सोलार सिँचाइको माग

अर्जुन राजवंशी

दमक — सिँचाइ प्रणालीको व्यवस्था नहुँदा धान सुपर जोन क्षेत्रमा सौर्य सिँचाइ प्रणाली (सोलार पम्प) को माग बढेको छ । सुपर जोन क्षेत्रमा किसानले तीन बालीसम्म खेती गर्न थालेपछि सौर्य सिँचाइको माग पनि बढेको हो ।

झापाको कचनकवल गाउँपालिकामा यस वर्ष जडान गरिएको सौर्य ऊर्जाबाट सञ्चालित सोलार पम्पको परीक्षण गरिँदै ।तस्बिर सौजन्य : सागर विष्ट

सुपर जोन क्षेत्रमा सिँचाइको कुनै व्यवस्था छैन । यसअघि किसान आकाशे पानीको भरमा खेती गर्दै आएका थिए । सौर्य सिँचाइको व्यवस्था भएपछि किसान हिउँदमा पनि खेती गर्न व्यस्त छन् ।

प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजनअन्तर्गत धान सुपर जोन कार्यान्वयन इकाइ कार्यालय बनियानीले सौर्य सिंचाइको व्यवस्था गरेको हो । सौर्य सिँचाइबाट किसानलाई खेती गर्न पुग्नेगरी पानीको उपलब्धता भएपछि सुपर जोन क्षेत्रमा यो बर्षदेखि तीन बाली धान खेती गरिदैछ । सुपर जोन कार्यान्वयन रहेको कचनकवल गाउँपालिकाका किसानले यो बर्ष २ सय बिघाभन्दा बढीमा बोरो धान लगाएका छन् ।

अहिले फेरि किसान चैत धान रोपाइँमा जुटेका छन् । यो बर्ष ७ सय हेक्टरभन्दा बढी जमिनमा चैते धान लगाउने कार्यालयको अनुमान छ । कार्यालयले ८५ प्रतिशत अनुदानमा यो बर्ष कचनकवल क्षेत्रका १३ वटा कृषि समूह तथा सहकारीलाई सौर्य सिंचाइ (सोलार पम्प) वितरण गरेको छ । कार्यालयले तयार गरेको मापदण्डमा रही १३ वटा समूह, सहकारीलाई २० वटा सोलार पम्प वितरण गरेको कार्यालयका कृषि विकास अधिकृत सागर विष्टले जानकारी दिए ।

धान सुपर जोन कार्यान्वयनमा रहेको कचनकवल क्षेत्रको साना किसान कृषि सहकारी संस्था, अमरावती कृषि सहकारी संस्था र नौलो भविष्य साना किसान कृषि सहकारी संस्थालाई ३/३ वटा, लालीगुराँस कृषि समूहलाई २ वटा तथा हरित कृषि समूह, धनलक्ष्मी कृषि समूह, आदर्श कृषक समूह, गरिब नवाज कृषक समूह, नुरी इस्लाम कृषक समूह, जुनेली कृषि सहकारी संस्था र बनियानी कृषि सहकारी संस्थालाई एकएक वटा गरी २० वटा सोलार पम्प भर्खरै जडान गरिसकेको विष्टले जानकारी दिए ।

सिँचाइको उपलब्धताका कारण कृषक खेती गर्न इच्छुक देखिएकाले सौर्य सिंचाइ जडानलाई प्राथमिकताका अघि बढाएको कार्यालय प्रमुख तथा वरिष्ठ कृषि विकास अधिकृत धनबहादुर थापाले बताए । सोलार पम्प जडानका लागि कार्यालयले यो वर्ष एक करोड रुपैयाँ खर्च गरेको छ । कार्यालयले गत बर्ष सोलार पम्पमा २५ लाख रुपैयाँ खर्चिएको थियो ।

‘सौर्य सिँचाइमा गत बर्ष थोरै बजेट थियो । पहिलो पटक भएकाले पनि गत बर्ष हाम्रोतर्फबाट ५ वटा मात्र सोलार पम्प जडान गर्‍यौं’ विष्टले भने,‘तर, ती सोलार पम्पबाट किसानलाई खेती गर्न निकै सहज भएपछि यो बर्ष सोलार पम्प जडान गरिदिन भन्दै किसानको माग पनि बढ्यो । त्यसैले हामीले सुपर जोन क्षेत्रको अधिकांश जमिनमा सिंचाइ पुग्नेगरी थप २० वटा सोलार पम्प जडान गर्‍यौं ।’ एउटा सौर्य सोलार पम्पले करीब १० बिघासम्म जमिनमा सिँचाइ सुविधा पुग्ने गरेको किसानको भनाई छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन २१, २०७५ ०९:२६
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

अन्योलमा अलैंची बजार

अलैंचीको बजार भाउ ओरालो लागेपछि कृषकले बगान नैं फाँडेका छन्
आनन्द गौतम

ताप्लेजङ — फक्तालुङ गाउँपालिका ३ लिंखिमका विरवहादुर विकले २२ रोपनिमा लगाएको अलैंची बगान फाँडिदिए । खेतका गहृामा लगाएको अलैंची सबै निकालेपछि अब विगतमै जस्तो धान खेतीको तयारीमा जुटेका छन । लहलहाउँदो बगान फाँड्नुको मुख्य कारण अहिलेको बजार मूल्य नै हो ।

ताप्लेजुङको फक्तालुङ गाउँपालिका ५ इखावुको पाखामा लगाइएको अलैंची । तस्बिर : आनन्द/कान्तिपुर

लगातार मूल्य घटिरहँदा भविष्यमा विहान बेलुका भात खाने धानको समस्या हुनेभएपछि बगानै रित्याएको उनले सुनाए । अव बैशाखमा बिउ राखेर बाँझो जोत्ने र असारमा धान खेती गर्ने उनको तयारी छ ।

बिरबहादुर जस्तो अरुले बगानै फाँडेका त छैनन तर अलैंचीलाई नै निरन्तरता दिने कि नदिने दोधारमा छन् । अधिक किसानको मनसाय पेसा बदल्ने कि भन्ने देखिएको छ । अलैंचीको मूल्य छ दोब्बरसम्मले घटेपछि र त्यो क्रम नरोकिएपछि किसानमा खुल्दुली सुरु भएको हो । अहिले ताप्लेजुङका किसानले प्रतिकिलो ५ सय पाउने गरेका छन ।

अलैंचीका कारोबार मन (४० किलोको १ मन) को हिसावले हुन्छ । ठाउँ अनुसार एक मनको २० हजार सम्म मूल्य पाएका किसानले सदरमुकाम फुङलिङ पुर्‍याउँदा २२ हजार पाउँछन् । झापाको विर्तामोडमा भने २४ हजारसम्म दिने अलैंची व्यवसायी महासंघका अध्यक्ष निर्मल भट्टराइले बताए । विडंम्वना यही अलैंचीको मूल्य कतारमा भने प्रतिमन किलो ३६ सय रुपैयाँ छ । एक मनको १ लाख ४४ हजार रुपैया रहेको छ । वजार मूल्य अस्वाभाविक रूपले घटेपछि किसानमा निरासा पैदा भएको हो ।

किसानले अलैंची लगाएर सुक्खा पाखा र खेरगइरहेको जंगललाई हरियाली वनाएका छन । पाखा पखेरापछि लहलह धान फल्ने खेत, कोदो, मकै, गहुँजस्ता अन्नबाली उत्पादन हुने बारीसम्म मासेर अलैंची लगाए । पानी तर्काउनु पर्ने भएकाले धान फल्ने खेतका गराका आलीहरू सबै भत्काइएको छ । मूल्यको उतार चढावले किसानमात्रै नभएर कतिपय व्यापारी पनि टाठ पल्टिएका छन् ।

सरकारले दररेट निर्धारण नगरेको र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको भर नभएकाले अलैंची मूल्य अस्थिर रहेको छ । भारतीय ब्यापारीले निर्धारण गरेको मूल्यमा नेपालको बजार चलिरहेको स्वयं ब्यापारीहरू बताउँछन् । २०४७ सालमा प्रतिमन ५ देखि ८ हजारसम्ममा कारोवार भएको अलैंची त्यसको ६ वर्षपछि २०५३ सालमा झण्डै तेब्बरले बढ्यो र प्रतिमन २० हजार पुग्यो ।

यसरी भएको बृद्धिले किसानलाइ हौस्यायो । त्यसको २० वर्षपछि २०७३ सालमा त छ दोब्बरले बढेर १ लाख २० हजार रुपैंयाँ किसानले पाए । तत्कालीन कृषि बिकास कार्यालयका प्राविधिक सहायक प्रकाश काफ्लेका अनुसार एउटै जिल्ला ताप्लेजुङले मात्रै २०६३ /०६४ मा २३ सय मेट्रिकट्रन उत्पादन गर्‍यो र जिल्लामा ७५ करोड रुपैयाँ भित्रियो । आर्थिक वर्ष २०७२/७३ मा २४ सय १० मेट्रिकटन उत्पादन हुँदा ६ अर्ब रुपैयासम्म भित्रियो ।

ठूलो बगान हुने किसान र कारोबार गर्ने ब्यापारीले ताप्लेजुङ सदरमुकाम फुङलिङ देखि झापा, मोरङ, सुनसरीका मुख्य बजारहरू बिर्तामोड, दमक, उर्लाबारी, इटहरी, बिराटनगर र काठमाडौंमा घर घडेरी जोडे । थोरै अलैंची लगाएका किसानले राम्रो बजार हुनेरहेछ भनेर बगान विस्तार गरे । ६३ सालसम्म कति अलैंची उत्पादन तथा निर्यात भयो यकिन तथ्यांक नभए पनि जिल्ला कृषि विकास कार्यालयहरूले २०६४ सालदेखि तथ्यांक राख्न थालेको पाइएको छ । मूल्य बढ्दै गएपछि लगाउने जिल्ला र क्षेत्रफल पनि बढ्यो ।

आर्थिक वर्ष ०७४/७५ मा देशका ४३ पहाडी जिल्लामा अलैंची खेती विस्तार भएको अलैंची ब्यवसायी महासंघ बिर्तामोडले जनाएको छ । कृषि मन्त्रालयको तथ्यांकअनुसार अहिले नेपालको १३ हजार हेक्टर क्षेत्रफलमा अलैंची लगाइएको छ । देशभरिबाट बार्षिक ५ हजार ट्रन उत्पादन हुने गरेको छ । आफ्नो क्षेत्रमा राम्रो उत्पादन र बजार मूल्य पाएका किसानहरू समूह बनाएर पश्चिम नेपालमा पनि पुगेर खेती गरे । ताप्लेजुङबाट बाग्लुङ गएर जग्गा भाडामा लिएर खेती गर्ने किसान प्रशस्तै छन् ।

अहिलेको मूल्यले अब वाहिर गएर खेती गर्न नसकिने लक्ष्मी काफ्ले बताउँछन् । काफ्लेको टोलिले बाग्लुङमा गएर खेती गरेको छ । मजदुर र सामानको मूल्य बढेकाले प्रतिकिलो १५ सय आम्दानी भएमात्रै खेतीगर्न सकिने किसानको तर्क छ । अलैंचीलाई राम्रो बनाउन नियमित मलजल गर्नुपर्ने, सिंचाइ सुविधा पुर्‍याउनुपर्ने, गोडमेलमा ध्यान दिनुजरुरी छ । समुद्र सतहबाट ८ देखि १८ सय मिटर सम्मको उचाइमा राम्रो उत्पादन दिने अलैंची २४ सय मिटरसम्म फलेको छ । बार्षिक २ हजार देखि २५ सय मिलिमिटरसम्म वर्षा हुने ठाउँमा यो राम्रो फस्टाएको पाइन्छ । ८ देखि २० डिग्रीको तापक्रम र भिरालो चिस्यानयुक्त छायादार जमिन अलैंचीका लागि उपयुक्त हुने विज्ञहरू बताउँछन् ।

अलैंचीको राम्रो फल खान तीन वर्ष पर्खनुपर्छ । पहिलो वर्ष सर्ने, दोश्रो वर्ष मजवुत भएर फुल लगाउने र तेस्रो वर्ष फल दिने हुन्छ । राम्रो मलजल हुने ठाउँमा भने दुई वर्षमा पनि फल लागेको पाइन्छ । एकै खालको अलैंची नेपाल, भारत र भुटानमा मात्रै उत्पादन हुन्छ । चीन, इन्डोनेसिया जस्ता देसमापनि अलैंची उत्पादन हुने तर यी तीन देसको जस्तो गुणस्तरको नभएको ब्यवसायी संघका अध्यक्ष भट्टराईले बताए ।

नेपालमा सबभन्दा बढी उत्पादन हुने ताप्लेजुङमा ६१ मध्ये ६० वडामा अलैंची फल्ने गरेको छ । फक्तालुङ गाउँपालिका ७ ओलाङचुङगोलामा भने अहिलेसम्म लगाइएको छैन । मन्त्रालयको तथ्यांक अनुसार ताप्लेजुङले मात्रै २ हजार ९ सय २० मेट्रिकट्रनसम्म उत्पादन गरेको छ । ताप्लेजुङभन्दा पहिला इलाममा बढी फल्ने गरेको थियो । त्यहा छिर्के फुर्के जस्ता समस्या देखिएपछि ताप्लेजुङ अगाडि आएको बरिष्ठ कृषि विकास अधिकृत बद्री दाहाल बताउँछन ।

पहिलो पटक भित्रिएको पनि पूर्व बाटै हो । भारतको सिक्किममा काम गर्न जाने नेपालीहरूले घर फर्कदा सँगै भित्र्याएको इतिहास भेटिएको छ । कृषि बिकास कार्यालयको कृषि डायरीमा उल्लेख भएअनुसार विक्रम संवत् १९८० सालतिर पहिलो पटक सिक्किमवाट इलाम भित्र्याइएको उल्लेख छ । सिक्किमसँग जोडिएकोले पूर्वका अरू जिल्लामा पनि भिक्र्याएर विस्तारगर्ने त्रम बढेको हो ।

सुरुमा ल्याइएको अलैंचीलाई करेसावारिको रुपमा लगाइएको थियो । यस्को फल चियामा लगाउने र मसलाको रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो । वजार खोज्नेक्रममा २०२७/२८ सालदेखि धरानमा पुर्‍याएर नुनसँग साटेने गरिएको बुढापाकाको कथन छ । ताप्लेजुङका गोपी

लिम्बूले धरानको फुस्रेमा लगेर साटेका थिए । एक बोरा अलैंचीको एकबोरा नुन लिएर फर्किएको गोपी बताउँछन । त्यो वेला नूनको मूल्य प्रतिबोरा ५० रुपैयाँ थियो । धरानबाट भारतनै निर्यात हुन्थ्यो ।

अहिलेपनि पहाडी जिल्लामा उत्पादित अलैंची प्रदेस नम्बर १ को झापा बिर्तामोड र सुनसरीको धरानमा जम्मा हुने गरेको छ । पश्चिमबाट पनि पूर्वमै आएर भारत निर्यात हुन्छ । संकलित अलैंची बिराटनगरको जोगमुनी भन्सार भएर भारत जान्छ । भारतमा जम्मा हुने ठाउँ मुम्वइमा हो ।

तराइसम्म जस्ताको तस्तै पुग्ने अलैंची दानाको त्यहाँभने झुस झार्ने पुच्छर काट्ने जस्ता काम हुन्छ । भारतले आकर्षक बोरामा प्याक गरेर खाडि राष्ट्रमा पठाउँछ । नेपाल अलैंचीको नामबाट तेश्रो खपत हुने देशमा चिनिदैन । प्याक गरिएका बोरा १० देखि ५० किलोसम्मको हुने महासंघ अध्यक्ष भट्टराई बताउँछन् ।

ठुला, साना दाना पनि छुट्याइन्छ । भारतवाट पाकिस्तान र खाडी राष्ट्रका युएइ, दुवइ, साउदी अरब कतारजस्ता देसमा निर्यात हुने यस्लाई मसला, आयुर्वेदिक औषधि, मिठाइ, बिस्कुट जस्ता खाद्य वस्तुमा प्रयोग गरिन्छ । कतिपय देसमा बोक्रा फालेर दाना मात्रैको कोसेलीको प्याक बनाउने गरिएको छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन २१, २०७५ ०९:२५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT