मुहान अतिक्रमणले नदी सुके

चुरे विनाश बढ्दो, जोगाउन चुनौतीपूर्ण
शिव पुरी

रौतहट — चुरे क्षेत्रका मुहान अतिक्रमणमा परेपछि केही वर्षयता पूर्वपश्चिम राजमार्ग आसपासका नदी सुक्न थालेका छन् । अव्यवस्थित बसोबासका लागि चुरे अतिक्रमण, जथाभावी ढुंगा उत्खनन र वन विनाश बढ्दै गएको छ । अतिक्रमणबाट पानीको मुहान पुरिने र भत्कने क्रम बढेपछि नदीहरू सुक्न थालेका हुन् ।

रौतहट र बाराको सीमा क्षेत्रमा पर्ने धन्सार, लमाह र लालबकैया नदी बालुवाको थुप्रोमा परिणत भएका छन् । विगतमा यी नदीमा कहिले पानी सुक्दैनथे । चुरे क्षेत्रबाट आउने पानीको मुहान सुकेको छ । बाराको दुधौरा, पसाहा, बकैया, रौतहटको लमाह, चाँदी र पौराइको हालत उस्तै छ । यी नदीमा एक थोपा पानी छैन । चुरेको शीरमा वर्षा भए मात्रै पानीको भेल बग्छ । अधिकांश नदीको अवस्था यस्तै छ । चन्द्रनिगाहपुरका समाजसेवी सुबोल काफ्लेका अनुसार कहिल्यै नसुक्ने नदी सुक्नुको मुख्य कारण चुरे उत्खनन हो । ‘चुरेक्षेत्रमा जथाभावी ढुंगा निकाल्ने र जग भत्काउने काम भयो,’ उनले भने, ‘चुरे क्षेत्रमा रहेका वषौंदेखिको पानीका मुहान र कुवा मास्ने काम भयो र नदीमा पानी आउन छाड्यो, यस्तो कार्य तत्कालै बन्द गराउन सरकारले कडा कदम चाल्नुपर्छ ।’


सरकारले वर्षौंदेखि चुरे क्षेत्रमा सयौं संख्यामा क्रसर उद्योग सञ्चालनको अनुमति दिएको छ । यसले चुरेको चरम दोहन भइरहेको छ । वन क्षेत्र मासिँदैछ । त्यही ठाउँमा संगठित अतिक्रमण सुरु भएको छ । चुरे क्षेत्रको वन विनाश भएपछि जमिनले पानी सोस्ने प्राकृतिक प्रक्रिया बिथोलिएको विज्ञहरू बताउँछन् । पानीको बेग पनि नियन्त्रण हुन सकेको छैन । माटो, ढुंगा, गिटी, बालुवा बगेर सीधै खोलामा पुगेपछि पानीको सतह झन् गहिरिएको छ । वर्षाबाहेक यी नदीमा पानी देख्न छाडेको जिल्ला वन अधिकृत दीर्घनारायण कोइराला बताउँछन् । ‘चुरे विनाश भयो भनेर हटाउने प्रयास नगरेको होइन,’ उनले भने, ‘राजनीतिक प्रभाव र संगठित अतिक्रमणकारीले समस्या झनै बढेको छ ।’ चुरे विनाशकै कारण बाढी, नदीको धार परिवर्तन, कटान, नदीको सतह उकासिने, कृषिमा ह्रास, उत्पादन घट्ने, जमिन मुनिको पानी सतह घट्दै जाने, पानीका मुहान सुक्नेजस्ता समस्या तराईमा देखिएको वन कार्यालयले जनाएको छ ।

Yamaha


उत्खननले विनाश
तराईवासीको जीवनको प्रमुख आधार चुरे हो । वर्षाका बेला नदीमा आउने बाढी तराईका गाउँघरमा पस्नुको एउटा कारण चुरे विनाश पनि हो । ढुंगा उत्खननको नाममा चुरेको जगै खन्ने काम भइरहेको छ । त्यसपछि चुरे वर्षासँगै बग्ने गरेको छ । सहायक वन अधिकृत अरुण कर्णले वर्षायाममा आउने भीषण बाढी चुरे बगेपछिको परिणाम भएको बताउँछन् । ‘चुरे निकै खुकुलो माटोले बनेको छ । यसलाई जोगाउन चुनौतीपूर्ण छ,’ उनले भने, ‘अतिक्रमण गरी बस्ती बसाल्ने र खेती गरिदिनाले माटो झनै कमजोर हुँदै गएको छ ।’ बस्ती बस्न थालेपछि चुरे नांगो डाँडामा परिणत भएको छ । यहाँ बोटबिरुवा भए पानीको बेग नियन्त्रण हुन्थ्यो  र ढुंगा, गिटी र बालुवा बग्ने क्रम रोकिन्थ्यो ।


विकासका नाममा ढुंगा उत्खनन तीव्र भएपछि चुरेको जग भत्किन थालेको छ । जग भत्काइएपछि घर भत्किनु जस्तै भएको सहायक वन अधिकृत कर्णले बताए । उनका अनुसार खोलामा भएका ठूला ढुंगा र चट्टानले पानीको बेग घटाउने काम गर्छन् । अहिले त्यस्ता चट्टान खोलामा बाँकी छैनन् । रातारात क्रसर व्यवसायीले उठाएर लगिसके । केही विकास निर्माणको नाममा लगिएको छ । सरकारले चुरे दोहन रोक्न राष्ट्रपति चुरे संरक्षण कार्यक्रम ल्याए पनि प्रभावकारी हुन सकेको छैन । इलामदेखि सुदूरपश्चिम कञ्चनपुरसम्म ३६ जिल्लाका भूभाग समेट्दै नेपालको कुल क्षेत्रफलको १२ दशमलव ८ प्रतिशत चुरे क्षेत्रले ओगटेको छ । सरकारी लापरबाहीले चुरे भएर बग्ने नदी र खहरे खोला अत्यधिक दोहनमा परेका छन् । जनगणना ०६८ अनुसार ५० दशमलव ७ प्रतिशत तराईको जनसंख्या चुरेमा आश्रित छन् ।


चुरे विनाश बढ्दो
चुरेसँग तराईवासीको जीवन गाँसिएको छ । पछिल्लो समय चुरे क्षेत्रमा मानिसको बसोबास बढ्दो छ । यस क्षेत्रमा १४ लाखभन्दा बढी मानिस बसोबास रहेको अनुमान छ । अधिकांशको आफ्नो जग्गा जमिन छैन । गरिबीका कारण र पहाडबाट चुरेमा बसाइँसराइ आएका मानिसको अतिक्रमण तथा खण्डीकृत बासस्थानले वन विनाश व्यापक छ । यसले तराईको उर्वर कृषि मरुभूमिमा परिणत हुँदै गएको छ । काठ चोरीनिकासी, वन फँडानी, अतिक्रमण र उच्च दोहनले चुरेको वन क्षेत्र घटिरहेको छ । कृषि भूमि बढेको देखिए पनि उर्वराशक्ति घट्दै गएको छ । वनक्ष् ोत्र झाडीमा परिणत भएको छ । वन विनाशले चरिचरन क्षेत्र वृद्धि भइरहेकाले चुरेको आयु घट्दै गएको सहायक वन अधिकृत कर्णले बताए ।


यस क्षेत्रमा भइरहेको वन विनाश, अनियन्त्रित गिटीबालुवा निकासी तथा भू–क्षय रोकी तराईमा हुन सक्ने सम्भावित मरुभूमीकरणको खतरालाई रोक्न, चुरे संरक्षण गर्ने उद्देश्यले राष्ट्रपति चुरे संरक्षण कार्यक्रम ल्याइएको हो । प्रत्येक वर्ष असार २ गते चुरे संरक्षण दिवस मनाउँदै आए पनि संरक्षणका धेरै चुनौती बढ्दो छ । सरकारले चुरेको २० वर्षे गुरुयोजनासमेत स्वीकृत गरेको छ । चुरे क्षेत्रमा अधिकांश प्रमुख उत्पादनशील सामुदायिक वन पर्छन् । तल्लो तटीय क्षेत्रलाई जोगाइराख्न चुरे संरक्षणका लागि नीति, कार्यविधि, गुरुयोजनाका साथै राजनीतिक स्वार्थभन्दा माथि उठेर सरोकारवालाको प्रतिबद्धता आउन जरुरी रहेको जिल्ला वन अधिकृत कोइरालाको भनाइ छ ।


