हराउँदै हलोखडा

श्यामसुन्दर शशि

जनकपुर — वसन्त पञ्चमी अर्थात् सरस्वती पूजाको दिन गाउँमा दुई फरक दृश्य देखिन्थियो । विद्यार्थी सरस्वती पूजामा तल्लिन हुन्थे भने किसानको घरमा हलोखडा गर्ने चटारो हुन्थ्यो । 

सरस्वती पूजनोत्मवमा क्रमश: भव्यता थपिए पनि कृषि वर्षको स्वागतमा आयोजन हुने ‘हलोखडा’ गर्ने परम्परा भने विस्थापित हुँदै छ ।

१० वर्षअघिसम्म हंसपुर नगरपालिका २ बघचौडाका कम्तीमा ५० किसानको प्रांगणमा हलोखडा हुन्थ्यिो । ५ वर्ष पूर्व घटेर दशमा झर्‍यो । यस वर्ष भने एउटै किसानको आँगनमा अरिपन बनाइन् । हलोखडा भएन । किसानहरू हलो लिएर खेतसम्म पुगेनन् ।

मिथिलाञ्चलमा श्रीपञ्चमीको दिनदेखि कृषि वर्ष प्रारम्भ हुन्छ ।कृषि वर्षको स्वागतमा भूपति (किसान) हरू अ–आफ्ना आँगनमा हलोखडा गर्थे । आँगनमा पिठार (चामलको पिठोको झोल) र सिन्दुरले अरिपन बनाइन्थ्यिो । हलो आकारको अरिपनमा हलो राखिन्थ्यिो ।

हलोलाई धानले पुरिन्थ्यिो । हरवाह हलो उठाएर खेतसम्म पुग्थे । पछिपछि लोटामा पानी र हातमा कोदालो बाकेका कृषक (भूपति) पनि जान्थे । अढाई मोड खेत जोतेर विधिवत कृषि वर्ष प्रारम्भ गरिन्थ्यिो । मिथिलाका तत्कालीन राजा जनकले अढाई मोड हलो जोतेपछि सीताको जन्म भएको मान्यता छ ।

यसै दिनदेखि हलो जोत्ने हरवाह, कृषि उपकरणको मर्मत गर्ने लोहार (काठ र फलामको काम गर्ने), कपाल काट्ने हजाम, लुगा धुने धोवी, पूजा पाठ र बिहे–वारीमा फूल आपूर्ति गर्ने माली, बाँसको सामान आपूर्ति गर्ने डुम लगायतसँग वार्षिक समझदारी पनि गरिन्थ्यिो । वर्षभरि अ–आफ्ना पेसाअनुसारको काम गरे बापत सम्बन्धित किसानसँग वार्षिक अन्न वा नगद दिने समझौता हुन्थ्यिो । जसलाई स्थानीय भाषामा पौनी–पसारी पनि भनिन्छ ।

वर्षभरि एउटै किसानको खेतमा काम गर्ने कृषि मजदुर चारदेखि ६ कट्ठासम्म जग्गा पाउँथे । जग्गाको उत्पादन कृषि मजदुरकै हुन्थ्यो । यसको अतिरिक्त वर्षभरि काम गरेको मजदुरी पनि दिइन्थ्यिो । सम्झौता गरेको मजदुर किसानले काम लगाएसम्म वर्षभरि अरूको खेतमा काम गर्न पाउँदैनन् । स्थानीय भाषामा यसलाई जनौरी वा हरवाह भनिन्छ ।

तर कृषि क्षेत्रमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोगसँगै हलो विस्थापित भएको छ । अचेल खेत जोत्न, धान,गहुँ लगायतका अन्न दाइँ गर्न, कृषि उपज ओसार–पसार गर्न ट्रयाक्टरको प्रयोग हुन थालेको छ । सिँचाइ गर्न, बाली गोडमेल गर्न लगायतका अन्य काम पनि आधुनिक औजारकै प्रयोग गरिन थालेको छ ।

कामदारहरू कृषि क्षेत्रमा भन्दा वैकल्पिक रोजगारीलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन् । वैदेशिक रोजगारीले कृषि मजदुरको आभाव भएको छ । बघचौडाका लटु कापरले भने, ‘अहिले किसानको गोठमा गोरु छैन । गोरु नै नभएपछि हलो राख्ने कुरै भएन । वैदेशिक रोजगारीले कृषि मजदुरको आभाव भएको छ । हलो र हरवाह (हलो जोत्ने) नै नभए पछि हलोखडा गर्ने कुरै भएन ।’

बहसमा हलोखडा
हलोखडा गर्ने परम्परालाई एकथरि अभियन्ताले हरुवाचरुवा जस्ता कुप्रथासँग जोडेर व्याख्या गर्छन् भने अर्को थरिले मिथिलाको आदिकालीन कृषि संस्कृतिसँग । हरवा–चरवा सशक्तीकरण कार्यक्रमका प्रमुख संजयकुमार साह हलोखडा गर्ने परम्परालाई हरवा–चरवा बनाउने दिनका रूपमा व्याख्या गर्छन् ।

‘यसै दिन हरवा चरवाको वार्षिक समझौता हुन्छ । स्वतन्त्र मानिसलाई वंघुवा मजदुर बनाउने परम्परालाई कसरी राम्रो भन्ने ?’ साहले भने । त्रिभुवन विश्वविद्यालय मैथिली शिक्षण विभागका पूर्वअध्यक्ष प्रमेश्वर कापडि हलोखडा गर्ने परम्परालाई मिथिलाको आदिकालीन कृषि संस्कृतिको निरन्तरता भनेका छन् ।

‘हरवा–चरवा वा जनौरी प्रथा अन्त्य हुनुपर्ने कुरामा दुई मत छैन तर कृषि संस्कृतिलाई निरन्तरता दिने कि नदिने ? भूमि पूजा गर्ने कि नगर्ने ?’ कापडि भने ।

प्रकाशित : माघ २८, २०७५ ०९:४४
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

फास्ट ट्रयाक : २ वटा ‘एनिमल पास’

कान्तिपुर संवाददाता

निजगढ — निजगढ–काठमाडौं दु्रत मार्गमा वन्यजन्तुको सहज आवागमनका लागि २ वटा एनिमल पास बनाइने भएको छ । द्रुत मार्गको निजगढनजिक निकुञ्जको करिब २ किमि पूर्व राष्ट्रिय वनमा यी पास निर्माण गरिनेछन् ।

निकुञ्जमा रहेका जंगली हात्ती, बाघ, गैंडा, चितुवाजस्ता दुर्लभ वन्यजन्तुको सहज आवागमनका लागि पास निर्माण गर्न लागिएको हो । निकुञ्ज र राष्ट्रिय वन जोडिएका छन् ।

निकुञ्जको पूर्वी सिमानाभन्दा करिब २ किमि पूर्व बाराको राष्ट्रिय वनअन्तर्गतको सामुदायिक वनको बाटो भएर दु्रत मार्ग गुज्रेको छ । वन्यजन्तुको कुनै सीमा नहुने र उनीहरूले आहाराको खोजीमा वन क्षेत्रमा लामो यात्रा तय गर्ने भएकाले उनीहरूको सहज आवागमनका लागि दु्रत मार्ग कालोपत्रे गरिनुअघि नै एनिमल पास निर्माण गरिनुपर्ने माग सरोकारवालाहरूले राख्दै आएका थिए ।

द्रुतमार्ग निर्माणका लागि निजगढमा स्थापना गरिएको नेपाली सेनाको सडक निर्माण कार्यदलका मेजर राजेशकुमार देवले हाल ७२ जोड ७५० र ७२ जोड ८५० च्यानेजमा गरी २ वटा एनिमल पास निर्माण गर्ने योजना रहेको उनले बताए ।

‘यी पासको बीचमा करिब १ सय मिटर दूरी रहेको छ,’ उनले भने, ‘हात्ती, चितुवा आदि वन्यजन्तु आवागमन गर्ने परम्परागत मार्ग नबिथोलिने गरी एनिमल पासका लागि बाटो बनाइएको छ, हाललाई दु्रत मार्गको संरचना त्यहाँ केही खाली राखिएको छ, पछि मार्ग कालोपत्रे गर्दा एनिमल पासको भौतिक संरचना नै निर्माण गरिने छ ।’ हात्तीको उक्त पदमार्ग‘हात्तिडण्डी’ नामले प्रसिद्ध छ ।

निकुञ्ज प्रशासनसँग पनि पटकपटक छलफल भएको र अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव हेरेर पनि करिब २५ फिट अग्लो एनिमल पास निर्माण गरिने उनले जानकारी दिए । यस्तो पास बनाउँदा हात्तीको उचाइभन्दा बढी हुने गरी निर्माण गर्न लागिएको उनले बताए । दु्रत मार्गमा पक्की संरचना हुने र त्यहाँ दु्रत गतिमा सवारी गुड्नेछन् ।

वनको बीचमा नया संरचना हुने र त्यसमा दु्रत गतिमा सवारी गुडदा वन्यजन्तुले सहजै दु्रत मार्ग काट्न सक्दैनन् । यसले उनीहरूको प्राकृतिक मार्ग समेत बिथोलिने भएकाले यो समस्या आउनुअघिनै त्यसतर्फ सजगता अपनाइएको हो । हात्ती, बाघ, गैंडा तथा अन्य वन्यजन्तु निकुञ्जको पूर्वी सिमाना हुँदै बारा, रौतहट, सर्लाहीको राष्ट्रिय वन क्षेत्रसम्मपनि पुग्ने गरेका छन् ।

हाल एनिमल पास बनाउन लागिएको स्थान जंगली हात्तीको पुरानो पदमार्गका रूपमा चिनिन्छ । अतिसंवेदनशील मानिने हात्तीले जहिले पनि एउटै पदमार्ग प्रयोग गर्ने भएकाले यसो गर्दा निकुञ्जका हात्तीको पुरानो पदमार्ग पनि बिथोलिदैन । नयाँ संरचना देखेपछि संवेदनशील वन्यजन्तुले असुरक्षित महसुस गरेर हिँडडुल नै बन्द गर्ने सम्भावना पनि हुन्छ ।

प्रकाशित : माघ २८, २०७५ ०९:४३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT