बाढीले पशुपक्षीमा ९२ करोडको क्षति

बस्तीमा बाढी पसेपछि हुने क्षति मानवीयमात्रै हुँदैन । पशुपक्षी, बोटबिरुवालगायत सबै क्षेत्रमा यसको नराम्रो असर देखिन्छ
अवधेशकुमार झा

राजविराज — निरन्तरको वर्षापछि विभिन्न नदी खोलाको बाढीका कारण सप्तरी र सिरहामा ९२ करोड ५३ लाख रुपैयाँ  बराबरको पशुपक्षी र त्यससँग सम्बन्धित क्षति भएको छ । बाढीका कारण कुखुरा फर्महरू डुबानमा परी बगेका, गाई भैंसी बाढीमा बगेका, दाना बग्नुका साथै पराल र भुस सडेका कारण क्षति भएको हो । 

भेटेरिनरी अस्पताल तथा पशु विज्ञ केन्द्र सिरहाका कार्यालय प्रमुख फुलगेन यादवले सप्तरी र सिरहा जिल्लामा गरी बाढीका ५ करोड २५ लाख रुपैयाँ बराबरका १ लाख ५० हजार कुखुरा बगेका छन् । कुखुरा पालनका लागि बनाइएका फर्महरूमा विभिन्न नदी खोलाको पानी पसेका कारण फर्म समेतमा क्षति भई कुखुरा बगेको उनले बताए ।

यस्तै दुवै जिल्लामा गरी १ करोड ५ लाख रुपैयाँ बराबरको १५ हजार हाँस, १ करोड ३५ लाख रुपैयाँ बराबरको २ सय २५ थान गाई तथा ८८ लाख रुपैयाँ बराबरको १ सय १० वटा भैंसी समेत बाढीमा बगेको प्रारम्भिक जानकारी प्राप्त भएको विज्ञ केन्द्र प्रमुख यादवले जानकारी दिए ।

६ करोड रुपैयाँ बराबरको १२ हजारवटा बाख्रा र खसी बाढीमा बग्नुका साथै ५० लाख रुपैयाँ बराबरको पराल र भुस कुहिएर नष्ट भएको यादवले जानकारी दिए ।

यसै गरी माछा पालनका लागि निर्माण गरिएका पोखरी जलासय क्षेत्रमा सबभन्दा बढी क्षति भएको छ । विज्ञ केन्द्र प्रमुख यादवका अनुसार जलासय क्षेत्रमा भएको क्षति १४ करोड रुपैयाँ बराबरको रहेको प्रारम्भिक तथ्यांक छ । ३ करोड रुपैयाँ बराबरको माछाका भुरा बग्नुका साथै ६० करोड रुपैयाँ बराबरको तयारी माछा समेत बाढीले बगाएको यादवले जानकारी दिए ।

यसका अतिरिक्त पशुपक्षीको खानाका लागि भण्डारण गरी राखिएको ५० लाख रुपैयाँ बराबरको दानासमेत बाढीका कारण नष्ट भएको छ ।

गाउँबस्तीमा पशुलाई राख्न बनाइएका गोठहरूमा समेत क्षति भएको छ । धेरै गोठ पूर्ण क्षति भएको यादवले बताए । ‘बाढीका कारण पशुपक्षी क्षेत्रमा भएको क्षतिको प्रारम्भिक मूल्यांकन गर्दा ९२ करोड ५३ लाख भएको पाइएको छ,’ विज्ञ केन्द्र प्रमुख यादवले भने, ‘दुवै जिल्लामा तथ्यांक संकलन जारी रहेकाले क्षतिको पूर्ण विवरण आउन समय लाग्नेछ ।’

बाढीले ५ लाख बिरुवा नष्ट
महोत्तरी– बाढी र डुबानले महोत्तरीका विभिन्न नर्सरीमा लगाइएको ६ लाख ५२ हजार ९ सय ५० बिरुवा नष्ट भएको छ । लगातारको वर्षापछिको बाढी र डुबानले वनलाई ८१ लाख १४ हजार ८ सय मूल्य बराबरको क्षति भएको डिभिजन वन कार्यालय महोत्तरीका प्रमुख हेमन्तप्रसाद साहले बताए ।

रातु, विग्ही, मरहा, जंघा, अंकुशी नदीमा आएको बाढीले जलेश्वर नगरपालिका ९, बलवा, भंगहा नगरपालिका ४, जलेश्वर नगरपालिका ४ मा रहेका वन नर्सरीमा बिरुवा १ वर्षे, २ वर्षे र बहुउद्देश्य रूख तथा काठ प्रजातिका उत्पादित बिरुवालाई हिलो, लेदो र माटोले पुर्दा बिरुवा नष्ट भएको साहले बताए ।

डिभिजन वन कार्यालयका अनुसार बलवा र जलेश्वर–९ मा रहेका नर्सरीमा कैशिया सेमिया, लोल्डमोहर, अमला, सिरिस, साल, शतिसाल, कल्की, काइयो, महोगनी, अर्जुन, बाँस, जामुन, निम, टिक प्रजातिका गरी ४० लाख मूल्य बराबरको २ लाख ७ हजार ५० नष्ट भएको छ भने सोही नर्सरीमा रहेका मसला, शतिसाल, गम्हारी, इपिल, सिसौ, सिरिस, कैसिया सेमिया, राजवृक्ष, साल, बेल, जामुन, सहिजन प्रजातिका गरी ९ लाख मूल्य बराबरको १ लाख १ हजार बिरुवा नष्ट भएका छन् ।

डिभिजन प्रमुख साहका अनुसार सोही नर्सरीमा २ वर्षे बिरुवा अन्तर्गत विभिन्न प्रजातिका गरी २ लाख मूल्य बराबरको १ लाख ४ सय बिरुवा डुबानमा परी नष्ट भएका छन् । भंगहा–४ मा रहेका नर्सरीमा इपिल, टाँकी, साल, खयर प्रजातिका गरी १ लाख ४४ हजार मूल्य बराबरका १६ हजार र सोही वडामा रहेका नर्सरीमा टाँकी, खमारी, साल, महोगनी, बबुर, केसियासेमिया, इपिल, सिमल, कराउनिया लगायतका रूख र काष्ट प्रजातिका बहुउद्देश्य बिरुवा करिब ७ लाख ७५ हजार ८ सय मूल्य बराबरको ८६ हजार २ सय बिरुवा डुबानमा परी नष्ट भएको जिभिजन वन कार्यालयले बताएको छ ।

प्रकाशित : श्रावण ५, २०७६ ०९:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

खाडोले बर्सेनि डुब्दै तिलाठीवासी

अवधेशकुमार झा

राजविराज — चुरेको पहाडबाट निस्केको खाडो नदीका कारण भारतसित जोडिएको सप्तरीको तिलाठी गाउँ बर्सेनि डुब्दै आएको छ । तिलाठीमा खाडोको बाढीले कयौं नागरिकको उठिवास भएको छ । 

२५ वर्षभन्दा बढी समयदेखि यो समस्याले निरन्तर सताइरहे पनि यसको दीर्घकालीन समाधान भने हुन सकिरहेको छैन । केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय सरकारका साथै यहाँका बासिन्दाको कमजोरीका कारण हरेक वर्ष तिलाठीमा खाडो नदीको बाढीले क्षति पुग्ने गरेको छ । समाधानका लागि हरेक मञ्च र टोल बैठकमा ठूलाठूला प्रतिबद्धता हुन्छन् । तर, दीर्घकालीन समाधान भने अहिलेसम्म हुन सकेको छैन ।

तिलाठी कोइलाडी गाउँपालिकाको वडा नम्बर १ मा तिलाठी र बेल्ही दुई बस्ती छन् । तिलाठी खाडोदेखि पश्चिम पर्छ भने बेल्ही पूर्व । यस वर्ष दुवै गाउँका घरघरमा पानी पस्यो । खाडो नदी नियन्त्रण आयोजनाले पूर्व र पश्चिम दुवै तर्फ तटबन्ध बनाउँदै थियो । निर्माण स्थल छेउछाउ जग्गा भएकाहरूले तटबन्ध निर्माण हुनु पूर्व मुआब्जाको माग राख्दै आयाजना निर्माणमा व्यवधान खडा गरे ।

केही स्थानीय जसरी पनि बाँध बन्नु पर्ने पक्षमा देखिए पनि न त पश्चिमी तटबन्ध पूर्ण रूपले बन्न सक्यो न त पूर्वी तटबन्ध नै । तटबन्ध नबन्दा तिलाठी र बेल्ही दुवै बस्ती यस वर्ष फेरि ८–१० फिटसम्म डुवानमा परे । २०५०×–५१ सालतिर खाडो नदी पूर्वी तटबन्धको छेउ सकरपुरा नजिकबाट बग्दै आएको थियो ।

सोही सालमा नदीको धार पश्चिमतर्फ फर्किएपछि बाढीले नयाँ बाटो लियो । पानीको बहाब फर्किएपछि तिलाठीवासी धेरैका जग्गामा खाडो नदी बग्न थाल्यो । जग्गा मात्र होइन, पश्चिमी तटबन्ध नबनेका कारण खोलाको बाढी सिधा तिलाठीको बस्तीमा प्रवेश गर्दै आएको छ ।

हरेक वर्ष खाडोले डुवान गर्न थालेपछि सरकारले तटबन्ध बनाउन टेन्डर अगाडि बढायो । ‘तर, स्थानीयले नै तटबनध निर्माण रोके,’ खाडो नदी नियन्त्रण आयोजना राजविराजका इन्जिनयर कुलदीप यादवले भने, ‘तटबन्ध निर्माण रोकिएपछि स्थानीय प्रशासन, राजनीतिक दलका नेता र स्थानीय बासिन्दाबीच पटक–पटक सार्वजनिक रूपमै छलफल चलाइए पनि निश्कर्ष निस्कन सकेको छैन ।’

खाडो नदी नियन्त्रण आयोजनाका इन्जिनयर यादवका अनुसार नदीजन्य संरचना तयार गर्दा मुआब्जा दिने प्रावधान छैन । जसका कारण खाडो नदीको तटबन्ध निर्माण गर्दा व्यक्तिका जग्गा परे आयोजना कार्यालयले मुआब्जा दिन सक्ने क्षमता राख्दैन । ‘तटबन्धमा कति जग्गा परे त्यसको यकिन गरी मुआब्जा वा सहयोगका लागि संघीय सरकारलाई आग्रह गर्न सकिन्छ,’ इन्जिनयर यादवले भने । तर, जग्गाधनीहरू भने पहिला मुआब्जा अनि मात्र तटबन्ध निर्माणको अडानमा छन् ।

मुआब्जाकै कारण तटबन्ध निर्माण रोकिएपछि तिलाठी कोइलाडी गाउँपालिकाले प्रतिकट्ठा ५० हजार मुआब्जा दिने घोषणा गर्‍यो तर जग्गाधनीहरूको चित बुझेन । पीडितले चलनचल्तीको भाउमा मुआब्जाको माग गरेको गाउँपालिका अध्यक्ष सतिशकुमार सिंहले बताए ।

तटबन्धमा जग्गा पर्नेहरूले मात्र होइन, नदी बगिरहेको क्षेत्रमा जग्गा रहेकाहरूको पनि मुआब्जा पाउनुपर्ने माग आयो,’ अध्यक्ष सिंहले भने, ‘त्यसरी मुआब्जा दिने हो भने तिलाठी नजिकको खाडो पुलदेखि लौनियासम्म दिनुपर्छ जसका ३ सय बिघाभन्दा बढी जग्गा पर्न सक्छ ।’ सबैलाई चलनचल्तीको भाउअनुसार मुआब्जा दिने हो भने गाउँपालिकाको चारपाँच वर्षको पूरा बजेट खर्चिनुपर्ने अध्यक्ष सिंहको भनाई छ ।

केही मुआब्जा त केही जुंगाको लडाइँका कारण तटबन्ध निर्माण हुन नसकेको अध्यक्ष सिंहको भनाई छ । सरकारले बीचको बाटो निकाली तटबन्ध निर्माणमा तदारुकता देखाउनुपर्ने स्थानीय बासिन्दा देवनारायण यादवको भनाई छ । उनी भन्छन्, ‘खाडोले तिलाठीको बिल्लीबाँठ छ, सरकारले पनि मुआब्जामा सहयोग गर्नुपर्छ, जग्गाधनीले पनि तटबन्ध निर्माण भए पूरै बस्ती जोगिन्छ भन्ने सोच्नु पर्छ अनि प्रशासनले पनि तदारुकता देखाएर बाँध निर्माणको पहल गर्नुपर्छ ।’

६ दिनदेखिको लागतारको वर्षाका कारण खाडोको बाढी पूरै तिलाठी र बेल्ही गाउँमा उर्लियो । तैपनी न त मुआब्जाको समस्या समाधान भएको छ न त तटबनध कहिलेदेखी निर्माण हुने भन्ने निश्चितता नै । ‘हामी जुन सुकै बेला तटबन्ध निर्माण गर्न तयार छौं,’ खाडो नदी नियनत्रण आयोजनाका इन्जिनयर कुलदीप यादवले भने, ‘तर स्थानीयका तर्फबाट निर्माण रोकिनुहुन्न ।’

सप्तरीको प्रदेश सभा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर २ ‘क’ का प्रदेश सभा सदस्य र प्रदेश नम्बर २ का भूमि व्यवस्था तथा कृषि सहकारीमन्त्री शैलेन्द्रप्रसाद साहले तिलाठीमा खाडोको तटबन्ध निर्माणका लागि प्रदेश सरकारले पहल गर्ने बताए ।

बुधबार खाडो नदी कटानस्थलमा उप प्रधानमन्त्री उपेन्द्र यादवसँगै पुगेका मन्त्री साहले स्थानीयको निजी जग्गाको मुआब्जा तथा तटबन्धको मजबुत निर्माणका लागि प्रदेश सरकारले संघीय सरकारसित आवश्यक गृहकार्य गर्ने बताए । ‘खाडोको स्थायी समाधानका लागि प्रदेश सरकार गम्भीर छ, संघीय सरकारसित आवश्यक गृहकार्य गरी यसको निकास खोजिनेछ,’ मन्त्री साहले भने ।

प्रकाशित : श्रावण २, २०७६ ०९:५५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT