लालपुर्जा वितरण गर्न आयोग

चन्द्र कार्की

तेह्रथुम — चार दशकदेखि लालपुर्जाविहीन छथर गाउँपालिका केन्द्र शुक्रबारे बजारलाई व्यवस्थित बनाउन गाउँपालिकाले स्थानीय स्तरमै आयोग गठनको तयारी थालेको छ । लालपुर्जाविहीन बजारका घरलाई व्यवस्थित गरी करको दायरामा ल्याउन गाउँपालिकाकाले आयोग गठनको तयारी थालेको हो । बजार क्षेत्रका ३ सयभन्दा बढी घर लालपुर्जाविहीन छन् ।

लालपुर्जाविहीन तेह्रथुमको छथर गाउँपालिका केन्द्र शुक्रबारे बजार । तस्बिर : चन्द्र

बजारबासीले बसोबास गरेको चार दशकसम्म पनि लालपुर्जा नपाएपछि गाउँपालिकाले समस्या समाधानका लागि आफैं आयोग बनाउने तयारी थालेको प्रवक्ता राजन नेपालीले बताए ।

बजारबासीसँग लालपुर्जा नहुँदा स्थानीय तह र जिल्ला मालपोत कार्यालयले समेत राजस्व गुमाउँदै आएका छन् । अव्यवस्थित बजारको विकासका लागि गाउँपालिका आफैंले शुक्रबारे बजारमा टोल विकास समिति गठन थालेको छ । बजार क्षेत्रमा सातवटा समिति गठन गर्ने र हाल ३ वटा गठन भइसकेको प्रवक्ता नेपालीले बताए ।

टोल विकास समिति गठनलगत्तै बजार विकास समिति बनाएर गाउँपालिकाले घर नम्बर वितरण गर्ने गाउँपालिका अध्यक्ष सन्तबिर लिम्बूले बताए । घर नम्बर वितरणपछि घरको अवस्थाअनुसार स्क्वाएर फुटका आधारमा सम्बन्धित घरधनीलाई कर लगाउने तयारी गाउँपालिकाले थालेको छ ।

बजार क्षेत्रका अधिकांश घरधनीसँग पुर्जा नहँुदा करको दायरामा ल्याउन समस्या भएकाले आयोग बनाएर समस्या समाधानका लागि काम थालिएको गाउँपालिकाले जनाएको छ । स्थानीयले प्रक्रिया पूरा गरेर जग्गाधनी प्रमाणपुर्जा दिन माग गर्दै आएका छन् । ०३१ सालमा बसाएको यो बजारमा केही जग्गाधनीको मात्र घर घरेडीको जग्गाधनी प्रमाण पुर्जा रहेको बजार व्यवस्थापन समिति सचिव धामबहादुर कार्कीले बताए ।


बजार बसाउनुअघि प्रत्येक औंसी पूर्णिमामा यो खाली जमिनमा हाटबजार र मेला लाग्थ्यो । मेला भर्न आएकाहरू एक आपसमा लाठी र खुकुरी लिएर लडाइँ गर्ने थलोका रूपमा रहेको यो स्थानमा आयन्दा यस्ता प्रकारका लडाइँ हुन नदिने भन्दै यिनै ४१ जनाको अगुवाइमा बजार बसालिएको सचिव कार्कीले बताए ।

यो बजारलाई व्यवस्थित गर्न बनेको वजार व्यवस्थापन समितिको अगुवाइमा तत्कालीन समयमा गाविसको सिफारिसमा २ सय ९ जनाको सबै कागजात पटकपटक सुकुम्बासी समस्या समाधान आयोगमा पुर्‍याउँदा समेत कुनै सुनुवाइ नभएको बजारवासीको भनाइ छ । आफूहरूले लामो समयदेखि जग्गाको उपभोग गरिरहेकाले सरकारले जग्गाधनी प्रमाणपुर्जा दिनुपर्ने माग उनीहरूको छ ।

बजारबासीसँग आफूले उपभोग गरिरहेको जग्गाको कानुनी रूपमा स्वामित्व नभए पनि आपसमा लेखापढी गरेर किनबेच भने भइरहेको छ । पहिल्लोपटक हमरजुङ ६ का प्रेमबहादुर लिम्बूले मनमाया लिम्बूसँग किनबेच गरेको कागज गरेर घडेरी किनेका छन् । यसरी किनबेच गर्दा कानुनी आधार नभएकाले सरकारलाई एक पैसा पनि राजस्व बुझाउनु पर्दैन ।

‘के गर्ने बजारको चलन नै यस्तै छ,’ घरेडी किन्ने लिम्वुले भने ‘यति धेरै लगानी गरेर बिनापुर्जाको घडेरी किनेको छु, पुर्जा पाइएन भने त डुबिन्छ होला ।’ आफ्नो घडेरी बिक्री गर्न लिम्बूसँग जग्गाधनी प्रमाण पुर्जा छैन । ‘बिक्री गर्ने र खरिद गर्ने एक आपसमा बसेर लिएको र दिएको कागज गरेका छौं,’ घडेरी किन्ने लिम्बूले भने ।

यही प्रक्रियाबाट धेरै बजारवासीले घर घरेडी तथा जग्गा किनबेच गरिरहेको गाउँपालिका अध्यक्ष लिम्बूले बताए । मालपोत नै नगई बजार क्षेत्रको महँगो घर घडेरी किनबेच हुँदा राजस्व समेत गुुमेको अध्यक्ष लिम्बूले बताए । ‘अब भने प्रक्रिया थालेका छौं,’ अध्यक्ष लिम्बूले धने, ‘प्रदेश सरकारले यससम्बन्धी कानुन चाँडै बनाइदिए समस्या समाधान भइहाल्थ्यो ।’ गाउँपालिकाले यसअघि बनेका आयोगले तयार पारेका प्रतिवेदनसमेत अध्ययन गरिरहेको जनाएको छ ।

आगामी एक वर्षभित्रमा स्थानीय स्तरबाट सम्पूर्ण प्रक्रिया पूरा गरी प्रदेशको कानुन प्राप्त हुनसाथ पुर्जा वितरणको प्रक्रिया अघि बढाइने प्रवक्ता नेपालीले बताए । ‘हामी जग्गा घर घडेरी उपभोग गरेबापत सरकारलाई कर बुझाउन तयार छौं,’ स्थानीय राम श्रेष्ठले भने, ‘तर सरकारले हामीलाई भोगचलन गरेको जग्गाको कानुनी रूपमा जग्गाधनी प्रमाण पुर्जा दिनुपर्छ ।’ बजार व्यवस्थापन समिति अध्यक्ष नारायण सुव्बाले कानुनी आधार नभएकै कारण जथाभावी घर बनेकाले बजारलाई समेत व्यवस्थित गर्न समस्या भएको बताए ।

प्रकाशित : आश्विन ६, २०७५ १०:२५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

शुक्रबारेमा राखिँदै घण्टैपिच्छे बज्ने मौलिक धुनसहितको घडी

चन्द्र कार्की

तेह्रथुम — च्याब्रुङकै धुनमा घण्टैपिच्छे बज्ने घडी । घडीको आकार पनि च्याब्रुङकै । लिम्बू जातिको संस्कृति बोक्ने च्याब्रुङ घर (केपाङ) नै बन्दै छ छथर गाउँपालिकाको केन्द्र शुक्रबारेमा । त्यहींबाट आसपासका गाउँ–टोल सबैले थाहा पाउने गरी घण्टैपिच्छे बज्ने मौलिक धुनसहितको घडी पनि राख्न लागिएको हो ।

घडी त एउटा आकर्षण मात्र पो । च्याब्रुङ घरभित्र बेग्लै संग्रहालयसमेत हुनेछ । त्यसमा लिम्बू जातिभित्रका अनेक थरले चाडबाडमा प्रयोग गर्दै आएका सामान, जन्म, मृत्यु र विवाह संस्कारलगायत झल्कने सामान हुनेछन् । ‘परम्परागत लिम्बू संस्कृतिलाई च्याब्रुङले बचाइराख्नेछ । त्यही कारण यो घर बनाउन लागिएको हो,’ छथर गाउँपालिका अध्यक्ष सन्तवीर लिम्बूले भने । एक करोड रुपैयाँ लागत अनुमान गरिएको यो घरको काम सुरु भइसकेको छ । तीन वर्षभित्रै बनाइसक्ने लक्ष्य राखिएको छ । लिम्बू भाषामा ‘के’ को अर्थ बाजा अर्थात् ढोल र ‘पाङ’ को अर्थ घर भन्ने हुन्छ । च्याबु्रङ घरमा लिम्बू जातिको संग्रहालयबाहेक ५ सयजना अट्न सक्ने फराकिलो सभाहल पनि बन्दै छ । घरको माथिल्लो भागमा टाढैबाट देखिने गरी च्याब्रुङकै आकारमा घडी पनि हुने गाउँपालिका प्रवक्ता राजन नेपालीले जानकारी दिए ।

यो कामका लागि गत वर्ष नै २० लाख रुपैयाँ छुट्याइएको थियो तर समय अभावले ३ लाख रुपैयाँ मात्र खर्च भएको छ । क्रमागत योजनाका रूपमा बजेट व्यवस्था गरेर घर निर्माण गरिने अध्यक्ष लिम्बूले बताए । छथर क्षेत्रको पर्यटन प्रवद्र्धन गर्ने उद्देश्यले च्याबु्रङ घर निर्माण थालिएको हो । संग्रहालयमा राख्न सामान खोजी गर्ने कामसमेत भइरहेको छ । लिम्बू जातिका पुर्खाले पूर्वी नेपालमा राज्य गर्दा प्रयोग गरेका हतियारहरू ढाल, तरबार, तोप, भरुवा बन्दुकलगायत सामानसमेत संकलन गरेर राखिने लिम्बू संस्कारका जानकार थानाहाङ तिगेलाले बताए ।

छथर गाउँपालिकाभित्रै २ स्थानमा निसानहरू छन्, जहाँ पुराना सामग्री बेवारिसे छन् । घरलाई जातीय संग्रहालयका रूपमा विकास गरी इतिहास, धर्म, संस्कार, संस्कृति र पहिचानसँग जोडिएका पुस्तकसमेत राख्ने गरी पूर्वाधार निर्माण थालिएको हो । चालु आवमा खर्च गर्ने गरी गाउँपालिकाले २० लाख रुपैयाँ खर्च छुट्याएको छ । गत वर्ष बचत भएको १७ लाख रुपैयाँसमेत यसै वर्ष खर्च गर्ने गरी काम भइरहेको अध्यक्ष लिम्बूले जानकारी दिए । यसअघि ‘प्रधानमन्त्री पार्क’ निर्माण सुरु गरिसकेको छ । गाउँपालिकाले शुक्रबारे बजार नजिकैको डाँडामा छथर भ्युपार्क पनि बनाइरहेको छ ।

च्याब्रुङ लिम्बू समुदायको परम्परागत लोकबाजा हो । उधौली र उभौली पर्वमा यो बाजा बजाएर नाच्ने चलन छ । झन्डै मादलजस्तै ठूलो काठको ढुंग्रोमा दुवैतिर पातलो छाला मोडेर बनाइने यो बाजामा खरीको प्रयोग गरिँदैन ।च्याबु्रङ लिम्बू समुदायको प्रचलित नृत्य पनि हो । घरपैंचो (नयाँ घरमा सरेका बेला) जस्ता रमाइला अवसरमा च्याब्रुङ बजाएर नाच्ने चलन छ । यो नाच वृत्ताकार शैलीमा घेराबन्दी भएर मुन्धुम गाउँदै नाचिने च्याबु्रङ नाचमा पूर्वमा कहलिएका युवा लालीगुराँस नगरपालिका–९ सोल्माका दिलकुमार लिम्बूले बताए । च्याब्रुङ बजाउँदा प्रायजसो दाहिने ताल हातले एकपटक र देव्रे ताल लट्ठीले दुईपटक हिर्काएर बजाइने गरेको लिम्बूले बताए ।

च्याब्रुङ नाचको आधारभूत ताल कुसरक्पा हो । यसमा पनि विविधता हुने गरेको लिम्बूले बताए । यो कहिले गोलो घेरामा, कहिले अर्धगोलाकार त कहिले सरल रेखामा नाचिन्छ । यसमा सबैले एउटै तालमा खुट्टाहरू अघिपछि सार्छन् भने हातले गर्ने अभिनय पनि रोचक हुन्छ । रमाइलो के भने, च्याबु्रङ पारखीहरूले त्यसको गति, बोल र अभिनय हेरेरै नृत्य कहाँ पुग्यो भन्ने थाहा पाउन सक्छन् ।यो नृत्यमा कुखुराको भाले, परेवा, मयूर, ढुकुर, कोइली, भँगेरा, सर्प, पतली, दुम्सी, मृग, बाँदरजस्ता जीवजन्तुको हाउभाउको अनुकरण गरिने लिम्बूले बताए । च्याब्रुङ नाच विवाह, भोजभतेरमा तन्नेरीहरू नाच्छन् भने देवीदेवताको पूजाआजामा परिवारका सदस्यहरू समूहमा नाच्छन् । यो नाचमा गाइने मुन्धुममा पृथ्वीको वर्णन गरिन्छ ।

लिम्बू समुदायको धर्मग्रन्थ मुन्धुमअनुसार सृष्टिको उत्पत्तिदेखि मानव सभ्यताको विकासक्रमसँगै सोदुगेन लेमुहाङको पालादेखि च्याब्रुङ बजाउन सुरु भएको पाइन्छ । यो बाजा बजाउँदा दाहिनेपट्टिबाट ‘च्याङ’ र देब्रेपट्टि ‘बरुङ’ साङला (ध्वनि) निस्कन्छ । च्याब्रुङसँगै केलाङ नाच्दा गाइने गीतलाई ‘केसाम’ भनिन्छ । केसाममा प्रगति र उन्नतिको आशीर्वाद दिइन्छ । केसाम सोदुगेन लेमुहाङको छोरा पाजइबाको पालायता सुरु भएको पाइन्छ । मुन्धुमअनुसार पाजाइबाले घर बनाएपछि अनुष्ठान नगर्दा अनिष्ट हुने, घर भत्किरहने, किच्याएर मार्नेलगायत अनिष्टहरू देखापर्न थाले ।

त्यसपछि नयाँ घर बसाइमा केसाममार्फत उन्नति र प्रगतिको आशीर्वाद माग्न र दिन थालियो । पहिले पहिले बस्तीहरू थिएनन् । घना जंगलहरू मात्र थिए । त्यतिबेला जंगली जनावरबाट बच्न च्याब्रुङ बजाउँदै
हिँड्दा जंगली जनावरहरू भाग्ने गर्थे । जनावरहरू भागेको र नाचेको जस्तै बजाउन र नाच्न थालेयता च्याब्रुङमा विभिन्न जीवजन्तुहरूको नाच पनि नाच्ने गरिन्छ ।

केपाङ निर्माणपछि छथर क्षेत्रमा सांस्कृतिक पर्यटनको विकास हुने र यसले पूर्वी नेपालका साथै भारतको सिक्किम, दार्जिलिङलगायत स्थानका पर्यटकलाई समेत आकर्षित गर्ने सांसद भवानीप्रसाद खापुङले बताए ।विश्वरभर छरिएर रहेका लिम्बू समुदायको संस्कृतिसँग जोडिएको केपाङले छथर क्षेत्रको मात्र नभई समग्र पूर्वीक्षेत्रको पर्यटन प्रवद्र्धनमा समेत सहयोग पुग्ने प्रदेश सांसद लक्ष्मण तिवारीले बताए । केपाङ निर्माणका लागि गाउँपालिकाको बजेटले नपुगे प्रदेश सरकारको समेत सहयोग रहने उनले बताए ।

प्रकाशित : आश्विन ३, २०७५ ०७:३०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT