शिक्षणमा प्रयोगात्मक विधि

शैक्षिक सामग्रीको प्रयोगबाट पठनपाठन गराउँदा सक्रिय भएर लाग्ने र प्रस्ट बुझ्ने
पुरानो शैलीले एकाहोरो पढाइ राख्दा बालबालिका दिक्क हुने, अल्छी मान्ने र बिर्सिइहाल्ने
आनन्द गौतम

ताप्लेजुङ — फक्तालुङ गाउँपालिका ५ इखावुको सुनदेवी माध्यमिक विद्यालयका शिक्षक राजु लिम्बूले कक्षा ७ का २८ विद्यार्थीलाई चार समूहमा विभाजन गरे । उनीहरूलाई चिउरा हालेको प्लास्टिकका खोल, गिटीजस्तो डल्ला डल्ला ढुंगा, गोठे मल, पतझर र बालुवा ल्याउन अघिल्लै दिन भनिएको थियो ।

ताप्लेजुङको फकतालुङ गाउँपालिका ५ इखावुको सुनदेवी माध्यमिक विद्यालयमा शैक्षिक सामग्रीको प्रयोगबाट पढाउँदै शिक्षक । तस्बिर : आनन्द

विद्यार्थीले गर्नुपर्ने काम थियो ‘फूल खेती’ । सेतोपाटीमा फूल खेतीका प्रकारका विषयमा लेखेका उनले प्रत्येक विद्यार्थीलाई डेस्कको पछिल्तिर उभिन भने र आफू अगाडिको डेस्कमा प्लास्टिकको खोल राख्न लगाए । गोलो बनाएर राखिएको खाली प्लास्टिकलाई पञ्चिङ मेसिनले प्वाल पार्न लगाए ।


कतिपयले झिरको प्रयोगबाट प्लास्टिक दुलो पारे । प्लास्टिकमा सबैभन्दा पहिला गिटी हाल्न लगाए । त्यसको माथिबाट जंगलमा संकलन गरिएको पतझर हालियो । पतझरको माथिबाट मात्रा मिलाएर माटो हाल्न लगाइयो । त्यसपछि गोठेमल । अब फूलका बिरुवा रोपेपछि सबैभन्दा माथि बालुवा छरियो ।

Yamaha


यसलाई दह्रो बनाइराख्नका लागि कडा धागोले प्लास्टिकको बीचमा बाँध्न लगाए । बीच भागमा नबाँधे फुट्ने सम्भावना हुने भएकाले ठीक बीच भागमा बाँधेर राख्नुपर्ने उनले विद्यार्थीलाई सुझाए । त्यसपछि यसको उपयोगिताबारे व्याख्या गरे । राजुका अनुसार प्वालको विशेष महत्त्व छ ।


प्वाल पारिएन भने फूलका लागि हालिएको पानी हानिकारक भएर बस्छ । बिरुवाले जति पानी सोस्छ त्यो बाहेकको पानी फेदमा गएर बस्छ र त्यसले जरा र काण्डको भाग कुहाउँछ । प्वाल पनि भयो र गिटी पनि हालियो भने गिटीले पानीलाई फिल्टर गरेर बाहिर पठाउँछ ।


माथिल्लो भागमा हालिएको बालुवाले पानी सोस्न सहयोग गर्छ ।


माटोमाथि पानी हाल्दा हिलो माटो बाहिर उफ्रन्छ र फोहोर बनाउँछ । बालुवाले त्यो फोहोर नियन्त्रणमा पनि सहयोग पुर्‍याउँछ । त्यसपछि मौसमअनुसार प्रत्येक दिन वा बिराएर पानी हालेमा फूल राम्ररी सप्रने उनले विद्यार्थीलाई सिकाए । प्रयोगात्मक विधिबाट बनाइएको फूललाई कक्षा कोठाको बाहिर सजाउन लगाइयो । जुन विद्यार्थीको समूहअनुसार आफूले चिन्नेगरी राखियो । कक्षा २ का विवेक लिम्बू पनि यसरी नै कक्षा चलाइरहेका थिए ।


१३ जना भएको कक्षा ३ मा उनले विद्यार्थीलाई जनही नौ गोटी बोक्न लगाए । कक्षाको सुरुमा उनले लय हाल्दै गाउन लगाए । ‘हाम्रो बाजेको गोठमा पाँचवटा गाई पालेका छन् । तल्लो घरको बाजेबाट दुईवटा गाई किनेर ल्याउनुभयो । जम्मा कति भयो ?’ लय हालेपछि सुरु भयो प्रयोगात्मक विधि ।


पाँचवटा गाईभन्दा त्यत्तिकै संख्यामा गोटी छुट्याएर राख्नुपथ्र्यो । त्यसपछि दुईवटा किनेकोमा दुईवटा छुट्याउनुपयो । अन्तिममा कपीमा पाँच जोड दुई गराए र सात बनाए । गाउँकै बाजे, उनीहरूले नै पालेको गाई र आफ्नै वरिपरि पाइने ढुंगाको उदाहरण दिँदा विद्यार्थीले सजिलै बुझ्ने भएकाले यो विधि प्रयोग गरिएको विवेकले बताए ।


‘थपेको एकै ठाउँमा भेला हुनु जोड र हटाउनु, निकाल्नु घटाउ हो भनेर बुझाउन सजिलो हुन्छ,’ उनले भने, ‘यस्तो विधिबाट विद्यार्थी पनि सक्रिय भएर लाग्छन् ।’ राजु र विवेक मात्रै नभएर लिला लिम्बूको कक्षा पनि उस्तै थियो । तराईमा हुने गर्मी र पंखाको विषयमा पढाउन उनले बाँसका मसिना चोया बनाएर ल्याएकी थिइन् ।


ती चोयालाई हम्कने पंखा बनाउनुपर्ने थियो । पाँच कक्षाका विद्यार्थीलाई दुई समूहमा विभाजन गरेकी उनले सुरुमा आफूले गरेर देखाइन् अनि बालबालिकालाई बनाउन लगाइन् ।


सदरमुकाम फुङलिङबाट एक दिनको पैदलमा रहेको यो विद्यालयमा अधिकांश शिक्षकले शैक्षिक सामग्रीको प्रयोगबाट पठनपाठन गराउँछन् । बनाएर देखाउँदा र उनीहरू स्वयंलाई बनाउन लगाउँदा सक्रिय भएर लाग्ने र पाठ सकिदा प्रस्ट भएर बुझ्ने भएकाले यो विधि अपनाइएको प्रधानाध्यापक बिशाल राई बताउँछन् । शैक्षिक सामग्री भने दिउँसो एक बजेको समय र बिहान बेलुका पनि बनाउने गरेको शिक्षकको भनाइ छ ।


‘कतिपय शैक्षिक सामग्री बनाउन बालबालिकालाई पनि प्रयोग गछौं, उनीहरूले नै तयार पार्छन्,’ प्रधानाध्यापक राइले भने, ‘सामग्री पनि आफैंले बनाएर प्रयोग पनि आफैंले गरेपछि त पर्फेक्ट नै भइहाल्छन् ।’ आफ्नो स्कुलका विद्यार्थीले हाई काढेर लपनछपन गरेर बस्नु नपर्ने उनको दाबी छ ।


शैक्षिक सामग्री निर्माण र नया अवधारणा बनाउनका लागि ग्रामीण शिक्षा तथा वातावरण विकास केन्द्र (रिड नेपाल) ले पनि सहयोग पुर्‍याउदै आएको छ । पहिलो कञ्चनजंघा हिमालका आरोही बेलायती नागरिक जर्जबेन्डले स्थापना गरेको हिमालयन ट्रस्ट युकेले यसलाई सहयोग पुर्‍याएको छ ।


पुरानो शैलीले एकाहोरो पढाइ राख्दा बालबालिकामा दिक्क हुने, अल्छी लाग्ने र बिर्सिइहाल्ने भएकाले यस्तो विधि उपयुक्त हुने रिड नेपालका प्रबन्धक राजेन्द्र पन्त बताउँछन् । ५६ वटा माध्यमिक विद्यालय रहेको जिल्लाका अधिकांश स्कुलमा यस्तो विधिको प्रयोग हुँदैन । शिक्षकले प्रशिक्षण विधि अपनाउने र त्यो बालबालिकालाई बुझ्न कठिन हुने बालसुबोधिनी माविका पूर्वप्रधानाध्यापक डिल्लीरमण बराल बताउँछन् ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र २५, २०७५ ०९:२७
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

काठका ठेकी बिक्नै छाडे

कान्तिपुर संवाददाता

तेह्रथुम — परम्परागत रूपमा पशुपालन गर्दै आएका किसानले समेत प्लास्टिक र धातुका सामान प्रयोग गर्न थालेपछि काठबाट कुँदेर बनाइएका ठेकीलाई बजार पाउन समस्या भएको छ । बजारमा ठेकी बिक्री नै हुन छाडेपछि चुँदाराको व्यवसाय समेत संकटमा परेको छ ।

तेह्रथुमको छथर गाउँपालिका केन्द्र शुक्रबारे बजारमा चुँदाराले बिक्रीका लागि राखेका ठेकी । तस्बिर : चन्द्र कार्की

दुुहुना गाई भैंसी पालेका किसानले दूध जमाएर दही बनाउन र मोही पार्नका लागि प्रयोग गर्ने ठेकीको स्थान पछिल्लो समय प्लास्टिक र धातुबाट बनेका सामानले लिएको छ । ठेकीसँगै काठबाट बनाइएका अन्य सामान बजारमा बिक्री हुन छाडेपछि चुँदाराको पुख्र्यौली पेसा समेत संकटमा परेको काठका सामान बनाउँदै आएका धनकुटा नगपालिका १ हिलेका राजकुमार लुवागुनले बताए ।


उनको परिवार लामो समयदेखि काठका सामान बनाएर धनकुटासहित तेह्रथुम, संखुवासभा, भोजपुरलगायतका जिल्लामा लगेर बिक्री गर्दै आइरहेको छ । यी जिल्लाका ग्रामीण बजारमा समेत ठेकी बिक्रीमा कमी आएको उनले बताए । केही वर्ष अघिसम्म विभिन्न जातका काठबाट बनाएका ठेकी, दुधेरा, डाड, हर्पे, तोङवालगायतका सामानको माग निकै आउने गथ्र्यो । गाउँगाउँमा लाग्ने हाट बजारमा काठका ठेकी सहितका सामानले निकै राम्रो मूल्य पनि पाउथ्यो । गाई भैंसी पाल्ने किसानले दूध दुहेर दही जमाउने र मोही पार्नका लागि काठकै ठेकी प्रयोग गर्थे ।


किसानका घरमा दुई चार वटा काठका ठेकी राखिएका हुन्थे । तर अहिले अवस्था त्यस्तो छैन । तिनै किसानका घरमा दूध दुहुने र दही जमाएर मोही पार्ने सबै समान प्लास्टिक र सिल्भरका छन् । हलुका, लामो समय टिकाउ हुने, सस्तो र सफा गर्दा पनि चाँडै सफा हुने यस्ता सामानले काठका ठेकी लगायत सामानलाई बिस्थापित गरेको छ ।


ठेकीसँगै घिउ राख्ने हर्पे, तोङवा, चौउठा लगायत सामग्रीको पनि किनबेच धेरै घटेको यसको व्यवसायमा लाग्नेहरूले बताएका छन् । पानीको बेग तीव्र भएको खोला किनारमा मेसिन राखेर चुँदाराले काठ कुदेर यस्ता सामान बनाउने गरेका थिए । तर अहिले यी स्थानमा पनि चुँदारा देखिँदैनन् ।


गाई भैंसीको दूध जमाएर दही बनाउनका लागि काठका ठेकी धेरै राम्रो भए पनि जहाँसुकै नपाउँदा प्लास्टिक र सिल्भरका सामानबाट काम चलाउनु परेको छथर गाउँपालिका २ फयाकका किसान भुपाल कार्कीले बताए । चुँदाराले दार, कटहर, खिर्रो, सिरीस, खमारी, ओखर, कागभलायो, तिल्केनी लगायतका रूखका काठबाट ठेकी लगायतक सामान बनाउने गरेका थिए ।


सरकारी र सामुदायिक वनमा यस्ता रूख काट्न नपाइने र गाउँघरका किसानले गोलीयाका रूपमा व्यापारीलाई रूख बिक्री गरिसकेकाले राम्रा र ठूला ठेकी बनाउन यी प्रजातिका काठसमेत नपाइने गरेको ताप्लेजुङबाट तेह्रथुमको खोरुङगा चुँदारा शंकर विश्वकर्माले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र २५, २०७५ ०९:२६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT