हराए सोह्रखुट्टे पाटीका सामान

सडक विस्तार गर्न रातिको समयमा सरकारले डोजर लगाएपछि मासिन पुग्यो ३१४ वर्ष पुरानो सत्तल
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — सडक विभागले सोह्रखुट्टे पाटीको नामोनिसाना मेटाएको चार वर्ष बितेको छ । चार वर्षपछि आएर यसको पुननिर्माण गर्न स्थानीयवासीले आवाज उठाएका छन् । यस सम्बन्धी समाचार समेत सार्वजनिक भएपछि पुनर्निर्माण गर्न सडक विभागले बजेटसमेत छुट्याएको छ ।

यहाँका पुरातात्त्विक सामान कहाँ गए भनेर स्थानीयवासी, जनप्रतिनिधि लगायतले खोजी गरेका छन् । ‘यहाँ भएका सामान कहाँ गए ? यहाँका काठ कहाँ गए ?’

१६ खुट्टे बनाउने विषयमा छलफल गर्न पुरातत्त्व विभागमा आयोजना गरिएको छलफल कार्यक्रममा काठमाडौं महानगर वडा नं १६ का अध्यक्ष मुकुन्द रिजालले भने, ‘यी महत्त्वपूर्ण प्राचीन सामान कहाँ छन् ? चुकुल राख्ने ढुंगा थिए । ती ढुंगा पनि ल्याउनुस् । छानो भिँmगटीको थियो । ती भिँmगटी पनि चाहियो । हामीलाई एक–एक हिसाब चाहियो ।’ वि.सं. १८६४ मा बनेको हो, यो पाटी । वल्लो छेउमा चार, पल्लो छेउमा चार र बीचमा एक लाइनमा चार, अर्काे लाइनमा चार गरेर १६ खुट्टा टेकेर उभिएको एउटा पाटी थियो यहाँ ।

सडक विभागले २०७१ सालमा विस्तार गर्ने क्रममा यो पाटी समेत भत्काइदिएको थियो । एकतले छ यो पाटी । छानो भिँmगटीको छ । जंगलको बीचमा थियो, पाटी । पछि जंगल मासिएर यहाँ बस्ती बसेको थियो । यही पाटीको नामबाटै बजारको नाम रह्यो, सोह्रखुट्टे ।


जंगल मासिएर बस्ती बसेको धेरै भइसक्यो ।

अब जंगल मात्रै मासिएन, सोह्रखुट्टे समेत एकादेशको कथा भइसक्यो । सडक विस्तार गर्ने क्रममा रातिको समयमा सरकारले डोजर लगाइदियो ।

यही ठाउँमा अहिले पकनाजोलतिर जाने बाटो बनेको छ । बाटो बनेसँगै झन्डै दुई सय चौध वर्ष पुरानो सत्तल मासिएको हो । ‘यो जुन ठाउँमा थियो, त्यही ठाउँमा बन्नुपर्छ,’ स्थानीयवासी यादवलाल कायस्थ भन्छन्, ‘जस्तो थियो त्यस्तै बन्नुपर्छ ।’ पूर्वीय सभ्यतामा पाटीपौवा, मठ–मन्दिर निर्माण गर्नुलाई धर्मकर्म र सामाजिक सेवाको रूपमा समेत लिइने गरिन्थ्यो । अझै पनि लिइन्छ । सोह्रखुट्टे पाटी संस्कृति, धर्मकर्मसँग मात्रै सम्बन्धित छैन । यो यही पाटी हो, जहाँ थुप्रै भरिया बास बसेका हुन्थे । काम गरेर लखतरान परेका किसान थकाइ मारिरहेका हुन्थे । कोही बेला राज्यलाई तिर्नुपर्ने कर तिर्न समेत करदाताको भीड लाग्थ्यो । यसको परिचय यति मात्रै थिएन, खोतल्दै जाँदा यससँग इतिहास पनि जोडिएको छ । जुन अहिले नामेट पारिएको छ । ‘यहाँ ढुंगेधारा थिए,’ वडाअध्यक्ष रिजाल भन्छन्, ‘ढुंगेधाराको समेत नामोनिसान मेटिएको देखिन्छ । हाम्रो चासो पाटी जसरी पनि बन्नुपर्छ भन्ने हो । यहाँको धारा पनि बन्नुपर्छ भन्ने हो ।’

पुरातत्त्व विभागले भने आफूहरूलाई थाहै नदिई पाटी भत्काएको दाबी गरेको छ । ‘हामीले पनि भत्काइसकेपछि थाहा पायौं,’ विभागका प्रवक्ता रामबहादुर कुँवर भन्छन्, ‘यहाँका काठ कहाँ गए, इँटा कहाँ गए, हामी सडक विभागसँग माग्छौं । यो ऐतिहासिक सम्पदामा हाम्रो पनि चासो छ । यसलाई स्थानीयवासीको सल्लाहअनुसार नै बनाउन हामी तयार छौं । सम्पदा जोगाउनु हाम्रो दायित्व हो । स्थानीयवासी यसरी जागरुक हुनु झन् खुसीको कुरा हो ।’

प्रकाशित : जेष्ठ ३, २०७५ ०९:०२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कपनको धूलो, कपनको हिलो

विमल खतिवडा

काठमाडौँ — भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी नेपाल भ्रमणमा आउने टुंगो लागेसँगै त्रिभुवन विमानस्थलदेखि हायात होटलसम्मको बाटो रातारात कालोपत्रे गरियो । दुईदिने काठमाडौं बसाइक्रममा मोदीले प्रयोग गर्ने सबै रुटका धुलाम्मे सडक टलक्क टल्काइए । वर्षौंदेखिका खाल्डाखुल्डी दुई दिनमै पुरिए ।

सरकार र महानगरको तदारुकता र स्फूर्ति देख्दा लाग्थ्यो, सहरले दुई दिनमै काँचुली फेर्दै छ । तर एक वर्षदेखि जीर्ण चाबहिल–जोरपाटी सडकको हायात गेटसम्मको खण्ड रातारात टल्किँदा त्यसउताका बासिन्दालाई त्यसले कुनै खुसी दिन सकेन । हिलोमा घस्रिँदै यात्रा गर्नुपर्ने उनीहरूको दैनिकी फेरिएन ।

यस्तै हालतमा गुज्रिरहेका कपनवासीमा पनि महानगरको सक्रियताले आशा जगायो । एकै दिनमा सडकको स्वरूप बदलिएको देखेका उनीहरूले फेसबुक र ट्वीटरमा व्यंग्य गर्दै लेखे, ‘मोदीलाई कपन पनि ल्याइदिनुपर्‍यो, यहाँको पनि बाटो बन्थ्यो कि ?’

मोदी भ्रमणका बेला धूलोमा पुरिएजसरी बसेको कपन अहिले जलमग्न छ । पानी पर्नासाथ सडक खोलो बनेको छ । पानी र हिलोमा दैनिक मोटरसाइकल चिप्लिने गरेका छन् । हिलोकै कारण पैदल यात्रुसमेत चिप्लिएर लड्छन् । गुनासो सुन्न आउने जनप्रतिनिधिसँग कपनवासी एउटै आग्रह गर्छन्, ‘हिलो र धूलोबाट मुक्त गरिदेऊ ।’

‘कपनमा हिलोले बस्न सकिएन,’ ट्याक्सी चालक कृष्ण खतिवडाले भने, ‘त्यसैले डेरा सरें ।’ एक वर्षदेखि कपन बसेका उनी अहिले न्युरो अस्पतालनजिक सरेका छन् । उनले हिलोले गर्दा दुर्घटनाको जोखिम बढेको गुनासो गरे । हिलोकै कारण अन्यत्रबाट ट्याक्सी कपन जान मान्दैनन् । दोब्बर भाडा दिन यात्रु तयार हुँदा पनि ट्याक्सी चालक हिलोलाई देखाउँदै पन्छिन्छन् ।

‘गाडी चलाउनै समस्या हुने गरेको छ,’ सुन्दरबस्तीबाट कलंकीसम्म संयुक्त यातायात चलाउँदै आएका राजन मगरले भने, ‘जति समस्या खेपे पनि समाधान गर्ने कोही भएनन् ।’ उनले यो रुटमा गाडी चलाउन थालेको तीन वर्ष भयो । धूलो र हिलोको समस्या नखेपेको दिनै हुँदैन । ‘सडकमा पोखरी बनेको हुन्छ, बिस्तारै गाडी चलाए पनि पानी उछिट्टिन्छ,’ उनले भने, ‘तर पैदल यात्रु यो कुरा बुझ्दैनन्, तथानाम गाली गर्छन् । सडक राम्रो भए यस्तो गाली खानु पर्दैनथ्यो होला ।’

घाम लाग्दा धूलोले पुरिने कपनवासी एक दिन मात्रै वर्षा भयो भने पनि आत्तिने गरेका छन् । वर्षायाम लागेसँगै उनीहरूको चिन्ता बढ्न थालेको छ । ‘एक वर्ष भयो, मोटरसाइकल घर पुर्‍याउन सकेको छैन,’ सुन्दरबस्ती बस्दै आएका अधिवक्ता श्रीराम प्याकुरेलले भने, ‘एक किमि टाढै मोटरसाइकल राखेर घर जाने गरेको छु ।’ सुरुका दिन मोटरसाइकल लिएर घरसम्म पुग्ने प्रयास गरें तर २/३ पटक चिप्लिएर लडेपछि फेरि आँट गरेनन् । ‘कपनवासीको मुख्य समस्या भनेकै सडक हो,’ उनले भने, ‘यो ठाउँलाई हिलो र धूलोबाट मुक्त गरिदिए राहतको सास फेर्ने थियौं ।’

२०६२ सालदेखि सुन्दरबस्तीमा किराना पसल गर्दै आएकी फत्तकुमारी बस्नेतले हिलोले गर्दा व्यवसाय नै चौपट भएको गुनासो गरिन् । ‘पहिला पिच थियो, पछि फराकिलो बनाउने भन्दै भत्काए,’ उनले भनिन्, ‘बाटो बन्ला भन्ने लागेको थियो तर पोखरी बनाइदिए । बाटो हिँड्नेले नसरापेको दिन हँुदैन ।’ वर्षा सुरु नहुँदै हिलोको समस्या भोग्नुपरेको उनले बताइन् ।

सडक हिलो भएको दिन पसलमा ग्राहक कम आउँछन् । ‘यो सबै ठेकेदारको लापरबाही हो, कमसेकम बाटो खनेपछि ग्राभेल त गरिदिनुपर्छ । यहाँ त बनाउनेभन्दा बिगार्ने मात्रै काम भयो,’ उनले भनिन् । उनका अनुसार जहाँ गहिरो छ, त्यहींको माटो निकालेर झन् खाल्डो बनाइएको छ । टोलवासी मिलेर नगरपालिकामा डेलिगेसन जाने तयारीमा रहेको उनले बताइन् ।

बूढानीलकण्ठ नगरपालिकाका मेयर उद्धव खरेल ठेकेदारका कारण सडक निर्माण ढिलो भएको बताउँछन् । उनका अनुसार नगरपालिकाभित्र डेढ वर्षदेखि ठेक्का लागेका सडक छन् । त्यस्ता सातमध्ये कपनका मात्रै तीनवटा योजना छन् । साततलेदेखि बालुवाखानी हुँदै मानबहादुर मार्ग, मानबहादुर मार्ग हुँदै चुनिखेल र भृकुटीचोक–चुनिखेल हुँदै बूढानीलकण्ठसम्म जाने सडकको ठेक्का लागेर पनि काम शून्य छ । बूढानीलकण्ठबाट शिवपुरी जाने दुईवटा र पूर्वप्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाको क्षेत्र जाने एउटा सडकको ठेक्का लागेको छ ।

‘डेढ वर्षअघि सरकारले ठेक्का लगाएकामध्ये केही सडकको समय सकिइसकेको छ । केहीको असार र केहीको असोजसम्म समय भए पनि ढिलासुस्ती भइरहेको छ,’ उनले भने, ‘एक वर्षअघि स्थानीय तहको चुनावताका ठेक्का लागेका सबै सडक बनिसक्नुपर्ने हो तर ठेकदारले कतै आधा काम सकेका छन्, कतै कामै भएकै छैन ।’ उनले निरन्तर घचघच्याउँदा पनि ठेकदारले समयमै काम गर्ने छाँट नदेखाएको गुनासो गरे । ‘काम भइरहेको १० करोडको बाटोमा मैले २० लाखको ग्राभेल हालेर केही हुँदैन,’ उनले भने, ‘मैले नसकेको काम यही हो ।’ असार मसान्तभित्र सबै सडक हिँड्न सक्ने बनाउन ठेकेदारलाई कबुल गराएका छौं ।’ कपन साततलेदेखिको मूल बाटो बनाउने ठेकेदार शारदा अधिकारी हुन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ ३, २०७५ ०९:०१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्