प्राचीन स्वरूप गुमाउँदै दोलखा

राजेन्द्र मानन्धर

दोलखा — प्राचीन नगरीकै स्वरूपमा दोलखा बजारलाई पुनर्निर्माण गरिने अवसरहरू क्रमश: गुम्दै गएका छन् । प्राचीन राज्यको पुरातात्त्विक संरचनायुक्त बजारमा नवनिर्मित सम्पदा र निजी आवासका स्वरूपले उक्त संकेत गरेको हो । पौराणिक संरचना, नेवारी संस्कृति र परम्पराबाट हुर्किएका मानव पुस्ता दोलखा बजारका पहिचान हुन् । प्राचीन पहिचान गुम्न नदिन स्थानीयहरू पुर्खाको पदचिह्न खोज्दै छन् तर आफूहरू त्यसमा असफल हुने अनुमान गर्छन् ।

स्विस सरकारको सहयोगमा निर्माणाधीन दोलखाको तलेजु भवानी मन्दिर ।तस्बिर : राजेन्द्र/कान्तिपुर

भूकम्पले क्षति पुर्‍याएका दोलखा पुनर्निर्माणको सुरुवातीमा मन्दिर, डबली, बाटाघाटा र मानबस्तीलाई ‘द्वाल्खा राज्य’ को सभ्यता सम्झाउने गरी योजनाहरू तयार गरिएका थिए । द्वाल्खा गुठीलगायतका निकायले नक्सांकनका खाकाहरू सार्वजनिक गरेका पनि थिए । ध्वंशपछिको निर्माण अवसर नीतिबाट बनेका विस्तृत योजनाका खाकाहरू सार्वजनिक हुँदै थन्किनु दोलखाका लागि दु:खद घटना हो । उक्त संस्थाका अध्यक्ष माधवमणि राजभण्डारी र दोलखाका अगुवाहरूले गुठीका तर्फबाट तत्कालीन जिल्ला विकास समिति र भीमेश्वर नगरपालिकालाई प्रारम्भिक परियोजना प्रतिवेदन पनि बुझाएका थिए ।
एनसेट र भीमेश्वर नगरपालिकाले पनि पटकपटक कार्यक्रम गरेर दोलखा बजारको मौलिकतालाई जोगाउन प्रयास गरेका थिए । तर दोलखा पुनर्निर्माणलाई मौलिक ढाँचामा अघि बढाउनुपर्छ भनेर अभियान चलाउँदा चलाउँदै कुहिरोको कागजस्तै भएको सम्पदा र संस्कृति जगर्नेमा क्रियाशील भीमेश्वर सामुदायिक संस्थाका अध्यक्ष शान्तकृष्ण श्रेष्ठ बताउँछन् ।
कानुनी, व्यावहारिक र पारिवारिक अल्झनले दोलखा बजारको सभ्यता नै नष्ट हुने गरी आफूखुसी पुनर्निर्माण भइरहेको भीमेश्वर पूजा व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष भरत श्रेष्ठको धारणा छ । पुरातत्त्व विभागकै निर्माण शैली पनि दोलखाको प्राचीन सभ्यतामा ठेस पुग्ने खालको भएको उनको छ । भूकम्पले दोलखाका तीन दर्जन महत्त्वपूर्ण प्राचीन सम्पादनहरूमध्ये दुई दर्जनमा क्षति पुर्‍याएको थियो ।
प्राचीन बस्तीका ९५ प्रतिशतभन्दा बढी निजी अवासमा क्षति पुर्‍याएको थियो । हाल करिब १० वटा सम्पदा पुनर्निर्माणको चरणमा छन् । त्यसमध्ये आठवटा सम्पदामा बजेट कम भएको जानकारी दिँदै पुरातत्त्व विभागले निर्माण सामग्रीहरू सस्तो प्रयोग गरिरहेको स्थानीयको गुनासो छ । ‘मन्दिरका भित्ताहरू तेलिया (दाचीअपा) इँट्टा प्रयोग गर्ने सुझावलाई पुरातत्त्वले बजेट अभाव भन्दै अटेर गर्‍यो,’ भीमेश्वर पूजा व्यवस्थापन समिति अध्यक्ष श्रेष्ठका अनुसार नीतिगत व्यवधानले निजी आवास पनि एकरूपताका हुन सकेन । दोलखामा धेरै व्यक्तिका निजी घर बहुस्वामित्वमा छन् । एउटा सानो जग्गामा बनेका घर १६ परिवारसम्मका अंशमा पर्छतर पुनर्निर्माण प्राधिकरणकोनीतिले त्यस्तो घर पुन: बनाउन अनुदान दिँदैन ।
प्राचीन शैली र स्वरूपलाई जोगाउन चुक्दै गरेको दोलखालाई पौराणिक पहिचान दिने कार्यमा पुरातत्त्व विभागले पनि बेवास्ता गरिरहेको भीमेश्वर सामुदायिक विकास संस्थाका अध्यक्ष शान्तकृष्णको भनाइ छ । ‘पिङ्गल महादेव मन्दिरमा परम्परागत टुडालका ठाउँमा साधा काठको प्रयोग गर्नु, बालकुमारीमा ढुंगाको ठाउँमा इँट्टा प्रयोग गर्नुले पुनर्निर्माणमा हेलचक्रयाइँ भइरहेको स्थानीयको ठहर हो,’ उनी भन्छन्, ‘पुरातत्त्व विभागले निर्माण व्यवसायीमार्फत काम गर्नु र उपभोक्तालाई सहभागी नगराउनुको परिणाम पुनर्निर्माणमा पुरातात्त्विक मर्म मर्दै गएको हो ।’
नेपालको पहिलो पटक सिक्का निस्काशन गर्ने राजा जयेन्द्रदेव सिंहको टक्सार घरदेखि राजपुस्ता हुर्किएका घरहरू भूकम्पले नष्ट भएका छन् । व्यक्ति र कुल्यानका स्वामित्वका सम्पत्तिका रूपमा पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएका घरहरू भूकम्पले क्षति पुगेपछि भत्काइएका छन् । घरहरूमा प्रयोग भएका प्राचीन कलाकौशलले भरिएका झयाल, ढोकाहरू नष्ट गरिँदै छन् । सांस्कृति सम्पदा विनाशको शृंखला रोक्दै दोलखाको अस्तित्व जोगाउन भूकम्पपछि राजधानीदेखि दोलखा बजारमा पनि विभिन्न अभियान भए तर सुरु कहाँबाट गर्ने भन्नेअन्योल झन् बढिरहेको शान्तकृष्णको भनाइ छ । मन्दिर र मूर्तिहरूको वैभवशाली सहर भनेर चिनिने दोलखा बजारलाई विसं. १९९० सालको भूकम्पले एकदमै कम क्षति पुगेको बूढापाकाहरू बताउँछन् । खरका र झिँगटीका छानाको प्रयोगका कारण पटकपटकको आगलागीले भने सांस्कृतिक सम्पदालाई नछोएपछि व्यक्तिगत मौलिक आकारका आवासहरू नष्ट हुने क्रमलाई स्थानीयले रोक्न सकेनन् । पछि बनेका आवासहरूले पौराणिक पक्षलाई सम्बोधन गर्न नसकेको स्थानीयको भनाइ छ ।
‘बैभवशाली दुङ्गल टोललाई आगोले नष्ट पारेको प्रमाण अहिले पनि खन्दा खरानी मिसिएको माटो भेटिनुलाई लिन सकिन्छ,’ शान्तकृष्णको भनाइमा दोलखामा उत्खनन्को पनि आवश्यकता छ । दोलखाको इतिहास नलेखे नेपालको इतिहास अपुरो हुने इतिहासशिरोमणि बाबुराम आचार्यको भनाइ क्रमिक रूपमा कागजमा मात्रै सीमित हुँदै छ । करिब तीन दशकअघिसम्म घरैपिच्छे मूर्तिहरू भएको दोलखा अहिले मन्दिरसमेत मूर्तिविहीन हुँदै छन् । दुङ्गलटोलका टीका जोशीको भनाइमा मन्दिरबाट मूर्ति गायव भएपछि कागजका फोटो राखेर पूजापाठ र भजनकीर्तन गरिन थालिएको छ ।
जात्रापर्व, भजनकीर्तन, बाजागाजा र भोजनमा मौलिकताका प्रतीक मानिँदै आएका दोलखाका स्थानीयबासीले पुख्र्यौली पहिचान जोगाउन प्रयत्न पनि गरिरहेका छन् । पुर्खादेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका संगीत र गीत साहित्यलाई जोगाउन युवापुस्ताले प्रशिक्षण लिइरहेका छन् ।
स्विस सरकाले निर्माण गरिरहेको त्रिपुरासुन्दरी र राजकुलेश्वर अर्थात् तलेजु भवानीको मन्दिरमा भने मौलिकता र पौराणिकतामा ध्यान दिइरहेको शान्तकृष्ण दाबीगर्छन् । युनेस्कोसँग छलफलपछि निर्मित उक्त दुई सम्पदाले भने मौलिकतालाई सम्बोधन गर्नेउनी बताउँछन् ।

प्रकाशित : फाल्गुन १, २०७४ ०८:३०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जमरकट्टेल र स्थापित मन्त्री 

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — माओवादी केन्द्र संसदीय दलका नेतासमेत रहेका धादिङका प्रदेश सांसद शालिकराम जमरकट्टेल आन्तरिक मामिला तथा कानुन मन्त्री सोमबार नियुक्त भए । त्यसैगरी काठमाडौं महानगरपालिकाको नेतृत्व गरिसकेका केशव स्थापित सहरी विकासविज्ञ मानिन्छन् ।

भौतिक पूर्वाधार विकास मन्त्री केशव स्थापित र आन्तरिक मामिला तथा कानुन मन्त्री शालिकराम जमरकट्टेललाई शपथ ग्रहण गराउँदै प्रदेशप्रमुख अनुराधा कोइराला । तस्बिर : नगेन्द्र/कान्तिपुर

काठमाडौं ६ ‘क’ बाट निर्वाचित उनी भौतिक पूर्वाधार विकास मन्त्री बनेका छन् । मजदुर नेताको पृष्ठभूमिका जमरट्टेलसँग प्रदेशका सुरक्षा चुनौती र कानुन निर्माण तथा स्थापितसँग प्रदेशको समग्र विकास र योजनाबारे हेटाँैडास्थित कान्तिपुर सहकर्मी प्रताप विष्ट र नगेन्द्र अधिकारीले गरेको कुराकानी :

शालिकराम जमरकट्टेल

मन्त्री भएपछि अब तपाईंका एजेन्डा के–के हुन् ?
शान्ति, समृद्धि नै हाम्रो प्रमुख लक्ष्य हो । समाजवाद उन्मुख हाम्रो राज्यव्यवस्थालाई सुदृढ गर्ने कुरा नै हो । यसका अलावा हाम्रो प्रदेशमा धेरै चुनौती पनि छन् । संंघीय राजधानीसहितको प्रदेश भएकोले यसका विभिन्न समस्या छन् । काठमाडौंको कुरा गर्ने हो भने, त्यहाँ सुरक्षा चुनौती छ । विकास निर्माणको कुरा गर्ने हो भने, कलंकीदेखि नागढुंगासम्म जाने हो भने, नेताहरू बचेर हिँड्नुपर्ने अवस्था छ, त्यहाँ
जनताले नियन्त्रणमा लिने अवस्था छ । त्यहाँ १० घण्टासम्म जाम हुन्छ । खानेपानीका समस्या छ । प्रदेश सरकार कसरी व्यवस्थित सञ्चालन गर्ने, संविधानले दिएका अधिकारहरू कार्यान्वयन गर्ने भन्ने तर्फ लाग्नुपर्छ । हामीले ३५/४० वटा कानुन बनाउनुपर्छ । जुन हामीलाई १ वर्ष लाग्छ । कानुन मन्त्रालयको समेत जिम्मेवारी भएकोले मैले त्यसलाई ठूलो जिम्मेवारीको रूपमा लिएको छु ।

शान्ति सुरक्षा कायम गर्न तपाईंका योजना के–के छन् ?
मेरो योजनाभन्दा पनि सरकारकै योजना हो, त्यसलाई मैले कार्यान्वयन मात्रै गराउने हो । नागरिकको सुरक्षासँग जोडिएका कुरा, सरकारी निकायको सुरक्षाको कुरा नै प्रमुख कुरा हो । सरकारको जे नीति
बन्छ, त्यो कुरा नै मैले कार्यान्वयन गराउने हो ।

प्रदेशमा गुन्डागर्दी, मानव बेचबिखन, गाँजा खेती समस्याको रूपमा देखिएका छन् । तिनलाई नियन्त्रण गर्न तपार्इंका के योजना छन् ?
यो राज्यकै चुनौतीको रूपमा लिएको छु । जस्तो मानव बेचबिखनको सवाल केन्द्र र प्रदेश सरकार दुवै मिलेर गर्नुपर्छ । जहाँसम्म गाँजाको कुरा गर्नुभयो, त्यसका लागि छलफल आवश्यक छ । जनताले त्यसलाई लगाएर आफ्नो जीविकोपार्जनको माध्यम बनाइरहेका छन् । त्यसो हुँदाहामीले विकल्प दिनुपर्नेछ ।
राज्यले गैरकानुनी घोषणागरेको छ तर जनताले यसलाई खेतीको रूपमा आम्दानीको स्रोत बनाइरहेका छन् । आफ्नोबारीमा फलाउने भएकाले सुन तस्करीजस्तो पनि यो भएन । उचित विकल्प दिएर गाँजाखेतीलाई विस्थापित गर्नुपर्छ ।

कानुन अभावमा प्रदेश सरकारलाई दैनिक कार्यसम्पादनमा असर गर्दैन ? केन्द्र र प्रदेश मन्त्रालयबीच टकरावको स्थिति आई प्रदेश भूमिकाविहीन हुने त होइन ?
संविधानले संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकारको अधिकार क्षेत्र प्रस्ट रूपमा परिभाषित गरेको छ । संविधानलाई मूल कानुन मानेर हामीले काम गर्ने हो । हामी आवश्यक कानुन फटाफट निर्माण गर्छौं, सुव्यवस्थित ढंगले राज्य सञ्चालन गर्छौँ ।

प्रदेश राजधानीको बारेमा तपार्इंको धारणा के छ ?
यसरी बहस गर्नेभन्दा पनि यो एजेन्डा प्रदेशसभामा प्रवेश गर्छ । प्रदेशसभाबाट यो पास हुनुपर्छ । अहिलेको संविधानअनुसार, प्रदेशसभाले स्थायी राजधानी नभनीकन कुनै पनि भौतिक संरचना निर्माण गर्न पाइँदैन । अस्थायी भनिरहनुको कारण पनि त्यही हो । प्रदेशको नाम र राजधानी प्रदेशसभाको दुई तिहाइले निर्णय गर्छ ।


केशव स्थापित

तपाईंका योजना के– के छन् ?
मलाई सहरी विकासका लागि विज्ञका रूपमा लिइन्छ । सोही कारण मलाई यो मन्त्रालयको जिम्मेवारी दिएको हो जस्तो लाग्छ । काठमाडांै महानगरपालिकामा काम गर्दाको अनुभवले हामी काम गछौँ । विश्वका उत्कृष्ट ५ मेयरको सूचीमा म पनि परेको थिएँ । महानगरको विकासका अनुकरण अरूले गर्ने गरेका थिए । हामी पनि विश्वका उत्कृष्ट नगरलाई उछिन्ने गरी काम गर्छौँ । प्रदेशका लागि आवश्यक पर्ने कानुन निर्माण गर्छाँै जसले गर्दा काम गर्न सहजीकरण हुन्छ । कर्मचारीलाई ‘हायर एन्ड फायर’ को नीति अपनाइन्छ । हाम्रो आफ्नै निर्माण कम्पनी, लगानी बोर्ड र पूर्वाधार बैंक हुनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छु । मसँग अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा कहलिएका ५० जना विज्ञको टोली छ, त्यसलाई प्रयोग गर्छु । उनीहरू यहाँ आएरसहयोग गर्छन् ।

तपार्इंले गर्ने प्राथमिकताका कामचाहिँ के–के हुन् ?
मसँग तत्काल काम गर्न सकिने ५५ कामका डकुमेन्ट नै छन् । अब हरेक साता अकल्पनीय काम हुन्छ । मसँग सबै त्यस्ता खाले कौशल छ, जुन अरूसँग छैन । गर्न चाह्यो भने धेरै कुरा गर्न सकिन्छ । हामीले खुसिबुमा १ हजार रोपनी जग्गा विकास गर्यौँ । ६ करोड रुपैयाँ लगानी गर्यौँ र २ वर्षमा नै फिर्ता लियौँ । त्यहाँ खानेपानी, ढल सबै कुराको व्यवस्थापन भएको छ । त्यसरी नै योजना बनाएर काम गर्ने हो ।

के हो त्यो कौशल ?
त्यस्तो कौशल सबैसँग कहाँ हुन्छ ? सबैसँग त्यो कौशल भएको भए सबैजना मन्त्री भइहाल्थ्यो नि । म जतिबेला पनि विकास निर्माणको सपना देख्छु । सपना देख्नेले मात्र परिवर्तन गर्ने हो । सपना नदेख्नेहरूले योजनाको कल्पनासमेत गर्न सक्तैनन् ।

समस्या र चुनौतीचाहिँ के छन् ?
समस्या र चुनौती नै मैले केही देखेको छैन । समस्या र चुनौतीको कुरा गर्‍यो भने त काम नै हँुदैन नि । प्रदेश ३ लिड गर्ने प्रदेश हो । यसले गरेका काम अरू प्रदेशले अनुसरण गर्नेछन् । यस प्रदेशमा भएका समस्याहरू चुनौती र अवसर दुवै हुन ।

राजधानीका बारेमा कुरा उठेका छन् नि ?
हेटौँडालाई म बस्नयोग्य सहर बनाइदिन्छु । मान्छे सबैले जग्गाको भाउ बढ्यो भन्छ तर म मान्छेको नै भाउ बढाइदिन्छु । राजधानीको विषयमा अहिले के नबोलौँ । केही बोल्यो भने अहिले यहाँबाट लखेटिहाल्छन् नि ।

मन्त्रिपरिषद्द्वारा ३ नियमावली पारित
हेटौँडा (कास)– प्रदेश ३ कोसोमबार बसेको मन्त्रिपरिषद्को पहिलो बैठकले ३ नियमावली पारित गरेको छ । मुख्यमन्त्री डोरमणि पौडेलको अध्यक्षतामा बसेको बैठकले सार्वजनिक लिखत प्रमाणीकरण कार्यविधि, प्रदेश सरकार कार्यविभाजन नियमावली र प्रदेश सरकार कार्यसम्पादन नियमावली पारित गरेको आन्तरिक मामिला तथा कानुनमन्त्री शालिकराम जमरकट्टेलले जानकारी दिए ।

प्रकाशित : फाल्गुन १, २०७४ ०८:२८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्