चुरे विनाश रोक्न, त्यस क्षेत्रमा हरियाली बढाउन तथा नवीकरणीय ऊर्जा प्रवद्र्धन गरी विनाश कम गराउन गुरुयोजना स्वीकृत भइसकेको वन कार्यालयले जनाएको छ । चुरे क्षेत्रबाट रातारात ढुंगागिटी उत्खनन अन्यत्र जिल्लाबाट संगठित रूपमा चुरे कब्जा गरी रूख काटेर घर बनाउने र बालीनाली राख्दै आएपछि चुरे संकटमा परेको विज्ञको भनाइ छ । जिल्लाको उत्तरी भेगमा एक दशकदेखि ढुंगा उत्खनन गरेर बाढीको जोखिम बढाउने काम भइरहेकोमा चौतर्फी विरोधपछि वन कार्यालयले रोक लगाएको छ । तर पछिल्लो समय रातारात ढुंगा तस्करी हुने गरेको स्थानीय भरत आचार्यले बताए ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : वैशाख ३, २०७५ १०:१६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

पार्किङकै झमेला

कान्तिपुर संवाददाता

रौतहट — चन्द्रपुर नगरपालिकाले पार्किङको व्यवस्थापन नगर्दा मुख्य सडकको भद्रगोल हटेको छैन । यहाँ बस र म्याजिक जिपको पार्किङ व्यवस्थापनलाई लिएर आइतबार दिनभर झमेला भयो ।

गौर चल्ने बस सडकमा पार्किङ गरिएको भन्दै म्याजिकले चोकनजिक काउन्टर लगाएपछि विवाद बढेको हो । दुबै पक्षलाई इलाका प्रहरी कार्यालयमा बोलाएर छलफल गरे पनि दिनहुँजसो पार्किङस्थलकै लागि विवाद बढ्दो छ ।


नगरपालिकाले पार्किङको व्यवस्था नगर्दा समस्या बढेको बस तथा म्याजिक व्यवसायीको गुनासो छ । चोकबाट २ सय मिटर दक्षिणमा काउन्टर राख्न सहमति दिए पनि सडकमै पार्किङ गर्ने क्रम रोकिएको छैन । बिहान चोकनजिक म्याजिक पार्किङ गर्न थालेपछि ट्राफिक प्रहरीले रोक्ने प्रयास गरे । नमाने पछि दुबै पक्षलाई प्रहरी कार्यालयमा झिकाइएको थियो ।


म्याजिकका चालकले सहमति उल्लंघन गरेको बस सञ्चालक मनोज साहले आरोप लगाए । ‘सबै बसेर गरेको सहमति म्याजिकले पहिला उल्लंघन गर्‍यो,’ उनले भने, ‘यसलाई व्यवस्थित गर्नुपर्छ । उनीहरूले सहमतिअनुसार पहिलेकै स्थानमा काउन्टर सञ्चालन गर्नुपर्छ ।’ गौर जाने मुख्य चोकबाट २ सय मिटर दक्षिणतर्फ बस र म्याजिकले काउन्टर राख्नुपर्ने लिखित सहमति भएको थियो । बस दक्षिण क्षेत्रमै रहे पनि म्याजिकले चोक नजिक काउन्टर सञ्चालन गरेपछि विवाद बढेको हो ।


चन्द्रपुरस्थित पूर्वपश्चिम राजमार्गको मुख्य र गौर जाने चोक सधंै व्यस्त हुन्छ । यहाँ सयांैको संख्यामा गाडी आवतजावत गर्छन् । चोक अस्तव्यस्त र भद्रगोल हुन थालेपछि एक महिनाअघि नगरपालिकाले स्थानीय प्रशासनको सहयोगमा पार्किङस्थल पर सारेको थियो । अर्को व्यवस्था नहुन्जेलसम्म सहमति गरिएको स्थानमा पार्किङ गर्नुपर्ने थियो । तर, गौर चल्ने बस सडकमै रोकेपछि आफूहरूले पनि बाटोमै काउन्टर सञ्चालन गरेको टेम्पु तथा मझौला संघका अध्यक्ष तारा बजगाईले बताए । ‘नियम सबैलाई लागू हुनुपर्ने हो,’ उनले भने, ‘यहाँ म्याजिक जिपलाई मात्र नियम लगाउने काम भयो ।’ उनीहरू सडकभन्दा १५ मिटरभित्र काउन्टर राखेर म्याजिक सञ्चालन गर्ने दाउमा रहेको बस व्यवसायीको आरोप छ ।


दुबै व्यवसायीबीच विवाद बढेपछि इलाका प्रहरी कार्यालयका डीएसपी शान्तिराज कोइराला र नगरपालिकाका प्रतिनिधि ४ नम्बर वडा अध्यक्ष अमर आले सहितको टोलीले स्थलगत निरीक्षण गर्‍यो । नगरपालिकाले पार्किङको व्यवस्था नगर्दा समस्या बढेको स्थानीयको भनाइ छ । वडाध्यक्ष आलेले उचित पार्किङका लागि जग्गा खोजी भइरहेको जनाए । ‘सबैलाई पायक पर्ने स्थानमा पार्किङका लागि जग्गा भाडामा लिने काम हँुदैछ,’ उनले भने, ‘सुन्दर, सफा र भद्रगोलरहित चन्द्रनिगाहपुर बनाउने अभियानमा कोही बाधक हुनुभएन ।’


यता, पूर्वपश्चिम राजमार्गमा रहेको बस पार्कलाई पश्चिम क्षेत्रमा व्यवस्थित गर्ने भनिए पनि अहिले अस्थायी रूपमा चोकनजिक रोक्ने गरिएको छ । मुख्य चोकबाट हटाइए पनि बस काउन्टरहरू सडकमै टेबल लगाएर यात्रुको टिकट काटिरहेका छन् । नगरपालिकाको ढिलाइले सडकमै काउन्टर राख्नुपरेको बस कर्मचारी रामबाबु चौधरीले बताए । बसलाई इलाका प्रहरी कार्यालयको पश्चिम क्षेत्रमा रोक्न र काउन्टर सञ्चालन गर्न दिइने नगरपालिकाले जनाएको थियो । तर त्यस क्षेत्रमा संरचना बनाउन ढिला गरेकाले समस्या बढेको हो ।


अनुगमन फितलो
एक महिनाअघि चन्द्रनिगाहपुरका चोक बजार र पेटीमा जथाभावी राखिएका पसल, ठेला र टहरा हटाइयो । पूर्वपश्चिम राजमार्गमा २५ र जिल्ला मार्गमा १५ मिटरभित्रका घर–टहरा सार्वजनिक संरचना भत्काउने अभियान थाल्यो । तर, नियमित अनुगमन नहुँदा पेटीमा ठेला राख्ने फेरि बढेका छन । स्थानीय भरत आचार्यले नगर प्रतिनिधिले अनुगमन नगर्दा चोक बजार क्षेत्र फेरि भद्रगोल हुन थालेको बताए ।


‘नगरभित्र देखिएका समस्या समाधान गर्ने क्रममा भएका काम अनुगमन जरुरी छ,’ उनले भने, ‘राजमार्ग सफा गर्ने भन्दै रूख ढालिए, टहरा भत्काइयो, ठेला–पसल हटाइयो । तर अनुगमन गरिएन ।’ इलाका प्रहरीका डीएसपी कोइरालाले नगरपालिकाले अनुगमन गरे/नगरे पनि ट्राफिक प्रहरीलाई कडाइ गर्न निर्देशन दिएको बताए ।


राजमार्गको अतिक्रमण हटाउन भत्काइएका संरचना व्यवस्थापन नगर्दा राजमार्गमा दुर्घटनाको खतरा बढेको छ । नगरपालिकाका प्रमुख रामचन्द्र चौधरीले भत्काइएका संरचना बिस्तारै हटाइने बताए ।

प्रकाशित : वैशाख ३, २०७५ १०:१६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT