ऐलानी जग्गामा घरैघर

लालपुर्जा नभए पनि बेचबिखन हुँदै
बजार व्यवस्थापन समितिद्वारा राजस्व असुली
विनोद भण्डारी

विराटनगर — मोरङको बेलबारी नगरपालिका ११ का रामकुमार लिम्बूले लक्ष्मीमार्गको चार धुर जमिनमा करिब ६० लाख रुपैयाँको लागतमा तीनतले घर बनाएका छन् । उनको घरले चर्चेको जमिनको लालपुर्जा भने उनीसँग छैन ।

राष्ट्रिय वन चारकोसे जंगल अतिक्रमण गरेर निर्माण गरिएका मोरङको लक्ष्मीमार्ग बजारका पक्की घर । तस्बिर : विनोद

त्यहीँका याम कार्की, पदम राई, बीरबहादुर धिमाल र मिनु लिम्बूले पनि लालपुर्जा नै नभएको जमिनमा चारतले घर बनाएका छन । उनीहरूले आफनो घर बिक्री गर्न चाहँदा तुरुन्त बिक्री हुन्छ । पूर्वपश्चिम राजमार्गसँग जोडिएकाले जमिन र घरले अन्यत्रभन्दा बढी मूल्य पाउँछ ।


जमिन र घर खरिद बिक्री हुँदा स्थानीय बजार व्यवस्थापन समितिले अभिलेख राख्छ र त्यसबापत बजार व्यवस्थापनका नाममा केही राजस्व रकम पनि असुली गर्दै आएको छ । समितिको अध्यक्ष उनै रामकुमार लिम्बू हुन् । बेलबारीको लक्ष्मीमार्गमा मात्र करिव ६ सय घर लालपुर्जाबिनाको जमिनमा निर्माण भएका छन् । ती घर निर्माण भएको जमिन चारकोसे जंगलको हो । लक्ष्मी सामुदायिक वनको क्षेत्र पर्ने यो ठाउँमा करिब ३ हेक्टर वनको क्षेत्रफल अतिक्रमण गरेर बस्ती बसेको वडाध्यक्ष राजन पोखरेलको भनाइ छ ।

Yamaha


‘बस्तीका कुनै पनि घर र त्यसले चर्चेको जमिनको लालपुर्जा छैन,’ पोखरेलले भने, ‘तर ती घर र जमिन खरिद बिक्री भइरहन्छन् । यहाँको जमिन नम्बरी भन्दा महँगोमा बिक्री हुँदै आएको छ ।’ लालपुर्जाबिनाको यहाँको जमिन प्रतिधुर ५ लाख रुपैयाँसम्ममा किनबेच हुन्छ । अतिक्रमित जमिनमा बनेका घरको अभिलेख बजार व्यवस्थापन समितिमा छ ।


समितिका अध्यक्ष लिम्बूका अनुसार यो बस्तीका कसैले घर र जमिन बिक्री गर्दा समितिलाई जानकारी दिन्छ । त्यसपछि समितिले एक व्यक्तिले भोगचलन गरेको जमिन अर्काको अधिनमा रहेको भन्ने अभिलेख राख्ने गरेको लिम्बूले बताए । उनका अनुसार त्यसबापत समितिले खरिद बिक्रीको रकमअनुसार कम्तीमा १ हजार ५ सयदेखि ३ हजारसम्म राजस्व लिन्छ र त्यो रकम बजार व्यवस्थानमा खर्च गर्छ ।


वन क्षेत्र अतिक्रमण गरेर बनाइएको घर र जमिनको तत्कालीन डाँगीहाट गाउँ विकास समितिले कार्ड नम्बर वितरण गरेको थियो । त्यही कार्ड नम्बरअनुसार वजार व्यवस्थापन समितिले अभिलेख राखेको छ । अभिलेखमा प्रत्येक व्यक्तिले चर्चेको जमिनको चार किल्ला प्रमाणित गरी भोगवालाको फोटो टाँसिएको हुन्छ ।


अध्यक्ष लिम्बूका अनुसार त्यो जमिन कसैले बिक्री गरे उसको अभिलेखबाट उसको नाम र फोटो हटाएर नयाँ खरिदकर्ताको नाम र फोटो राखिन्छ । त्यही अभिलेखका आधारमा यहाँको जमिन र घर खरिद बिक्री हुँदै आएको लिम्बूको भनाइ छ ।


चारकोसे जंगलको ५५ हजार ५ सय हेक्टर क्षेत्र क्षेत्रफल हो । जिल्ला वन अधिकृत विनोदप्रसाद देवकोटाका अनुसार त्यसमध्ये करिव ६ सय हेक्टर अतिक्रमण भएको छ । ‘यो पुरानै समस्या हो,’ उनले भने, ‘अतिक्रमित जमिनमा ठूल्ठूला घर निर्माण गरेर बस्ती बसालिएको छ, स्थानीय स्तरबाट हटाउन सक्ने अवस्था छैन ।’ यो राष्ट्रिय समस्या भएकाले समाधानका लागि राज्यले नै नीति बनाउनुपर्ने उनले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र २७, २०७५ ०९:३३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

विद्यालयका शौचालय प्रयोगविहीन

डिल्लीराम खतिवडा, अर्जुन राजवंशी

उदयपुर/दमक — कटारी नगरपालिकाको लेखानीदेखि बेलकाको मैनामैनीसम्मका दर्जनौं विद्यालयमा शौचालय निर्माण गरिएका छन् । सरकारी तथा गैरसकारी संस्थाका आर्थिक र भौतिक सहयोगमा शौचालय बनेका हुन् । ती शौचालय पानी नहुँदा प्रयोगविहीन भएका छन् ।

झापाको गौरादह ६ स्थित जनज्योति माविमा अधुरै छाडिएको छात्र शौचालय । शौचालय नहुँदा विद्यालयका छात्रले खुला ठाउँमा र पुरुष शिक्षकको शौचालय प्रयोग गर्ने गरेका छन् ।तस्बिर : अर्जुन

विद्यालय गएका विद्यार्थी शौचालय छाडेर खोला, खोल्सी र जंगलतिर शौच गर्न बाध्य छन् । उदयपुरलाई खुला दिसामुक्त घोषणा गरेसँगै विद्यालयमा शौचालय निर्माण गरिएको हो । स्थायी र अस्थायी दुवै किसिमका शौचालय निर्माण गरेर झन्डै चार वर्षअघि खुला दिसामुक्त जिल्ला घोषणा गरिएको हो ।


पानीको व्यवस्था नगरी हचुवाका भरमा खुला दिसामुक्त अभियान चलाइँदा विद्यार्थीसँगै सर्वसाधारणले समस्या भोग्नुपरेको छ । शौचालय प्रयोग नहुँदा सरसफाइका क्षेत्रको लगानी बालुवामा पानी जस्तै भएको छ । महाभारत पहाडमा रहेका अधिकांश विद्यालयमा शौचालय पनि छन् । तर त्यस क्षेत्रमा पानी अभावमा अधिकांश विद्यालयका शौचालय प्रयोगविहीन छन् । वर्षौंदेखि विद्यालयमा पानीको समस्या उस्तै छ । बर्रेको छिन्दरङखोलामा रहेको एक मात्र उच्चमाविमा पानी अभावमा तिर्खा मेटन समेत समस्या छ ।


‘शौचालय जान त कुरै छोडाैं,’ स्थानीय नरेन्द्र कार्कीले भने, ‘विद्यायलमा पिउने पानीकै समस्या, शौचालय प्रयोगका लागि त पानी व्यवस्थै भएको छैन ।’ विद्यालयका सहयोगीलाई पानी बोकेर शिक्षक–विद्यार्थीलाई खुवाउनकै लागि राखिएको उनले बताए ।


विद्यायका सहयोगी वर्षौंदेखि पानी बोकिरहेका छन् । उनले दैनिक ६ गाग्री पानी बोकेर विद्यालयका शिक्षक विद्यार्थीलाई खुवाइरहेका छ । विद्यालय नजिकै पानीको स्रोत नहुँदा एक घण्टा हिँडेर पानी ल्याउनुपर्ने बाध्यता छ । पिउने पानीको व्यवस्था भए पनि शौच गर्न पानी नहुँदा शिक्षक विद्यार्थी जंगल जानुपर्ने बाध्यता छ । झन्डै डेढ दशकदेखि विद्यालयमा पानीको समस्या रहेको स्थानीयले वताए ।


‘शौचालय त बनाइए पनि पानी अभावमा प्रयोग गर्न समस्या छ,’ दुर्गम ताप्ली गाउँपालिकका शिक्षक रोहित मण्डलले भने, ‘पिउने पानी नहुँदा समस्या भोग्नु परेको अवस्थामा शौचालय प्रयोगका लागि पानी कसरी व्यवस्था गर्न सकिन्छ र ।’


