बाढीको चपेटामा सय विद्यालय

‘विद्यालयको भौतिक पूर्वाधार बनाउँदा त्यो बेला सोचिएन । मेहनत र लाखौं खर्चिएर बनाइएको विद्यालय अहिले प्रयोगविहीन छ ।’
लक्ष्मी साह

बारा — चारकोसे जंगलसँगै काँट गाउँ भन्ने बस्ती छ, त्यहाँ झन्डै एक हजार ५ सय जनसंख्या छ । बस्तीका बालबालिकालाई पढाउन गाउँले मिलेर झुपडी बनाए । त्यही झुपडीको नाम भयो– नेराप्रावि काँटगाउँ ।

बाढीले कटानको चपेटामा परेको बाराको कोल्हवी नगरपालिका–८ स्थित नेरा प्रावि काँटगाउँ । तस्बिर : लक्ष्मी

विद्यार्थी झुपडीमै पढ्न थाले । पछि दातृ निकाय जाइकाको सहयोगमा त्यहाँ २ कोठे भवन बन्यो । चर्पी बन्यो । चापाकल गाड्यो । विद्यार्थी भवनको आनन्द लिँदै पढ्दै सिक्दै गए ।

भवन बनेको केही वर्ष नबित्दै नजिकैको पसाहा खोलाले विद्यालयलाई धरापमा पार्‍यो । बाढीले खोला सिधै विद्यालयतर्फ फर्केपछि विद्यालयको अस्तित्व नै समाप्त भयो । विद्यार्थी भागाभाग भए । अहिले त्यो विद्यालय भवन ज्युका त्युँ छ । विद्यार्थी अन्यत्रै सरे । अहिले त्यो विद्यालयभन्दा केही पर पूर्वपट्टि टालीले छाएको भवनमा फेरि विद्यार्थी पढ्न थालेका छन् ।

‘झन्डै २ सय विद्यार्थी भएको विद्यालयको भविष्य नै बाढीले खाइदियो, लगानी पनि खेर गयो,’ काँटगाउँका पूर्व वडाअध्यक्ष बिकाउ चौधरीले भने, ‘विद्यालयको भौतिक पूर्वाधार बनाउँदा त्यो बेला सोचिएन । मेहनत र लाखौं खर्चिएर बनाइएको विद्यालय अहिले प्रयोगविहीन छ ।’ अहिले भवन मात्र ठडिएको देखिन्छ । पढाइ हुँदैन ।

साबिक करैया गाविस–८ मा पर्ने उक्त विद्यालय भवन हाल कोल्हवी नगरपालिका ८ मा पर्छ । ‘भवन बनेको केही वर्षमै विद्यालयको उक्त संरचना काम लागेन । चर्पी र चापाकल त्यतिकै खेर गयो,’ उनले भने । आदर्शकोतवाल गाउँपालिका–८ मा काँटगाउँ झैं समस्या छ । जमुनी खोलाले कटान गर्दागर्दै विद्यालय खोलाको किनारमै पुगेको छ । ‘केही वर्षपछि विद्यालय खोलाको धरापमा पर्ने निश्चित छ,’ स्थानीय साबिर अंसारीले भने, ‘त्यहाँबाट पनि विद्यार्थीको उठिबास लाग्छ । खोलाले गर्ने कटान रोक्नेबारे स्थानीय तह वा अन्य निकायबाट पहल भएको छैन । योजना पनि बनाइएको छैन ।’ जिल्लामा बाढीले डुबान र कटानको चपेटामा १ सय विद्यालय रहेको जिल्ला शिक्षा समन्वय इकाइ कार्यालयको तथ्यांकमा छ । नदीको किनारमा त्यस्ता धेरै विद्यालय छन् ।

बाढीको चपेटामा परेर कतिपय विद्यालयमा खानेपानीको स्रोत (चापाकल) र चर्पीसमेत तहसनहस भएको छ । कतिपय ठाउँको भौतिक संरचना जीर्ण भएको छ । विगतमा शिक्षा कार्यालयबाट अनुदान लिएर कतिपय विद्यालयको भौतिक संरचना लथालिंग अवस्थामा छाडिएको छ, जुन बर्खा याममा झन् जीर्ण बनेको छ । कतिय ठाउँको विद्यालय खोला छेउमा भएकाले त्यसको भवन नै जोखिममा परेको छ । चर्पी तथा चापाकलमा बाढीको पानी पसेर समस्या भएको देखिन्छ । बाढीग्रस्त विद्यालय वरपर झाडी र घाँसपात त्यतिकै उम्रेको देखिन्छ । त्यसलाई सफासुग्घर बनाउनेतर्फ कसैको ध्यान गएको देखिँदैन ।

जिशिअ पूर्णबहादर अछामीले बाढीग्रस्त शैक्षिक संस्थालाई जोगाउन सबैको समन्वय हुनुपर्ने बताए । ती विद्यालयको भविष्यबारे जनप्रतिनिधिले चासो लिएको वा विद्यालय जोगाउन योजना ल्याएको देखिँदैन । ‘गत वर्ष सडक तथा नालालगायत पूर्वाधारमा ध्यान दियौं,’ कलैया उपमहानगरपालिका(२४ का वडा अध्यक्ष विक्रम साहले भने, ‘यसपालि बाढीबाट प्रभावित विद्यालयलाई सुधार्ने योजना बनाउँछौं ।’ जिल्ला समन्वय समितिका अध्यक्ष नवलकिशोर सिंहले सडक र नाला आवश्यकताअनुसार बनाउने विषय भए पनि शिक्षाको विकासका लागि शैक्षिक संस्थाहरूको पूर्वाधारको विकास नभई नहुने विषय भएकाले यसलाई प्राथमिकतामा राखेर विकासको काम अगाडि बढाउन सुझाउँछन् ।

जीर्ण बनेका ५५ भवन मर्मत
बाढीको चपेटामा १ सयको हाराहारीमा रहेको विद्यालयमध्ये ५५ विद्यालय छनोट गरी त्यहाँ जीर्ण भएका भौतिक संरचनालाई सुधार गरिएको छ । गत वर्षको बाढीले क्षति पुगेका ती विद्यालयमा सुधार गरिएको हो । ‘बाढीले चापाकल र चर्पी बनाएको थियो । मर्मत सुधारपछि ती संरचना अहिले प्रयोगमा आएका हुन् । चर्पी र खानेपानीको स्रोत चापाकललाई मर्मतसम्भार गरी सञ्चालनमा ल्याइएको छ ।

विश्व शिक्षा कार्यक्रमको सहयोगमा स्थानीय सेवा प्रदायक सामाजिक संस्था जनजागरण युवा क्लबले बाढीले प्रभावित ती विद्यालयमा २३ लाख खर्चेर चर्पी, चापाकल, विद्यालय परिसर तथा वरपर उम्रेका झाडी, झारपातलाई सफासुग्घर पारेको छ । ‘बाढीले चापाकलको पानी पिउनै नसक्ने र चर्पीमा बस्नै नसक्ने अवस्था थियो । मर्मतपछि विद्यार्थीले पानी पनि पिएका छन्, चर्पीमा पनि बस्न पाएका छन्,’ श्री सिमल नेराप्रावि मझौलियाका अध्यक्ष शिवचन्द्र साहले भने ।

विद्यार्थीलाई मनोरञ्जनात्मक स्रोतसाधन र शैक्षिक सामग्रीसमेत उपलब्ध गराएको जिल्ला शिक्षा समन्वय इकाइ कार्यालयका स्रोत व्यक्ति रवीन्द्र मिश्रले बताए । उनका अनुसार यसबाट ५५ विद्यालयका झन्डै १६ हजार विद्यार्थी लाभान्वित भएका छन् । ‘आपतकालीन अवस्थामा समेत शिक्षा लिनबाट बालबालिका वञ्चित नहोऊन् भन्ने उद्देश्यले बाढीले तहनहस पारेका विद्यालयका भौतिक संरचनाको जीर्णोद्धार गरेका छौं,’ सेवाप्रदायक संस्थाका अध्यक्ष भैयाराम यादवले भने, ‘यसबाहेक विद्यालयमा खानेपानी र चर्पी सुविधायुक्त बनाइदिएका छौं ।’

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७५ ०८:५६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

खाँडो नदी प्रदूषित

जिल्ला खुला दिसामुक्त क्षेत्र घोषणा भइसको छ
उतनदीमा खुला रूपमा दिसा फालिने गरेको छ
रोगको संक्रमण, चौपाया मर्न थाले
अवधेशकुमार झा

राजविराज — सप्तरीको दक्षिणी क्षेत्र हुँदै बग्ने खाँडो नदी पछिल्लो समय दूषित बन्दै गएको छ । जिल्लाका विभिन्न स्थानमा शौचालय सफा गरी सेफ्टी टयांकी सञ्चालकहरूले खाँडो खोलामै खुला रूपमा दिसा विसर्जन गर्न थालेपछि नदी दूषित बन्न पुगेको हो ।

जिल्ला खुला दिसामुक्त क्षेत्र घोषणा भइसके पनि नदीमा खुला रूपमा निर्वाध ढंगबाट दिसा फालिने गरेको छ । तर रोक्नेतर्फ कुनै निकायको ध्यान पुग्न सकेको छैन ।

नदीमा दिसा फालिँदा खाडोको दक्षिणी तटीय क्षेत्रमा धार्मिक आस्थामाथि समेत प्रहार भएको छ भने रोगको संक्रमण फैलिने खतरा बढेको छ । यस्तै दिसा नदीमा फालिने स्थानमा चर्न जाने चौपायाहरू भकाभक मर्न थालेको कृषकहरूले बताएका छन् ।

राजविराज–हनुमाननगर सडक खण्ड अन्तरगत राजविराज नगरपालिकाको देउरी भरुवा ग्रामदेबता स्थानभन्दा २ सय मिटर दक्षिण सेफटी ट्यांकीबाट दिसा खाँडो नदीमा मिल्काउने गरिएको छ ।

‘हामीले रोक्दा रोक्दा थाक्यौ तर सेफ्टी ट्यांकी सञ्चालकहरू दिनहुँ आएर नदीमा दिसा मिल्काउने गरेको देउरी भरुवाका लक्ष्मण यादवले बताए । शनिबार साँझ सिरहा सेफ्टी ट्यांकीक बन्दीपुर सिरहाको सेफ्टी ट्यांकी भएको गाडी खाँडो नदीमा निर्बाध रूपमा दिसा फालिइरहेका थिए । ‘जिल्ला खुला दिसामुक्त क्षेत्र घोषणा भइसकेको छ, हामीले सकीनसकी घरघरमा शौचालय बनायौं,’ देउरी भरुवाका लक्ष्मण यादवले भने, ‘हामीले शौचालयमा दिसा व्यवस्थित गरेका छौं तर बाहिरको दिसा हाम्रो ठाउँमा ल्याएर नदीमा मिसाउने कार्य भएको छ, हामी रोक्छौं, मान्दैनन् ।’

उनले नदीलाई दूषित पार्ने र रोगको संक्रमण फैलाउने गरी भइरहेका कार्य रोक्न जनप्रतिनिधि र स्थानीय प्रशासनले तदारुकता देखाउनुपर्ने माग गरे । ‘दिनमा दुईदेखि ३ पटकसम्म सेफ्टी ट्यांकी ल्याएर खाँडो खोलामा दिसा मिल्काउने गरिएको छ,’ स्थानीय रामस्वरूप यादवले भने । नदीमा दिसा मिल्काउँदा पशु चौपायामा तत्कालै प्रत्यक्ष असर देखिन थालेको उनले बताए । उनले कहिले काहीं नदीमा पानी नभएका बेला तटमै दिसा फाल्ने गरेको र सो क्षेत्रमा चर्न जाने पशु चौपाया बिरामी भई मर्न थालेको बताए ।

स्थानीय लक्ष्मण यादवले पछिल्लो केही समययता आफनो टोलका १५ वटा भैंसी अचानक बिरामी भई मरेको बताए । ‘खुला स्थानमा दिसा फाल्छन्, त्यहाँ उम्रिने घाँस खाएर पशु बिरामी भई मर्छन्,’ यादवले भने । उनले भने, ‘हामी गोठाला पनि रोगको उच्च संक्रमणमा छौं, नदीकिनारमा पशुचौपाया लिएर चराउन आउँछौं, सधैं दिसा फालिएको हुन्छ ।’ ‘सेफ्टी ट्यांकीबाट नदीमा वा नदी किनारमा दिसा फाल्नेबितिकै दुर्गन्धले गोठाला भाग्छन्, बटुवालाई पनि बाँधको बाटो हिँड्नै मुस्किल हुन्छ,’ उनले थपे ।

देउरी भरुवा क्षेत्रमा मात्र होइन, खाँडो तटीय क्षेत्रको दक्षिणी भागका पशु चौपायामा समेत समस्या देखिन थालेको छ । खासगरी देउरी भरुवा, मुसहरनिया, तोपा, विषहरिया, लौनिया, तिलाठी, सकरपुरा र बेलही गाउँका पशु चौपायाको पानी खाने ठाउँ खाँडो नदी नै हो भने चरण क्षेत्र पनि खाँडो नदीकै किनार हो ।

यसैगरी ती गाउँका कैयौं मानिस पानी भएका बेला खाँडो नदीमै स्नानसमेत गर्ने गरेका छन् । ‘गाउँका गाउँ पशु चौपायामा समस्या हुने गरी खाँडो नदीमा दिसा मिल्काउनु अपराध हो,’ तिलाठी कोइलाडी गाउँपालिका वडा नम्बर १ का वडाध्यक्ष दिनेश्वर मिश्रले भने । उनले यसबारे तत्कालै स्थानीय प्रशासनसित समन्वय गरी रोक लगाउने बताए ।

‘खाँडो नदीमा दिसा मिल्काउनेले हाम्रो धार्मिक आस्थामाथि पनि प्रहार भएको छ,’ तोपाका शिवकुमार मण्डलले भने, ‘हामी खाँडोको जललाई पवित्र भन्दै पूजा कोठासम्म लान्छांै, स्नान गर्छौं, कैयांै परिवार यही नदीमा छठ पूजा गर्छन्, यसमा जिल्लाभरिको दिसा मिल्काउनु अपराध हो, दोषीलाई कारबाही हुनुपर्छ ।’ उनले जिल्ला खुला दिसामुक्त क्षेत्र घोषणा भइसकेको अवस्थामा खुला रूपमा नदीमा दिसा मिल्काउन नहुने बताए ।

‘खाँडो नदीमा पानीको सतह केही बढ्नेबित्तिकै दक्षिणी क्षेत्रका घरहरूमा पानी पस्छ,’ तिलाठीका देवनारायण यादवले भने, ‘हाम्रा टोलबस्तीका घरघरमा दिसायुक्त पानी पस्दा रोगको संक्रमण हुने खतरा बढेर गएको छ ।’ उनले नदीमा खुला रूपमा दिसा विसर्जन गर्ने कार्य रोक्न प्रशासन र स्थानीय निकायले तदारूकता देखाउनुपर्ने माग गरे । देवनारायणका अनुसार अहिले तिलाठी र लौनिया क्षेत्रका पशुहरूमा समेत विभिन्न रोगको संक्रमण देखिन थालेको छ ।

उक्त क्षेत्रका पशुचौपायाको पानी खाने स्थान पनि खाँडो नदी नै हो भने चरण क्षेत्र खाँडोको तटीय क्षेत्र । ‘नदीमा दिसा फाल्ने कार्य तत्काल रोक्नुपर्छ,’ देवनारायणले भने, ‘अन्यथा हामी सर्वसाधारणलाई जबरजस्ती गएर रोक्नुपर्ने बाध्यता आउन सक्छ ।’ उनले खाँडो खोलामा दिसा फाल्नाले नदी फोहोर भएको र पवित्र जल भन्दै पूजा कोठासम्म खाँडोको जल लग्नेहरूको धार्मिक आस्थामाथि प्रहार भएको बताए ।

तिलाठी कोइलाडी गाउँपालिकाका अध्यक्ष सतिषकुमार सिंहले खाँडो नदीमा खुला रूपमा दिसा फाल्ने अनुमति कुनै निकायले कसैलाई नदिएको बताउँदै नदीमा खुला रूपमा दिसा फाल्नेविरुद्ध स्थानीय प्रशासनसित समन्वय गरी कारबाहीको प्रक्रिया अघि बढाउने बताए । ‘नदीनाला र खुला स्थानमा दिसा फालेर जनता र पशुचौपायालाई रोगको संक्रमण गराउने कार्य कुनै पनि हिसाबले उचित छैन,’ गाउँपालिका अध्यक्ष सिंहले भने, ‘तत्कालै स्थानीय प्रशासनसित समन्वय गरी यस्तो कार्यमा संलग्नलाई कारबाहीको दायरामा ल्याइनेछ ।’

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७५ ०८:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्