नीलकण्ठ नगरपालिका ‘स्मार्ट सिटी’ बनाइने

हरिहरसिंह राठौर

धादिङ — राजधानीसँग जोडिएको पहिलो नगरपालिकालाई ‘स्मार्ट सिटी’ बनाउन व्यापक तयारी भइरहेको छ । सदरमुकाममा पर्ने नीलकण्ठ नगरपालिका– भित्रका सरकारी र गैरसरकारी कार्यालयबाट प्राप्त हुने सेवासुविधा थाहा पाउन अबदेखि अनिवार्य रूपमा सूचना प्रविधिको प्रयोग गर्नुपर्नेछ । नगरपालिकाले ‘मेरो नीलकण्ठ, मेरो मोबाइल’ एप्सको घोषणा गर्ने तयारी गर्दै छ ।

‘नगरबासीहरूका हातहातमा रहेका मोबाइलमा ‘स्थानीय आवश्यकता, सरकारी कार्यालय तथा गैरसरकारी संघसंस्थाहरूले दिने सेवासुविधा, नगरमा सञ्चालित परियोजना र विकास निर्माण, विनियोजित बजेट सबै एप्सबाटै थाहा पाउन सकिनेछ,’ नगरप्रमुख भीमप्रसाद ढुंगानाले भने ।
नगरपालिकाका १५ हजार घरधुरीका ७० हजार जनसंख्यामा सूचना र प्रविधिको पहुँच पुर्‍याई सबै वडामा वाईफाईमार्फत द्रूत गतिको इन्टरनेट सेवा सन्जाल विस्तार गरिने पनि ढुंगानाले जानकारी गराए । त्यसका लागि सदरमुकाम वरपरका डाँडाहरू जुरेथुम, मुरली भन्ज्याङलगायतका स्थानमा टावर पनि निर्माण भइसकेको छ । आन्तरिक पर्यटकलाई मनोरञ्जनका लागि आकर्षण गर्न नगर क्षेत्रकै ४ स्थानमा मनोरम पार्क निर्माणका लागि पनि ८० लाख बजेट विनियोजन गरिएको छ ।
नगरपालिकाका कृष्ण मन्दिर क्षेत्र, सेराकान्ला, सिरानवजार र पौवामा निर्माण गरिने पार्क निर्माणका लागि आर्थिक र प्राविधिक प्रस्ताव तयार भई आधारभूत भौतिक निर्माणको थालनी भइसकेको नगरपालिकाले जनाएको छ ।
‘पार्कहरूमा समेत द्रूतगतिको इन्टरनेट उपलब्ध गराएर नगरपालिकाले स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटक र विद्यार्थीलाई आकर्षण गर्ने नगरपालिकाको लक्ष्य छ,’ नगरपालिकाका सल्लाहकार दीपक कोइरालाले भने । नगरक्षेत्रका बासिन्दालाई सूचना र प्रविधि प्रयोगका लागि नमुना बनाउन माइक्रोसफ्ट इनोमेसन सेन्टरसँग करिब डेढ करोडमा सम्झौता गरिएको छ । नगरभित्रका १४ वटै वडामा आपसी सन्जाल जोडेर दैनिक सेवा प्रवाह गरिने कोइरालाले बताए ।
नगरपालिकाभित्र सबै सरकारी र गैरसरकारी कार्यालय, नगरपालिकामा रहेका सबै शैक्षिक संस्था र विद्यालय, स्वास्थ्य संस्थालाई इन्टरनेट प्रविधिमा जोडेर नगरपालिकाको प्रत्यक्ष निगरानीमा सेवा प्रदान गर्ने तयारी अन्तिम चरणमा पुगेको छ । ‘ई–नगरपालिका निर्माणका लागि आवश्यक पूर्वाधारको तयारी सुरु भएको छ,’ नगरपालिकाका प्रमुख प्रशाासकीय अधिकृत जगन्नाथ लामिछानेले भने, ‘अझै धेरै काम गर्न बाँकी रहे पनि आउँदो आर्थिक वर्षअगावै हामी ई–नगरपालिका निर्माण गरिसक्छौं ।’
‘३ नं. प्रदेशको मात्र नभई सम्भवत: देशकै पहिलो ई–नगरपालिका बन्ने तयारीमा छ नीलकण्ठ नगरपालिका,’ पत्रकार महासंघका जिल्ला सभापति नवराज छत्कुलीले भने, ‘जनप्रतिनिधि आएपछि विकासको गति अगाडि बढ्छ र विकासको गति रोकिँदैन भन्ने मान्यता यो नगरापालिकाले व्यवहारमा उतार्न खोजेको छ ।’ नगरपालिकाभित्रका अधिकांश कार्यालयहरूमा ई–हाजिरी गत कात्तिकबाटै सुरु भइसकेको र बाँकी कार्यालयमा पनि प्राविधिक तयारी अन्तिम चरणमा पुगेको लामिछानेले बताए । निर्वाचनलगत्तै विदेशी दातृ निकायले पनि नगरपालिकासँग सहकार्य गरी विकास निर्माणमा सघाउ पुर्‍याउन खोजेका छन् ।

प्रकाशित : फाल्गुन १, २०७४ ०८:३०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

प्राचीन स्वरूप गुमाउँदै दोलखा

राजेन्द्र मानन्धर

दोलखा — प्राचीन नगरीकै स्वरूपमा दोलखा बजारलाई पुनर्निर्माण गरिने अवसरहरू क्रमश: गुम्दै गएका छन् । प्राचीन राज्यको पुरातात्त्विक संरचनायुक्त बजारमा नवनिर्मित सम्पदा र निजी आवासका स्वरूपले उक्त संकेत गरेको हो । पौराणिक संरचना, नेवारी संस्कृति र परम्पराबाट हुर्किएका मानव पुस्ता दोलखा बजारका पहिचान हुन् । प्राचीन पहिचान गुम्न नदिन स्थानीयहरू पुर्खाको पदचिह्न खोज्दै छन् तर आफूहरू त्यसमा असफल हुने अनुमान गर्छन् ।

स्विस सरकारको सहयोगमा निर्माणाधीन दोलखाको तलेजु भवानी मन्दिर ।तस्बिर : राजेन्द्र/कान्तिपुर

भूकम्पले क्षति पुर्‍याएका दोलखा पुनर्निर्माणको सुरुवातीमा मन्दिर, डबली, बाटाघाटा र मानबस्तीलाई ‘द्वाल्खा राज्य’ को सभ्यता सम्झाउने गरी योजनाहरू तयार गरिएका थिए । द्वाल्खा गुठीलगायतका निकायले नक्सांकनका खाकाहरू सार्वजनिक गरेका पनि थिए । ध्वंशपछिको निर्माण अवसर नीतिबाट बनेका विस्तृत योजनाका खाकाहरू सार्वजनिक हुँदै थन्किनु दोलखाका लागि दु:खद घटना हो । उक्त संस्थाका अध्यक्ष माधवमणि राजभण्डारी र दोलखाका अगुवाहरूले गुठीका तर्फबाट तत्कालीन जिल्ला विकास समिति र भीमेश्वर नगरपालिकालाई प्रारम्भिक परियोजना प्रतिवेदन पनि बुझाएका थिए ।
एनसेट र भीमेश्वर नगरपालिकाले पनि पटकपटक कार्यक्रम गरेर दोलखा बजारको मौलिकतालाई जोगाउन प्रयास गरेका थिए । तर दोलखा पुनर्निर्माणलाई मौलिक ढाँचामा अघि बढाउनुपर्छ भनेर अभियान चलाउँदा चलाउँदै कुहिरोको कागजस्तै भएको सम्पदा र संस्कृति जगर्नेमा क्रियाशील भीमेश्वर सामुदायिक संस्थाका अध्यक्ष शान्तकृष्ण श्रेष्ठ बताउँछन् ।
कानुनी, व्यावहारिक र पारिवारिक अल्झनले दोलखा बजारको सभ्यता नै नष्ट हुने गरी आफूखुसी पुनर्निर्माण भइरहेको भीमेश्वर पूजा व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष भरत श्रेष्ठको धारणा छ । पुरातत्त्व विभागकै निर्माण शैली पनि दोलखाको प्राचीन सभ्यतामा ठेस पुग्ने खालको भएको उनको छ । भूकम्पले दोलखाका तीन दर्जन महत्त्वपूर्ण प्राचीन सम्पादनहरूमध्ये दुई दर्जनमा क्षति पुर्‍याएको थियो ।
प्राचीन बस्तीका ९५ प्रतिशतभन्दा बढी निजी अवासमा क्षति पुर्‍याएको थियो । हाल करिब १० वटा सम्पदा पुनर्निर्माणको चरणमा छन् । त्यसमध्ये आठवटा सम्पदामा बजेट कम भएको जानकारी दिँदै पुरातत्त्व विभागले निर्माण सामग्रीहरू सस्तो प्रयोग गरिरहेको स्थानीयको गुनासो छ । ‘मन्दिरका भित्ताहरू तेलिया (दाचीअपा) इँट्टा प्रयोग गर्ने सुझावलाई पुरातत्त्वले बजेट अभाव भन्दै अटेर गर्‍यो,’ भीमेश्वर पूजा व्यवस्थापन समिति अध्यक्ष श्रेष्ठका अनुसार नीतिगत व्यवधानले निजी आवास पनि एकरूपताका हुन सकेन । दोलखामा धेरै व्यक्तिका निजी घर बहुस्वामित्वमा छन् । एउटा सानो जग्गामा बनेका घर १६ परिवारसम्मका अंशमा पर्छतर पुनर्निर्माण प्राधिकरणकोनीतिले त्यस्तो घर पुन: बनाउन अनुदान दिँदैन ।
प्राचीन शैली र स्वरूपलाई जोगाउन चुक्दै गरेको दोलखालाई पौराणिक पहिचान दिने कार्यमा पुरातत्त्व विभागले पनि बेवास्ता गरिरहेको भीमेश्वर सामुदायिक विकास संस्थाका अध्यक्ष शान्तकृष्णको भनाइ छ । ‘पिङ्गल महादेव मन्दिरमा परम्परागत टुडालका ठाउँमा साधा काठको प्रयोग गर्नु, बालकुमारीमा ढुंगाको ठाउँमा इँट्टा प्रयोग गर्नुले पुनर्निर्माणमा हेलचक्रयाइँ भइरहेको स्थानीयको ठहर हो,’ उनी भन्छन्, ‘पुरातत्त्व विभागले निर्माण व्यवसायीमार्फत काम गर्नु र उपभोक्तालाई सहभागी नगराउनुको परिणाम पुनर्निर्माणमा पुरातात्त्विक मर्म मर्दै गएको हो ।’
नेपालको पहिलो पटक सिक्का निस्काशन गर्ने राजा जयेन्द्रदेव सिंहको टक्सार घरदेखि राजपुस्ता हुर्किएका घरहरू भूकम्पले नष्ट भएका छन् । व्यक्ति र कुल्यानका स्वामित्वका सम्पत्तिका रूपमा पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएका घरहरू भूकम्पले क्षति पुगेपछि भत्काइएका छन् । घरहरूमा प्रयोग भएका प्राचीन कलाकौशलले भरिएका झयाल, ढोकाहरू नष्ट गरिँदै छन् । सांस्कृति सम्पदा विनाशको शृंखला रोक्दै दोलखाको अस्तित्व जोगाउन भूकम्पपछि राजधानीदेखि दोलखा बजारमा पनि विभिन्न अभियान भए तर सुरु कहाँबाट गर्ने भन्नेअन्योल झन् बढिरहेको शान्तकृष्णको भनाइ छ । मन्दिर र मूर्तिहरूको वैभवशाली सहर भनेर चिनिने दोलखा बजारलाई विसं. १९९० सालको भूकम्पले एकदमै कम क्षति पुगेको बूढापाकाहरू बताउँछन् । खरका र झिँगटीका छानाको प्रयोगका कारण पटकपटकको आगलागीले भने सांस्कृतिक सम्पदालाई नछोएपछि व्यक्तिगत मौलिक आकारका आवासहरू नष्ट हुने क्रमलाई स्थानीयले रोक्न सकेनन् । पछि बनेका आवासहरूले पौराणिक पक्षलाई सम्बोधन गर्न नसकेको स्थानीयको भनाइ छ ।
‘बैभवशाली दुङ्गल टोललाई आगोले नष्ट पारेको प्रमाण अहिले पनि खन्दा खरानी मिसिएको माटो भेटिनुलाई लिन सकिन्छ,’ शान्तकृष्णको भनाइमा दोलखामा उत्खनन्को पनि आवश्यकता छ । दोलखाको इतिहास नलेखे नेपालको इतिहास अपुरो हुने इतिहासशिरोमणि बाबुराम आचार्यको भनाइ क्रमिक रूपमा कागजमा मात्रै सीमित हुँदै छ । करिब तीन दशकअघिसम्म घरैपिच्छे मूर्तिहरू भएको दोलखा अहिले मन्दिरसमेत मूर्तिविहीन हुँदै छन् । दुङ्गलटोलका टीका जोशीको भनाइमा मन्दिरबाट मूर्ति गायव भएपछि कागजका फोटो राखेर पूजापाठ र भजनकीर्तन गरिन थालिएको छ ।
जात्रापर्व, भजनकीर्तन, बाजागाजा र भोजनमा मौलिकताका प्रतीक मानिँदै आएका दोलखाका स्थानीयबासीले पुख्र्यौली पहिचान जोगाउन प्रयत्न पनि गरिरहेका छन् । पुर्खादेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका संगीत र गीत साहित्यलाई जोगाउन युवापुस्ताले प्रशिक्षण लिइरहेका छन् ।
स्विस सरकाले निर्माण गरिरहेको त्रिपुरासुन्दरी र राजकुलेश्वर अर्थात् तलेजु भवानीको मन्दिरमा भने मौलिकता र पौराणिकतामा ध्यान दिइरहेको शान्तकृष्ण दाबीगर्छन् । युनेस्कोसँग छलफलपछि निर्मित उक्त दुई सम्पदाले भने मौलिकतालाई सम्बोधन गर्नेउनी बताउँछन् ।

प्रकाशित : फाल्गुन १, २०७४ ०८:३०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्