पश्चिम उत्तरका दर्जनौं विद्यालयमा पनि शौचालय बनाइएको छ । बर्रे, सोरूङछबिसे, हर्देनी, लिम्पाटार, बराहा, जाते, नामेटारा, ओख्ले, साउने, पन्चावती, रिस्कु लगायतका विद्यालयमा झन्डै ५ वर्षयता शौचालय बनिसेका छन् । तर ती क्षेत्रमा पनि पानी नहुँदा प्रयोगबिहीन बनेको शिक्षकले बताएका छन् ।


विद्यार्थीलाई समस्या
झापाको दमक नगरपालिका ७ स्थित पृथ्वी माध्यमिक विद्यालयका विद्यार्थीलाई सुख्खा याम र हावा चलेको समयमा पढ्न निकै गाह्रो हुन्छ । पूर्वपट्टिका स्थानीयको शौचालयको गन्धले विद्यालयलाई प्रत्यक्ष असर पुर्‍याउँदै आएको छ । स्थानीय बासिन्दाले नजिकैको रातेहोली पैनीमा शौचालयको ढल मिसाएका छन् । शौचालयको सबै फोहोरमैला पैंनीमा मिसिने गरेकाले पैंनीसँगैको विद्यालय प्रभावित बनेको हो ।


‘सुख्खा याम र पूर्वको हावा चल्दा शौचालयको गन्धले कक्षा कोठामा बसिनसक्नु हुन्छ,’ शिक्षक बलबहादुर कार्कीले भने, ‘त्यो गन्ध सहेर न विद्यार्थीले पढ्ने अवस्था हुन्छ । न हामीलाई पढाउने ।’ उनले समस्या समाधानका लागि स्थानीयसँग पटकपटक छलफल गरे पनि समाधान हुन नसकेको बताए ।


विद्यालयमा ९ सय २५ विद्यार्थी अध्ययनरत छन् । विद्यालयमा छात्रका लागि ५ कोठाको र छात्राका लागि ३ कोठाको शौचालय छ । तर, सरसफाइको अभावमा छात्रको ५ मध्ये तीन वटा कोठा प्रयोग गर्न सकिने अवस्थामा छैन । छात्रहरू दिसा लागे जेनतेन चालु अवस्थामा रहेको एउटा कोठा र पिसाब संयुक्त कोठामा गर्दै आएका छन् ।


छात्रले प्रयोग गर्ने शौचालय १० वर्षअघि स्थानीय एक दातृ निकायले निर्माण गरिदिएको हो । त्यसयता आर्थिक अभावमा मर्मत सम्भार गर्न नसकिएको प्रधानाध्यापक विष्णुबहादुर राईले बताए । गौरादह नगरपालिका ६ स्थित जनज्योति माध्यमिक विद्यालयका छात्रका लागि छुट्टै शौचालय छैन । उनीहरूका लागि निर्माण थालिएको दुई कोठे पक्की शौचालय अधुरै छाडिएको छ ।


विद्यालयमा चार कोठाको शौचालय छ । दुई कोठा छात्राले प्रयोग गर्छन् । एक कोठा महिला शिक्षिकाका लागि व्यवस्था गरिएको छ । विद्यालयमा कुल ३ सय ४५ जना विद्यार्थी अध्ययनरत छन् । विद्यालयमा १५ शिक्षकशिक्षिका छन् । विद्यालयका प्रधानाध्यापक गोपीनाथ नेपालले आर्थिक अभावका कारण छात्र शौचालय बनाउन नसकिएको बताए । उनले आवश्यक बजेटको व्यवस्था गरेर चाडै छात्र शौचालय बनाउने योजना रहेको सुनाए ।


वडाध्यक्ष खड्गप्रसाद पराजुलीले विद्यालयमा छात्र शौचालय नभएको विषयले निकै गम्भीर बनाएको बताए । उनले चालु वर्ष वडा कार्यालयबाट निकासा हुने १ लाख ३४ हजार रुपैयाँले शौचालय निर्माणलाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्ने बताए ।


जिल्ला खानेपानी तथा सरसफाइ डिभिजन कार्यालयका प्राविधिक रुद्रबहादुर न्यौपानेले समग्र जिल्लाका विद्यालयहरूमा शौचालय र खानेपानीको अवस्था दयनीय रहेको बताए । ‘केही विद्यालयबाहेक समग्र जिल्लाका विद्यालयहरूमा शौचालय र खानेपानीको अवस्था एकदमै दयनीय छ । अहिलेसम्म काम चलाउकै भरमा चलिरहेको छ,’ उनले भने, ‘विद्यालयमा दैनिक जमघट हुने हजारौं विद्यार्थीका लागि शौचालय र स्वच्छ खानेपानी आवश्यक छ भन्ने कुराको तयारी शून्यजस्तै छ ।’

प्रकाशित : भाद्र २७, २०७५ ०९:३१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT