अदालतका कर्मचारीबाटै ठगिए दलित

जमिन रजिष्ट्रेसन पास गरिदिने सर्तमा राजकरण साहलाई एक लाख ५० हजार दिएका ७ वर्ष बित्यो । तर साहले सदालाई जग्गा रजिष्ट्रेसन पास गरिदिन मानिरहेका छैनन् ।
शाहीमान राई

जनकपुर — महोत्तरी जिल्ला अदालतमा कार्यरत एक जना कर्मचारीवाट स्थानीय दलित समुदायका व्यक्ति ठगिएका बताएका छन् । अदालतका खरिदार महोत्तरीको भंगाहा नगरपालिका–५ हात्तिसर्वाका ४३ वर्षीय राजकरण साहले दलित समुदायका व्यक्तिलाई आर्थिक लेनदेनमा ठगी गरेको आरोप छ ।

महोत्तरी जिल्ला अदालतका कर्मचारी राजकरण साहवाट ठगिएका महोतरी भंगाहा नगरपालिका–३ भगाहाका दलित समुदायका व्यक्ति । तस्बिर : शाहीमान

महोत्तरी भंगाहा नगरपालिका–३ स्थित मुसहर समुदायका १८ जनासित जग्गा किनबेच र मेनपावर कम्पनीको एजेन्ट बनेर वैदेशिक रोजगारीमा पठाउने लगायत विभिन्न सर्तमा लाखौं रकम ठगी गरेको दलित समुदायले आरोप लगाएका छन् ।


भंगाहा नगरपालिका–३का ४३ वर्षीय किसुन सदालेएक कहाँ जमिन रजिष्ट्रेसन पास गरिदिने सर्तमा राजकरण साहलाई एक लाख ५० हजार दिएका ७ वर्ष वित्यो । तर साहले सदालाई जग्गा रजिष्ट्रेसन पास गरिदिन मानिरहेका छैनन् ।


उनले ज्याला मजदुरी गरेर कमाएको रकम साहलाई दिएर त्यही जग्गामा टहरा बनाएका थिए । जग्गा रजिष्ट्रेसन गरिदिनु पर्नेमा साहले टहरा भत्काएर लैजान दबाब दिन थालेपछि सदा परिवारलाई विपद आइलागेको बताए । ‘दलित विपन्न परिवारका किसुन सदाले पसिना बगाएर खाइनखाइ कमाएको पैसा न हातमा छ, न त जग्गा नै,’ किसुनले भने ।


वर्षौं वितिसक्दा पनि जग्गा पास नगरिदिएपछि दलित किसन सदाले उनीविरुद्ध भंगाहा नगरपालिका वडा नं ३ का वडाध्यक्ष ओहित मियाको कार्यालयमा निवेदन दिए । वडा कार्यालयले घटनाको स्थलगत अध्यायन गरी छलफलका लागि पटक पटक बोलाउँदा पनि साह उपस्थित भएनन् ।


त्यसपछि वडाध्यक्षले सर्जिमिन मुचुल्का गरी भंगाहा नगरपालिकाको न्यायिक समितिमा सिफारिस गरिदिए । किसुनले वडा कार्यालयको सिफारिस सहित न्यायिक समितिमा उजुरी दिएपछि उपमेयर गंगादेवी सिंह दनुवारले साहलाई छलफलका लागि पटक पटक पत्राचार गर्दा पनि आएनन् ।


नगरपालिकाको न्यायिक समितिमा उपस्थित नभएपछि उपमेयर गंगादेवी सिंह दनुवारले राजकरण साहविरुद्ध कानुनी उपचारका लागि सिफारिस पत्रलेखेर दिइन् । तर अब यो सिफारिस कहाँ बुझाउने ? किसन सदा अलमलमा परेका छन् । ‘अब यो सिफारिस कहाँ, कसलाई बुझाउने हो, थाहा छैन, साहले भने उल्टै अदालतमा मुद्दा दे भन्छ,’ पीडित सदाले कान्तिपुरसित भने, ‘न्यायलायको ढोका ढकढक्याउन खर्च छैन, अलिअलि कमाएको सकियो, हिँडनडुल्न खर्च अभाव छ ।’


ज्यालामा मिस्त्रीको काम गरेर २ श्रीमती र ३ छोराछोरीसहित ६ जनाको परिवारको पालनपोषण, लत्तकपडा, नुनतेल, खानेकुरा धान्दै आएका छन् । अदालतका कर्मचारी साहले बेचिसकेको जग्गाको मूल्य बृद्धि भएकोले रजिष्ट्रेसन गरिदिन नमानेका हुन् । महोत्तरीमा जयनगर–जनकपुर रेलवे बनेपछि जग्गाको भाउ बढेको छ । साहले मूल्य बढेको जग्गा रजिष्ट्रेसन नगरिदिने, बरु अदालतमा मुद्दा हाल्न चुनौती दिएको सदाले बताए ।


साहको अर्को धन्दा गरिब दलित परिवारलाई विदेश पठाएर रकम असुल्ने गरेको पीडित परिवारले आरोप लगाएका छन् । साहले मेनपावर कम्पनीसित मिलेमत्तोमा छिमेकी चिनजानका दलित गरिब मुसहर समुदायका युवालाई वैदेशिक रोजगारीमा पठाउने गरेका छन् । तर पैसा कमाउने लोभमा विदेश गएका दलित युवासित मासिक ५ रुपैयाँ (६० प्रतिशत) व्याज असुल्ने गरेको बताएका छन् ।


भंगाहा नगरपालिका–३ का ४० वर्षीय जीत सदालाई ६ वर्षअघि कतार पठाएबापत ८० हजार सावाँ लिएको कागज लेखे । मासिक एक हजार पाउने सर्तमा गएका उनले कतारमा मासिक ५ सय मात्र पाए । ‘दुई वर्षसम्म विदेशको कमाइ साहलाई नै पठाइदिएँ तर अझै पनि ऋण चुक्ता भएको छैन,’ जीत सदाले भने, ‘खाएर बचेको सबै साहलाई नै पठाइदिएँ तर हिसावकिताव छैन ।’


अर्का ४० वर्षीय जलधारी सदासित आकस्मिक भिसा आएको भन्दै १ लाख दस हजार तमसुकमा सहिछाप गराए । ‘कतारमा ३ वर्षको कमाइ करिब ४ लाख साहलाई नै पठाएँ,अझै ४२ हजार माग्दैछन्,’ जलधारीले भने, ‘सबै कमाइ उसैलाई दिएँ, हिसावकिताव छैन, लिएको कागज छ, दिएको छैन ।’ जलधारी र जीत सदाजस्तै प्रकाश राम, रामेश्वर राम, चन्द्रेश्वर रामलाई पनि विदेश पठाए । कतारमा ११ सय पाउने सर्तमा कतार गएका उनीहरूले काम नपाएपछि ३ महिनामै फर्किए । तीन जनालाई जनही एक लाख दस हजार तिर्ने गरी कपाली तमसुक गराए । तीन महिना काम गर्दा कमाएको ४५/४५ हजार पनि उसैलाई दिएको पीडितले बताए ।


उनीहरू कतारबाट फर्किएपछि भारतको मद्रासमा मजदुरी गर्दैछन् । तर उनीहरूसित जनही ३ लाख गरी ९ लाख बुझाउन घर परिवारलाई दबाब दिँदै आएको प्रकाश रामको आमा ५४ वर्षीया रामतोला रामले बताइन् । ‘हामीलाई साहुको ऋण तिर्न नसक्दा बसिनसक्नु भाको छ, दिनमा शान्ति छैन, रातमा निन्द्रा छैन,’ रामतोला रामले भनिन्, ‘अब कहाँबाट दिने साहुलाई पैसा ? सम्पत्तिको नाममा ओइलानी जग्गा एक धुर र छाप्रो छ ।’


साहले विदेश पठाउँदा ३५ हजार मेनपावर कम्पनीलाई दिने र वैदेशिक रोजगारीमा जानेबाट न्यूनतम ८० हजारदेखि १ लाख ५ हजारसम्मको मासिक ५ रुपैयाँ व्याजमा कपाली तमसुक बनाइदिने गरेको अर्का इसरलाल सदाले बताए ।


वैदेशिक रोजगारीमा जाँदा श्रीमानलाई लागेको ऋण सावाँ व्याज बुझाउन साहले दबाब दिएपछि सञ्चारकर्मीलाई सुनाउन महोत्तरीको भंगाहादेखि जनकपुरसम्म आएका ६ महिनाको काखे बालक लिएर आएकी रितादेवी सदा र ३५ वर्षीय सुनितादेवी रामले बृतान्त सुनाए । उनीहरूजस्तै साजन सदा, रामप्रसाद सदा, झग्नु सदा, शिवनारायण सदा, गोविन्द सदा, मिठु सदा, देवलाल सदा समेत ठगिएका छन् ।


दलित समुदाय ठगिएको विषयमा महोत्तरी अदालतका खरिदार साहसित सम्पर्क हुन सकेन । अदालतका श्रेष्तेदार रामानन्द प्रसाद अधिकारीले उनका बारेमा गुनासोहरू आउने गरेको भए पनि ठगि गरेको जानकारी नआएको बताए । साहले निमुखा दलितमाथि अन्याय गरेको भए सम्झाउने श्रेष्तेदार अधिकारीले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र २७, २०७५ ०९:४७
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

कुरीतिविरुद्ध महिला

बालविवाह, घरेलु हिंसा, लैंगिक विभेदलगायत सामाजिक विकृतिविरूद्ध सामूहिक छलफल
शाहीमान राई

जनकपुर — घरधन्दा, चुलाचौका र खेतीपाती गर्दै दिनचर्या विताउँदै आएका तराई मधेसका महिला अचेल परम्परादेखि चलिएको अन्धविश्वास, कुरीति र कुसंस्कारविरुद्ध एकजुट हुन थालेका छन् ।

उनीहरू दाइजो प्रथा, बालविवाह, बहुविवाह, बोक्सी, घरेलु हिंसा, महिला हिंसा, बलात्कार, छुवाछूत, लैङगिक विभेद, शिक्षा, स्वास्थ्य, सरसफाइ लगायत सामाजिक विकृति र विसंगतिविरुद्ध सामूहिक रूपमा छलफलमा जुटेका हुन् । गरिब, दलित, विपन्न, असहाय परिवारका महिला व्यवसाय, आयआर्जनका लागि समेत सामूहिक छलफल गर्छन् ।


धनुषाको जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका १७, मानसिंपट्टी तेतरियाकि ४५ वर्षीया रितादेवी यादव छोराको विवाह गर्दा दाइजो (दहेज) नलिने र छोरीलाई कन्यादान गर्दा समेत दाइजो नदिने बताइन् । ‘छोरीलाई दाइजो दिनुभन्दा उच्च शिक्षा पढाउँछु, आफ्नै खुट्टामा उभिने बनाउँछु,’ उनले भनिन्, ‘बुहारी ल्याउँदा होस् या छोरी दिँदा, दाइजो लिदैनौं, दिँदैनौं ।’

एसएलसी उत्तीर्ण जेठी छोरीको विहे १८ वर्षमा गराइदिएकोमा पछुतो मान्दै रितादेवीले कम उमेरमा छोराछोरीको विवाह नगराइदिने प्रतिबद्धता समेत जनाइन् । कक्षा ११ मा पढ्दै गरेकी छोरीको विहे उच्च शिक्षा पूरा गरेपछि मात्र गरिदिने उनको अठोट छ । राज्यले विवाहको उमेर २० वर्ष तोकेकाले सानै उमेरमा छोराछोरीको विवाह गराउन नहुने कुरा उनीहरूले सामूहिक छलफलबाट थाहा पाएको बताइन् ।


दाइजोको कारण छोरी, बुहारीले कुटपिट, घरेलु हिंसा, शारीरिक तथा मानसिक यातना भोग्नुपरेको घटना बारे हरेक साता छलफल गर्छन् । छलफलमा सहभागी हुने समाजमा गरिब, विपन्न, असहाय घरपरिवारका महिला दाइजो, बोक्सी, बालविवाह, बहुविवाह लगायत अनधविश्वास र कुरितीबारे खुलेरै कुरा गर्छन् ।

‘रूढिवादी परम्परा र अन्धविश्वासको कारण प्राय: महिलाले पासविक पीडा भोगिरहेको सम्झेर ल्याउँदा मुटु पोल्ने गरेको छ,’ महिलाहरूले स्थापना गरेको महारानी सचेतना केन्द्रकी सामाजिक कार्यकर्ता हिना यादव भन्छिन् ,‘कुरीति, कुसंस्कारले गरिब दलित विपन्न परिवारलाई जीउनै गाह्रो छ ।’


गरिबी, बेरोजगार, अशिक्षा र सामाजिक विभेदको कारण पिछडिएका वर्ग समुदायको उत्थानका निम्ति बेलायत सरकारको आर्थिक सहयोगमा सञ्चालित सामुदायिक विकास कार्यक्रमले गाउँगाउँमा सचेतना केन्द्र स्थापना गरी महिलालाई समूहमा छलफल गर्ने वातावरण मिलाइदिएको हो ।

सामुदायिक विकास कार्यक्रमअन्तर्गत धनुषाको मानसिंपट्टी तेतरिया, गोठकोयलपुर, पटेर्वा, लकड, बलाहाकठाला, सिपही मडान, चोराकोयलपुर, हठिपुर हठवरा, गलाहा सधारा, दुवरकोट हठलेटवा, ननुपट्टी, पुसवलपुर, पटहर्वा, मुखियापट्टी मुसहरनिया लगायत दुई गाउँपालिका, जनकपुर उपमहानगरपालिकासहित ६ वटा नगरपालिकाको १९ वटा वडामा २ सय ६० सचेतना केन्द्रमा ७ हजार महिला आवद्ध छन् ।


उनीहरू आ–आफ्नो सचेतना केन्द्रमा हरेक साता सामाजिक, आर्थिक परिवर्तनका लागि समाजमा व्याप्त बेथिति, कुरीति, कुसंस्कारको कारण नारीमाथि अपमान भइरहेको बारे समूहमा छलफल गर्दै आएका छन् । युग परिवर्तन भइसक्दा पनि समाजमा गरिब विपन्न महिला, वृद्धबृद्धालाई बोक्सीको आरोप लगाइने, कुटपिट, यातना, सामाजिक बहिष्कार जस्ता अमानवीय व्यवहारका घटना बारे छलफल गरेको मानसिंपट्टीकी २७ वर्षीय रिना यादवले बताइन् । ‘हामीले बोक्सी के हो ? किन भनिन्छ र कस्तोलाई भनिन्छ ? समूहमै छलफल गर्‍यौं, छलफलबाट बोक्सा बोक्सी (दाइ) त कमजोर महिला र वृद्धबृद्धालाई भनिदोरहेछ, भन्ने निष्कर्ष निकाल्यौं,’ सचेतना केन्द्रकी सदस्य रिना यादवले भनिन्।

महिलाको सक्रियता बढेपछि अधिकांश पुरुषले मादक पदार्थ सेवन गर्न छाडेको केन्द्रकी सहजकर्ता रञ्जीता यादवले बताइन् । ‘विगतमा पुरुषहरू रक्सी पिउने, घरमा आएपछि श्रीमतीसित झगडा गर्ने, कुटपिट गर्ने, पीडा नै पीडा अशान्ति हुन्थ्यो,’ उनले भनिन्, ‘अचेल हामी पनि हकअधिकार बारे सचेत भएका छौं, महिला पुरुष बराबर भन्ने कुरा बुझ्यौं ।’ यहाँका २ सचेतना केन्द्रमा ५० गरिब, दलित महिला संगठित छन् ।


पुरुषलाई मदिरा सेवन तथा कुलतबाट छुटाउने, गाउँघर सरसफाइ, फोहरमैला व्यवस्थापन र छोराछोरीलाई विद्यालय पठाउने अभियानमा लागेका छन् । विगतमा सडक, खोलाखोल्सी, खेतबारी जताततै खुला ठाउँमा दिसापिसाव गर्दै आएका उनीहरूले घरघरमा शौचालय बनाएका छन् । खुला शौचालय, फोहोरका कारण बिरामी हुने भएकाले स्वच्छ र स्वास्थ्य जीवनको लागि नियमित सरसफाइ गर्न थालेको अर्का सदस्य ३५ वर्षीया हीरा महराले बताइन् ।

सचेतना केन्द्रमा ५२ साताको छलफलबाट महिलाले जन्म, विवाह, मृत्यु दर्ता, नागरिकता प्रमाणपत्र, नाता प्रमाणित लगायत कानुनी व्यावस्थाबारे व्यावहारिक ज्ञान प्राप्त गरेका छन् । घुम्ती कोषबाट हरेक महिना ५ जनाले सस्तो व्याजमा ऋण लिन र बचत गर्न पाउछन् । समूहको निर्णयबाट सस्तो व्याज कायम गरी पालैपालो सामूहिक जमानीमा कर्जा लिएर बाख्रापालन, संगुर, गाईभैंसी, व्यापार, तरकारी खेती लगायत आयआर्जनका क्रियाकलाप गर्दै आएको सहयोगी संस्था ग्रामीण पुनर्निर्माण नेपालका धनुषा संयोजक खडभूषण साहले बताए । यसका लागि समूहलाई घुम्ती कोष २ करोड ६० लाख प्रदान गरिएको छ ।

प्रकाशित : भाद्र २५, २०७५ ०९:३१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT