बिहेको निम्तोमै जन्ममिति

बालविवाहविरूद्धको अभियानका लागि लहान–१० मा आगामी बुधबार हुने विवाहको निमन्त्रणा कार्डमा वरवधुको जन्म मितिसमेत उल्लेख गरिएको छ 
भरत जर्घामगर

सिरहा — बिहेका कार्डमा वरवधु, तिनका अभिभावक र दर्शनाभिलाषीका नामसँगै समारोह हुने मिति उल्लेख हुन्छन् । तराइमा धेरैले कार्डमा डाक्टर र इन्जिनियरजस्ता वरवधुका पेसा पनि उल्लेख गर्दा नौलो मानिँदैन । सिरहामा विवाहको निम्तो कार्डमा वरवधुका जन्ममिति पनि लेख्न सुरु भएको छ । 

थुप्रैका लागि जन्ममिति लेख्नु यतिबेला चर्चाको विषय बनेको छ । आगामी बुधबारका लागि तय भएको भतिजा–भतिजी सन्जोग र नीशाको विवाहको निम्तोकार्डमा लहान–१० का सामाजिक अभियन्तासमेत रहेका अधिवक्ता सुनिल साहले जन्ममिति नै छाप्न लगाएका छन् । आखिर किन जन्ममिति ? ‘बालविवाह निरुत्साहित गर्न यस्तो गरेको हो,’ उनले भने, ‘सुरुवात कसै न कसैले गर्नैपर्ने हो । हामीले गयौं ।’

पहिलोपटक बालविवाह कानुनी रुपमा अपराध हो भन्ने सन्देश दिन भतिजा सन्जोग र भतिजी निशाको विवाह कार्डमा जन्म मिति उल्लेख गरेर निम्तो बाँडेका हुन् । आगामी असार ११ मा हुन लागेको विवाह निम्तो कार्डमा उनले बर र बधुको जन्म मिति उल्लेख गरेर यो अभियानको सुरुवात गरेका हुन् ।

‘कानुनी रुपमा बालविवाह अपराध हो भन्ने स्पष्ट छ, तर पनि तराई मधेसमा बालविवाह गर्ने प्रचलन कायमैं छ’ अधिवक्ता समेत रहेका साहले भने ‘कानुनी मात्र होइन, शारीरिक र मानसिक रुपमा परिवर्तन हुने उमेरमा बालबालिका वैवाहिक सम्बन्धमा बाँधिन पुग्दा यसको असर किशोरीमा प्रत्यक्ष रुपमा देखिएको छ ।’

उनले सानो उमेरमा विवाह गर्नाले यौन दुर्व्यवहार, आमा तथा बच्चाको अकालमै मृत्यु, पाठेघरको समस्या, अशिक्षा, कमजोर स्वास्थ्य, जनसंख्या वृद्धिजस्ता समस्या देखिने भएकाले पनि बालविवाहविरुद्ध अभियानका लागि विवाह कार्डमा जन्ममिति उल्लेख गरेको सुनाए । विवाह कार्डमै जन्ममिति लेखिदिएपछि बालविवाहमा सचेत नागरिकले आवाज उठाउन सक्ने र बहिष्कार गर्न सहज हुने उनको भनाइ छ ।

बालविवाहविरुद्धको अभियानलाई सहयोग पुर्‍याउन उनले आफ्नो भतिजा २४ वर्षीय संजोगको गत मंसिर २४ को विवाह निमन्त्रणा कार्डमा समेत जन्ममिति लेखेर पठाएका थिए । उनले अरुले समेत आफ्नाछोराछोरीको विवाहको निम्तो कार्डमा जन्ममिति लेखेर भइरहेको विवाह बालविवाह हैन भनी सन्देश दिन अति आवश्यक रहेको बताए ।

मुलुकी देवानी (संहिता) ऐन, २०७४ ले केटाकेटीको विवाह गर्ने उमेर २० वर्ष तोकेको छ । २० वर्ष नपुगी विवाह गरेमा कसुर गर्ने व्यक्तिलाई तीन वर्षसम्म कैद र ३० हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना हुने व्यवस्था गरेको छ । सोही ऐनले मन्जुरीबिना विवाह गर्न नहुने भन्ने प्रावधान गरेको छ । यदि कसैले गरे वा गराएमा विवाह स्वत: बदर हुने र त्यस्तो विवाह गर्ने र गराउनेलाई दुई वर्ष कैद र २० हजार जरिवाना तोकिएको छ ।

इन्सेक र जिल्ला प्रहरीको तथ्यांकअनुसार गत आर्थिक वर्ष ०७५/७६ मा सिरहामा ३ बालविवाह घटना भएका छन् । इन्सेक जिल्ला प्रतिनिधि दुर्गा परियारका अनुसार तर यस वर्ष अधिकारकर्मी र प्रहरीको सक्रियतामा जिल्लामा हुन लागेको ४ बालविवाह रोकिएका छन् । धनगढीमाई नगरपालिका १३ कि १४ वर्षीया बालिका सविता कुमारी कामतीको गत माघ ११ मा हुन लागेको बालबिबाह इलाका प्रहरी कार्यालय लहानको सक्रियतामा रोकिएको थियो ।

सविताको विवाह सुखीपुर नगरपालिका ८ का जितेन्द्रसँग विवाह तय गरिएको थियो । त्यसैगरी सिरहा १० कि १६ वर्षीया तारा कुमारी महराको गत बैशाख १३ मा हुन लागेको बालबिवाह रोकिएको थियो । लहान २४ कि १४ वर्षीया सिया कुमारी कामतीको गत वैशाख १६ मा हुन लागेको बालविवाह रोकिएको थियो ।

अधिकारकर्मी र प्रहरीको सक्रियतामा बालविवाह रोकिएपनि यसलाई स्थानीय तहले बालविवाहविरुद्ध अभियान सञ्चालन गर्न आवश्यक रहेको इन्सेक प्रतिनिधि परियारको भनाइ छ । मधेसमा अझ दलित डोम समुदायमा बालविवाह प्रचलन अझै कायम रहेको अधिकारकर्मी राजकुमार राउत कुर्मी बताउँछन् ।

‘तराई मधेसको समाजमा छोरीका लागि पर्याप्त दाइजो दिनुपर्ने ‘बाध्यता’ भएकाले पनि किशोरी उमेरमै विवाह गरिदिन पुग्छन्,’ कुर्मी भन्छन्, ‘छोरी जति नै पढे पनि दाइजो पर्याप्त मात्रामा लिनुदिनुपर्छ भन्ने मान्यता र दाइजो नदिएमा छोरीले यातना, हिंसा भोग्नुपर्ला भन्ने मानसिकताले पनि बालविवाहले बढावा पाएको छ, तर बालविवाह बिस्तारै न्यूनीकरण हुँदै गएको छ ।’

अधिकारकर्मी राउतका अनुसार विक्रम सम्वत १९१० को मुलुकी ऐनमा पनि विवाहका लागि कन्याको न्यूनतम उमेर ५ वर्ष तोकिएको, २०२० को मुलुकी ऐनमा विवाह गर्न स्त्रीको १४ र पुरुषको १८ वर्षको उमेर तोकिएको थियो । तर, अहिले कानुनले विवाह उमेर २० वर्ष उमेर तोकिसके पनि पुरानै मानसिकताका कारण बालविवाह रोकिन नसकेको कुर्मीले सुनाए ।

केही बालविवाहलाई रोक्न प्रहरी प्रशासन तथा सामाजिक संघसंस्थाहरूले अभियानै चलाइरहे पनि यसलाई नियन्त्रण गर्न नसकिएको र यसका लागि अभिभावक र युवा आफैं बालविवाह विरुद्ध सजक र प्रतिबद्ध हुन जरुरी रहेको अधिकारकर्मीको कुर्मीको भनाइ छ ।

प्रकाशित : असार १०, २०७६ १०:२६
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

दलित बस्तीमा खानेपानी अभाव

भरत जर्घामगर

सिरहा — गर्मीयामसँगै सिरहाको दक्षिणवर्ती लक्ष्मीपुर पतारी गाउँपालिका ४ धन्छबारस्थित हरूवा चरुवा परिवारका दलित बस्तीमा खानेपानी समस्या सुरु भएको छ । 

गाउँ ब्लक र ऐलानी जग्गामा बसोबास गर्दै आइरहेको धन्छबारमा दुई सय घरपरिवार दलित सदाय मुसहर, दास र राम समुदायको बस्ती छ । दुई सय घर परिवारको बसोबास भएको बस्तीको मुसहरीमा केदार सदाय मुसहर, रामचन्द्र र सुवरन सदाय मुसहरको घरमा मात्र टयूवेल (चापाकल) छ । त्यसैगरी राम र दास टोलीमा ८ वटा टयुवेल छन् ।

बस्तीमा जडान एक दर्जन टयुवेलले दुई सय घर परिवारलाई जसोतसो पानी धान्दैआएपनि यसपटक पानी सुक्न थालेपछि उनीहरू पिरोलिएका हुन । बस्तीका अधिकांश अरूको घरमा हरूवा चरुवा र कृषि मजदुरीमा खटेर गुजारा चलाउँछन् ।

‘४५ घरपरिवार बसोबास रहेको मुसहरी टोलमा जम्मा ३ ट्युवेलबाट पालो बसेर पानी प्रयोग गर्दै आएका थियौं’ धन्छबार हरूवा चरुवा दलित बस्तीकी पचियादेवी सदाय मुसहरले भनिन्, ‘त्यत्ति घरपरिवारले पानी लिन पनि घण्टौं लाइन लाग्नुपर्थ्यौ, चैतदेखि त्यो ट्युवेलमा समेत पानी सुक्न थालेपछि झन समस्या बढेको छ ।’ दलित दास तत्मा र चमार बस्तीमा पनि न्यून जडान गरिएको टयुवेलमा पानी सुक्न थालेपछि समस्या थपिएको छ ।

‘भाडा वर्तन, लत्ता कपडा, नुहाउन सार्वजनिक र अरूको निजी पोखरी प्रयोग गरेपनि खानेपानीका लागि टयुवेलकैं पानी चाहिन्छ,’ दलित राम (चमार) बस्तीकी सुकनीदेवी रामले भनिन्, ‘पीउने पानीको जोहो गर्न समस्या भएकाले भाडा वर्तन, लत्ता कपडा र नुहाउन समेत पोखरीको धमिलो पानी प्रयोग गर्न बाध्य भएका छौं ।’

दिनभरी जनमजदुरीमा खटेर जसोतसो गुजारा चलाए पनि खानेपानी समस्याले थप पिरोलिएको सुकनीदेवीले गुनासो गरिन । बस्तीमा खानेपानीका लागि ट्युवेलको व्यवस्था गरिदिन गाउँका नेताहरूलाई आग्रह गरे पनि हरूवा चरुवा र त्यसमाथि दलित र आफूहरूलाई गरिबीकैं कारण सुनुवाई नभएको उनीहरूको दुःखेसो छ ।

उनीहरूका अनुसार एउटा ट्युवेल जडान गर्न न्यूनतम ३५ देखि ४० हजार रुपैयाँसम्म लागत लाग्छ । जिल्लामा हरूवा चरुवा सशक्तिकरणका लागि काम गरिरहेको संस्था सामुदायिक विकास मञ्चका अध्यक्ष विनोद चौधरीले धन्छबार हरूवा चरुवा दलित बस्तीमा खानेपानीको समस्या रहेको बताउँदै खानेपानीका लागि टयुवेल जडान गर्न संस्थाले वडा कार्यालय र प्रदेश सरकारसमक्ष पहल गरिरहेको जानकारी दिए ।

लक्ष्मीपुर पतारी गाउँपालिका ४ का वडाध्यक्ष विद्यानन्द साह सुडीले धन्छबार दलित बस्तीमा खानेपानीका लागि टयुवेल अभाव रहेकाले सामुदायिक विकास मञ्चको साझेदारीमा वडा कार्यालयबाट टयुवेल जडानका लागि पहल भइरहेको बताए ।

प्रकाशित : असार ५, २०७६ १०:०९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT