समाचकेवाको मुर्ती भित्र्याइँदै

पवन यादव

सिमरा — तराईको प्रसिद्ध लोक पर्व समा चकेवा मनाउन बारा सदरमुकाम कलैया लगायत जिल्लाको ग्रामिण भेकमा अहिले समा चकेवाको कलात्मक मुर्ती घर घरमा भित्रियाउन थालिएको छ ।

बाराको उत्तरझिटकैयामा मंगलबार राति लक्ष्मी देवीको तस्बिरअगाडि देवता घरमा दियो बाल्दै दिदीबहिनी । उनीहरूले धनकी देवी लक्ष्मीलाई खुसी पार्न यसरी दियो बालेका हुन् । तस्बिर : पवन/कान्तिपुर

माटोले बनाईएको उक्त मुर्ती लिएर गाउ गाउमा आईपुगेका कुम्हालबाट किशोरीहरुले प्रतिगोटा नगद २५ रुपैयाँ वा सो रकम बराबर अन्न दिएर खरीद गरीरहेका छन।

Yamaha

एका बिहानै कांधमा समा चकेवाको भरिया बोकेर कलैया उपमहानगरपालिका १६ उत्तरझिटकैयामा पत्रहट्टीबाट एक कुम्हाल आई पुगेका थिए। उनको कांधमा रहेको भरिया समा चकेवाको स साना मुर्तिले भरिएको थियो। उनी गाउमा प्रवेस गरेसंगै स साना बालबालिकाहरु समा चकेवा आयो भन्दै खुशीले हौसिएका देखिन्थे।

गाउका अधिकांसलाई पायक पर्ने स्थानमा उनी भरिया राखेर पहिला सुस्ताए। आफ्नो घरबाट उनी झन्डै ३ घण्टाको पैदल दुरी तय गरेर मुर्ती बेच्न परको गाउमा आई पुगेका थिए। ‘सिजनको बेलामा यस्तो मुर्ती निर्माण गर्छौ,’ मुर्ति बेच्न आएका विश्वनाथ कुम्हालले भने, ‘पर्व सुरु हुनु अगावै बिक्री गरीसक्नु पर्छ।’ समयमा बिक्री गर्न नसकिए लगानी खेर जाने उनले बताए।

उनी लामो समय देखी सिजनलाई लक्षित गरी समाचकेवाको मुर्ती बनाएर बिक्री गर्दै आएको बताउछन। माटोको भाडा कुडा, मुर्ती, दियो लगायत निर्माण गर्ने उनको पुख्र्यौली पेसा हो। पुख्र्यौली पेसाबाट जिवन निर्वाह गर्न सक्ने अवस्था नरहे पनि माग अनुसारको सामा निर्माण गरी पुर्‍याउदै आएको उनले बताए।

आफ्नो उत्पादनलाई छिटो भन्दा छिटो बिक्री गर्न समा चकेवाको कलात्मक माटोको मुर्ति घुमाएर बिक्री गर्न थालेको उनले बताए। उनले उत्तर झिटकैयामा मात्र ३२ वटा भन्दा बढी समा चकेवाको मुर्ति एकै छिनमा बिक्री गरेको जानकारी दिए। पहिलाको तुलनामा मुर्तिको लगायत माटोको भाडोको व्यपार घटेको उनले जानकारी दिए।

प्रत्येक वर्ष गोवद्र्धन पुजा देखी कार्तिक पुर्णिमा सम्म स्थानीय किशोरीहरु समाचकेवा उक्त मुर्ति राखेर समा चकेवा लोक पर्व मनाउछन। समा चकेवा लोक पर्व मनाउन उत्तरझिटकैयाकी १४ वर्षिया किशोरी मुनिया कुमारी ठाकुरले समा चकेवाको २ वटा मुर्ति एक्लैले खरीद गरीन। उनको समुहमा अन्य ४ जना किशोरीहरु सामेल रहेका छन। उनीहरुले पनि एक/एक वटा मुर्ति किनेको उनले जानकारी दिईन।
‘पहिला जस्तो धेरै समा चकेवाको मुर्ति किन्दैनन,’ उनले भनिन, ‘पहिला धेरैले सामचकेवाको मुर्ती किन्थे।’ अहिले १६ वर्ष मुनिका किशोरीले मात्र समा चकेवा खेल्छन। ठुलाहरु खेल्दैनन। त्यसैले अहिले आएर मुर्तीको माग कम हुदै गएको उनले जानकारी दिईन।

सोही ठाउकै अर्का किशोरी रंजिता कुमारी मण्डलले परम्परागत रुपमा मनाईदै आएका धेरै लोक पर्व लोप हुदै गएको बताईन। ‘समा चकेवा प्रति पनि धेरैको चासो छैन,’ उनले भनिन, ‘पहिला बढी उमेरका किशोरी र महिलाले पनि मनाउथे, अहिले मनाउदैनन।’ हामी कलिाला किशोरीहरुले यो मौलिक पर्वलाई धानेका छौं। गाउका युवा पुस्ताले ध्यान नदिए यो पर्व पनि अरु लोक पर्व जस्तो लोप भएर जाने उनको बुझाई छ।

‘लोक पर्व हाम्रो पहिचान हो, त्यसैले यसलाई जिवन्त राख्नु पर्छ,’ उनले भनिन, ‘पहिचानको लागी सबैले आन्दोलन गर्छन तर पहिचान झल्काउने लोक पर्वको जगेर्णा गर्दैनन।’ मधेशको पहिचान र संस्कृति झल्काउने लोक पर्वलाई जोगाउनै पर्नेमा उनको जोड छ।

लोक पर्वलाई मनाउन अहिले देखी नै किशोरीहरु तयारीमा लागेको गाउका बृद्धा ७५ वर्षिय भुवन रात अहिरले बताए।

‘पहिला पहिला त अन्नबाट नै समा चकेवाको मुर्ती किन्थे,’ उनले भने, ‘नगद हेर्नै मुश्किल पथ्र्यो।’ तर अहिले सबैसंग पैसा सहज उपलब्ध भएकोले अन्न भन्दा पैसाले नै मुर्ती खरीद गर्ने गरेको उनले बताए। पहिला पहिला जोडतोडका साथ श्रद्धा पुर्वक समा चकेवा मनाउने गिरिन्थ्यो। अहिले यो पर्व मनाउन कसैले चासो नदेखाएको उनले गुनासो गरे। युग परिवर्तनसंगै रिती संस्कृती समेत परिवर्त हुन थालेकोमा उनले चिन्ता व्यक्त गरे। तराई मधेशमा खासगरी मधेशी र थारु समुदायका किशोरीहरु समा चकेवा लोक पर्व मनाउने गर्दछन्।

प्रकाशित : कार्तिक २२, २०७५ ०९:१०
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

रानाथारूले यसरी मनाउँछन् ‘दिवारी’

रानाथारू समुदायको होली पछिको दिवारी दोस्रो प्रमुख चाड हो
भवानी भट्ट

कञ्चनपुर — तिहारको मुख्य दिन भाइटीका हो । दिदीबिहिनीले आफ्ना दाजुभाइलाई माला लगाएर पूजा गरिदिन्छन् । यसका साथै मिठो मसिनो खाना पनि दिन्छन् । दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई गच्छेअनुसारको दान–दक्षिणा दिने गर्छन् । 

भीमदत्त नगरपालिका १६ नयाँ कटानमा दिवारीका लागि घर लिपपोत गर्दै राना थारू महिला । तस्बिर : भवानी भट्ट । कान्तिपुर

पश्चिम नेपालको कैलाली र कञ्चनपुरमा मात्रै बसोबास गर्ने रानाथारू समुदायले भने तिहारलाई फरक तरिकाले मनाउने गर्छन्। उनीहरूले तिहारलाई ‘दिवारी’ चाडका रूपमा मनाउँछन्। औंसी (लक्ष्मी पूजा) को दुई दिनपछि दिवारी मनाउने चलन रहेको छ। उक्त दिन कुलदेवताको पूजा गरेर आफन्तकहाँ सबैजना भेला भएर दाल, भात र मासु खाने चलन रहेको छ।

‘भाइटीका मनाउने हाम्रो चलन होइन,’ कञ्चनपुरको भीमदत्त नगरपालिका १६ का ७० वर्षिय केदारी रानाले भने, ‘दिवारीको दिन बिहान गोठबाट गोरु खोल्नुभन्दा पहिले नै कुलदेवताको पूजा गरिन्छ, ‘त्यसपछि गाउँमा पालैपालो एकअर्काको घरमा दालभात खाने चलन छ।’ उनका अनुसार दिवारीको अघिल्लो र एक दिनपछि हरेक दिन बिहान पालो लगाएर एकअर्काको घरमा भात खाने र रक्सी पिउने चलन छ।

दिवारीको दिनलाई रानाथारू भाषामा द्विज पनि भन्ने गरिन्छ। उक्त दिन २ भाले र २ पोथी गरी ४ वटा कुखुराको बलि दिएर कुलदेवताको पूजा गरिन्छ। यतिबेला राना थारू समुदायमा दिवारीका लागि घर लिपपोतदेखि पूजासामग्री जुटाउने काम धुमधामका साथ चलिरहेको छ। विगतमा पूजाका लागि चाहिने कुखुरा घरमै पालेको हुन्थ्यो। तर अहिले त्यो पनि किन्नुपर्ने अवस्था आएको भीमदत्त नगरपालिका १४ नयाँ कटानका ७१ वर्षीय हरिसिंह रानाले बताए। ‘अहिले दिवारी धेरै महँगो भयो,’ उनले भने, ‘सबैथोक किनेर ल्याउनुपर्ने अवस्था छ।’

रानाथारू समुदाय अहिले पनि काठ र माटोले बनेको कच्ची घरमै बसोबास गर्छन्। उक्त घरको लिपपोत महिलाहरूले गर्छन्। ताल वा पोखरीको बर्खामा गलेको माटोको प्रयोग गरी घरको लिपपोत गरिन्छ। यसरी लिपेको घर निकै आकर्षक देखिन्छ। कतिपयले अहिले आएर पक्की घर पनि बनाउन थालेका छन्। यसले राना थारू समुदायको मौलिकता पनि जोखिममा परेको छ।

कुलदेवताको पूजासँगै बिहान एक छाकमात्र खाना खाएर मनाइने रानाथारूको दिवारी अचेल परिवर्तन हुन थालेको छ। भैलो खेल्ने र भाइटीका लगाउने चलन पनि बिस्तारै सुरु भइसकेको छ। नयाँ पुस्ताका भाइबहिनीले टीका लगाउने, बालबालिकाले पहाडी समुदायका बालबालिकासँगै भैलो खेल्ने लगायतका चलन सुरु भएको केदारी बताउँछन्। ‘अहिले पनि बुढापाकाले भाइटीका लगाउने पहाडीहरूको जस्तो चलन सुरु गरेका छैनन्,’ उनले भने, ‘नयाँ पुस्ताले भने नयाँ चलन पनि सिक्दै गएका छन्।’

नयाँ पुस्ताले पाँचै दिन तिहार मनाउन थालेको छ। विगतको जस्तै आफन्तकहाँ भात खान जाने वा आफन्तलाई बोलाउने कुरामा पनि कमी आउन थालेको छ। पुरानो पुस्ताले भने यसलाई निरन्तरता दिएको छ। ‘हाम्रो दिवारी भनेकै कुलदेवताको पूजा हो,’ नयाँ कटानकी शारदा रानाले भनिन्, ‘अहिलेका केटाकेटीले नयाँ कुरा पनि सिक्दै गए।’

नयाँ कटानमा ४० परिवार रानाथारूको बसोबास छ। शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज विस्तारका क्रममा हालको अर्जुनी क्षेत्रबाट विस्थापित भएका उनीहरूलाई नयाँ कटानमा सट्टाभर्ना जग्गा दिएर बसोबास गराइएको थियो। त्यतिबेला १० परिवार मात्रै थिए। अहिले ४० पुगेको छ। पहिले २५–३० जनासम्मको ठूलो परिवार संयुक्त रूपमै सँगै बस्ने भएकाले चाडपर्वमा पनि रमाइलो हुन्थ्यो। तर अहिले स–साना परिवार बनेका छन्।

प्रकाशित : कार्तिक २२, २०७५ ०९:०१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT