित राधाकृष्ण मन्दिरबाट सुरु भई मेनरोड हुँदै महेन्द्र चोक, धरान रोड, बरगाछीबाट पुन: मन्दिर परिसरसम्म ७ किलोमिटर दूरी ४ घण्टा ३० मिनेटमा तय गरी आइपुगेको थियो ।

रथको अग्र भागको दुबैपट्टि ७५ फिट लामो रथ तान्ने लठा दायाँतर्फको पुरुषले र बायाँतर्फको महिलाले तानेर रथयात्रा गरिएको थियो । १९८८ सालमा राधारकृष्ण मन्दिरको स्थापना भएदेखि खट यात्राबाट सुरु भएर २०२५ सालदेखि रथयात्राको निर्माण गरी कृष्णजन्माष्टमीको भोलिपल्ट राधाकृष्णको प्रतिमा राखेर रथयात्रा निकाल्ने परम्परा छ ।

प्रकाशित : भाद्र १९, २०७५ ०९:५२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT