आगम्छे बनाउन विदेशीलाई नदिइने

दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — हनुमानढोका दरबारभित्रको गोप्य मन्दिरमध्येमा पर्ने आगम्छे निर्माण गर्न अब विदेशीलाई नदिइने भएको छ । पुरातत्त्व विभागले जापानलाई दिने तयार पारेको आगम्छेको सम्पदा अभियन्ता, जनप्रतिनिधि लगायतको विरोध भएपछि विभाग पछि हटेको हो ।

शाहवंशभरि बन्द भएको आगम्छे मन्दिर । तस्बिर : दामोदर

जापानले यसका लागि अनुदानसमेत दिइसकेको थियो । अनुदान दिए पनि आफूले चाहेको एक एनजीओलाई निर्माण गर्न दिने विषयमा कुरा नमिलेपछि जाइकालाई दिने प्रक्रिया अघि बढेको थिएन ।


मल्ल राजाको कुलदेवताका रूपमा पुजिंदै आएको आगम्छे शाहवंश सुरु भएपछि बन्द गरिएको थियो । अरूको धार्मिक भावनाको कदर गर्दै शाहहरूले यो मन्दिर टेकेनन् । यस्तो सम्मानका साथ राखिएको मन्दिर बनाउन विदेशीलाई दिने तयारी भएको थियो । विरोध भएपछि सम्पदा अभियन्ता, स्थानीयवासीलगायतलाई मनाउने उद्देश्यले पुरातत्त्व विभागमा बैठक राखिएको थियो ।

Yamaha

बैठकका सहभागीलाई मनाउने कोसिस महानिर्देशक भेषनारायण दाहालले गरेका थिए । ‘विदेशीलाई छिर्न दिने होइन,’ दाहालले भने, ‘बनाउने हाम्रै मान्छेले हो । अनुसन्धान गर्ने क्रममा जापानी प्राविधिक मन्दिरभित्र जान्छौं भनेका थिए । तर हामीले दिएनौं । चाँगुनारायण र शान्तिपुर पनि यस्तै गोप्य मन्दिर हुन् । ती मन्दिरमा पनि हामीले त्यहींका पुजारी परिवारलाई बनाउने जिम्मा दियौं । यहाँ पनि गर्ने त्यही हो ।’


दाहालको आश्वासनमा सम्पदाप्रेमी सहमत भएनन् । ‘नौतले दरबारमा पनि हाम्रै प्राविधिकले बनाउने भनिएको थियो,’ सम्पदा बचाउ अभियान संघर्ष समिति संयोजक गणपतिलाल श्रेष्ठले भने, ‘सुरुमा त्यसो भन्ने मात्रै हो । अहिले जुद्ध सालिकदेखि चीनको झन्डा गाडिएको छ । गद्दी बैठक अमेरिकाले रेट्रोफिटिङ गर्‍यो । त्यहाँ पनि अमेरिकाकै झन्डा फहरायो । अब हामी आगम्छेमा जापानको झन्डा फहराउन दिंदैनौं ।’


प्रदेश सांसद राजेश शाक्यले पनि गोप्य मन्दिर विदेशीलाई दिने पुरातत्त्वको योजनामा असहमति जनाए । ‘हामीले जनताको कुरा सुन्नुपर्छ,’ उनले भने, ‘जनताले आफ्नो सम्पदा बनाउन विदेशी गुहार्नु हुँदैन भनेका छन् । आगम्छेको धेरै महत्त्व छ । छोरीको बिहे गरेको छ भने आगम्छेमा पस्न पाइँदैन । त्यति कडा नियम हुन्छ । म ४५ वर्षको भएँ । तर अझै म आगम्छेमा छिरेको छैन । किनभने म दीक्षित भएको छैन ।’


विदेशीलाई बनाउन नदिने प्रक्रिया अगाडि बढाउन विभागले संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयलाई सिफारिस गर्ने जानकारी दिएको छ । ‘हामीले रद्द गर्न सक्दैनौं,’ महानिर्देशक दाहालले भने, ‘यहाँ भएको निर्णय मन्त्रालय पठाइदिन्छौं ।’


यसको जीर्णाेद्धार हनुमानढोका दरबारबार हेरचाह अड्डा र काठमाडौं महानगरपालिकाको आर्थिक लगानीमा गरिने निर्णय पनि बैठकले गरेको छ । दाहालका अनुसार जापानले दुई मन्दिरका लागि ३३ करोड रुपैयाँ अनुदान दिएको छ । आगम्छेको लागि १३ करोड रुपैयाँ र पाटनको देगु तलेजुका लागि २० करोड छुट्याइएको छ । हनुमानढोका दरबारको पछाडि पर्छ आगम्छे । लामो बार्दली भएको घर छ । त्यसको माथिल्लो तलामा छ आगम्छे । पुरातत्त्वविद् विष्णुबहादुर कार्कीका अनुसार तलको दुई तला चन्द्रशमशेरले निओ क्लासिकल शैलीको बनाए । माथिल्लो तला आगम्छे भने मल्लकालीन शैलीमै छ ।


इतिहासकार गौतमवज्र वज्राचार्यका अनुसार यस मन्दिरभित्र मल्ल राजाहरूले गुप्त तरिकाले पूजा गरिने आगम देवता स्थापना गरिएका छन् । आगम्छेमा आफ्ना वंशबाहेक अरू छिर्न नमिल्ने कडा नियम बनाइएको हुन्छ ।


आफ्नो वंशका बाहेक अरू छिर्न नपाउने नियम भएकै कारण शाहवंश सुरु हुनासाथ यो मन्दिर बन्द भएको वज्राचार्य बताउँछन् । पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १९२६ मा कान्तिपुर विजय गरेका थिए । कान्तिपुर विजय गरेपछि मसानचोक छेउमा बसेका थिए । पछि नौतले दरबार बनाएर सरेका थिए । नेपाल एकीकरण गरेपछि यहाँ प्रचलित सबै परम्परालाई पृथ्वीनारायण शाहले अंगीकार गरेका थिए । आगम्छेमा नछिर्ने, कुमारी रथयात्रालाई निरन्तरता दिनेलगायत सांस्कृतिक क्रियाकलापमा कुनै बाधा गरेका थिएनन् । आफ्ना कुनै संस्कृतिमा हस्तक्षेत्र नगरेकै कारण यहाँका नेवार समुदायले शासन सत्ता परिवर्तनलाई सजिलै स्वीकारेको इतिहासकार बताउँछन् ।


यसको निर्माण प्रताप मल्लले गरेका थिए । शाहकालमा भित्र नछिरे पनि बाहिर भागमा भने शाहवंशमा पनि केही काम भएका थिए । यस मन्दिरको बुइँगलको सानो घण्टामा अभिलेख पनि छ । अभिलेखअनुसार यसमा घण्टा गीर्वाणयुद्धविक्रम शाह र सुवर्णप्रभावदेवीले वि.सं. १८५७ मा चढाएका थिए ।


मन्दिरका टुँडाल पनि कलाकृतिले भरिएका छन् । यहाँ शैव सम्प्रदायका देवीदेवताको चित्र अंकित छन् । मन्दिरका केही थप विशेषता छन्, जुन धेरै मन्दिरमा छैनन् । छानाको कुनाकुनामा कुँपा बनाइएका छन् । कुँपाको स्वरूप मयूरको जस्तो छ । छानाको मुनि चार सुरमा दुई–दुईवटा कुँसल जोडिएका छन् । मन्दिरको टुप्पाको गजुर पनि विशेष किसिमको छ । गजुर कलशको आकारको छ । धातुको सानो देवल जस्तो पनि देखिन्छ गजुर । यस्तो गजुर पनि मन्दिरमा बिरलै भेटिन्छ । पाटनको कृष्ण मन्दिरमा यस्तै गजुर प्रयोग भएको छ । सम्भवत: यस्तो गजुर कृष्ण मन्दिर र आगम्छे मात्रै छ ।


गोप्य मन्दिरलाई बनाउन विदेशीलाई दिन नहुने स्थानीयको मागलाई सरकारले सुनेको छैन । हनुमानढोका दरबार हेरचाह अड्डाका अनुसार आगम्छे, जगन्नाथ र शिव मन्दिर गोप्य मन्दिर हुन् । यहाँ तान्त्रिक विधिबाट पूजा गरिन्छ । यो मन्दिरमा मल्ल राजाका सबैभन्दा पुरानो अभिलेख छ । यहाँ महेन्द्र मल्लको वि.सं १६१९ को अभिलेख छ । वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न र अनिरुद्र गरी चार देवताको संयुक्त मूर्ति छ यहाँ । यी चारै देवताको संयुक्त रूपलाई चतुर्मूर्ति विष्णु भनेर चिनिएका छन् । मूर्ति प्रस्तरको हो ।


मन्दिरको भित्रको भित्तामा जगन्नाथ, शुभद्रा र बलरामको मूर्ति छ । दुईतले यो मन्दिरमा तल्लो तलामा चारैतिर लहरै ३/३ ढोका छन् । ती तीनमुखेमध्ये बीचको ढोका काठको खापा हालेर खोल्न नमिल्ने बनाइएको छ । अरू दुई ढोका वज्र लगाएर टालिएका छन् । बीचको ढोकाको खापामा महादेवको चिह्न राखिएका छन् । त्रिशूल र तीन आँखा बनाएर महादेवको चित्र अंकित गरिएका छन् । टालिएका ढोकामा तीनकुने विवर राखिएका छन् ।


विवरलाई शाक्त समुदायको देवीको प्रतीक मानिन्छ । यो मन्दिर स्त्री र पुरुषको रतिलीला भएको मन्दिरका रूपमा पनि प्रख्यात छ । वैष्णव र शैव सम्प्रदायका देवता र तान्त्रिक विधिबाट पूजा गरिने मन्दिरमा यस्ता रतिलीलाका काष्ठकला देखाइएका हुन्छन् । मन्दिरमा वज्र नपरोस् र भूतप्रेतलगायतले दु:ख नदिऊन् भनेर यस्ता चित्र बनाउने गरिएको हो ।

प्रकाशित : भाद्र २५, २०७५ ०९:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

श्लेष्मान्तकमा कंक्रिट: पशुपति कोष घेराउ

अभियन्तामाथि दुर्व्यवहार
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — पशुपति क्षेत्रको श्लेष्मान्तक वनमा सिमेन्टको ढलान गरेको विरोधमा सम्पदा संरक्षण अभियन्ताले बिहीबार पशुपति क्षेत्र विकास कोष घेराउ गरेका छन् । घेराउका क्रममा विकास कोषका कर्मचारी र अभियन्ताबीच भनाभनसमेत भएको थियो ।

विश्वसम्पदामा सूचीकृत पशुपति क्षेत्रमा मापदण्डविपरीत कंक्रिटको ढलान गरेपछि काठमाडौं महानगरपालिकाकी उपमेयर हरिप्रभा खड्गी श्रेष्ठ बिहीबार उक्त क्षेत्रको निरीक्षण गर्दै । तस्बिर : अंगद ढकाल

अभियन्तालाई कोषका गार्ड र कर्मचारीले लछारपछारसमेत पारेका थिए । पशुपतिका भण्डारी केदार भण्डारीले बोल्ने क्रममा कोषका कार्यकारी अधिकृत रमेशकुमार उप्रेतीले बोल्न रोकेपछि विवाद बढेको थियो ।

यस्ता कुरा के सुन्नु भन्दै उप्रेती उठेर बाहिर निस्कन खोजेपछि अभियन्ताले उनलाई रोकेका थिए । त्यही क्रममा अभियन्ता आस्था थापालाई कोषका गार्डले लछारपछार पारेका थिए । उनी क्यान्सर पीडित हुन् । ‘मलाई क्यान्सर लागेको भन्दा बढी पीडा भएको छ आज,’ उनले भनिन्, ‘मलाई दुव्र्यवहार गर्नेलाई कारबाही होस् ।’

भण्डारीले बोल्नुअघि प्रदेश ३ का सभासद नरोत्तम वैद्यले बोल्ने क्रममा पनि उप्रेतीले रोकेका थिए । वैद्यले पशुपतिमा राख्न लागिएको सुनको जलाहरी र श्लेष्मान्तकमा कंक्रिट राखेर धार्मिक स्थलमा दुरगामी असर पर्ने काम गरेको भन्दै आपत्ति जनाएका थिए ।

‘हरेक भगवान्का बेग्लै विशेषता छन्,’ वेद्यले भने, ‘पशुपतिमा चारजना भट्टले बाहेक अरूले छुनसमेत पाउँदैनन् । पूजामा सधैं सहयोग गर्ने भण्डारीले समेत छुन पाउँदैनन् । त्यस्तो मन्दिरमा कसले राख्ने जलहारी ? शिव आफू मृगको छालामा नागै बस्ने देवता हुन् । यस्ता देवतालाई यस्तो जलहरी किन चाहियो ? जे पनि निर्णय गर्ने ? तपाईंहरू राजा हो ? हामी रैती हो ? जनताको सल्लाह लिनुपर्दैन यस्तो आस्था केन्द्रमा नयाँ काम गर्दा ?’

कोषले परिपथ बनाउने भन्दै दुई सातादेखि श्लेष्मान्तकमा कंक्रिट राख्दै आएको थियो । कोषका अनुसार मृगस्थली क्षेत्र घुम्न सजिलो होस् भनेर पर्यटक घुम्ने बाटो बनाउन लागेको बताउँदै आएको थियो । २ करोड ९९ लाख रुपैयाँ खर्च गरेर यहाँ ‘वाक वे’ बनाउन लागेको थियो ।

यससम्बन्धी समाचार सार्वजनिक भएपछि विभागले स्थलगत अध्ययन गर्न टोली पठाएको थियो । विभागका अनुसार ७० मिटर लामो र ४ मिटर चौडाइको बाटोमा ढलान गरेको छ । भण्डारीले गुरुयोजना बनाउने भन्दै धमाधम काम गरेकोमा आपत्ति जनाए ।

‘गुरुयोजनाअनुसार पो काम गर्नुपर्‍यो त । दाताले दियो भन्दैमा धमाधम काम गर्ने ?’ भण्डारीले भने, ‘मृगस्थलीमा मृगलाई खुवाउने पानीसमेत छैन । विश्वरुपा छेउमा लास गाड्ने ठाउँ बनाएको छ । लास गाडेको समेत पैसा लिन्छ । कोष व्यापार गर्न आएको हो ? हाम्रो धर्म, संस्कृति मास्न आएको हो कि जोगाउन आएको हो ? ’

पुरातत्त्व विभागले कंक्रिटका सबै संरचना भत्काउन लगाउने जनाएको छ । पहिला बनाउन दिने अनि भत्काउन लगाएर सार्वजनिक सम्पत्तिको नाश भएको भन्दै सम्पदा अभियन्ताले आपत्ति जनाएका छन् । ‘हामीले रानीपोखरीमा सम्पदा मास्ने र सार्वजनिक सम्पत्ति नष्ट गर्नेलाई फौजदारी मुद्दा लगाएका छौं,’ सम्पदा अभियन्ता सञ्जय अधिकारीले भने, ‘यहाँ पनि सम्पदा मास्नेलाई हामी छाड्ने छैनौं । तयार भएर बस्नुहोला ।’

कोषले कंक्रिट ओछ्याएको क्षेत्रमा काठमाडौं महानगरपालिकाका उपमेयर हरिप्रभा खड्गी श्रेष्ठले पनि अवलोकन गरेकी छन् । उनले भुइँचालोले क्षतिग्रस्त विश्वरुपमा मन्दिर, त्यहाँका सत्तल लगायत निरीक्षण गरिन् । ‘यहाँ कंक्रिट ओछ्याएर बाटो बनाउनुभन्दा विश्वरुपाको मन्दिर बनाएको भए हुन्थ्यो,’

खड्गीले भनिन्, ‘वनमा यसरी कंक्रिट ओछ्याउनै हँुदैन । यो विषयमा म सरकारको ध्यानाकर्षण गराउँछु । पशुपति क्षेत्रका पदाधिकारीलाई पनि महानगरमा बोलाएर छलफल गर्छु । सम्पदालाई मास्ने काम कसैले गर्नुहँुदैन । यो घटनाले मलाई धेरै संवेदनशील बनाएको छ ।

महानगर वडा नम्बर ८ का वडा अध्यक्ष दिनेश डंगोलले जनप्रतिनिधिलाई जानकारी नै नदिई कोषले आफूखुसी निर्माण गरेको बताए । ‘स्थानीय सरकारको अधिकार के हो ? कोषले यता ध्यान दिएको छैन,’ उनले भने, ‘कोषले स्थानीय सरकारलाई बाइपास गरेर काम गरिरहेको छ । अब हामी यस्तो गैरकानुनी काम हुन दिँदैनौं । कोषले गर्ने हरेक कामको निगरानी राख्छौं । यस्तो गर्दै गयो भने हाम्रो महत्त्वपूर्ण सम्पदालाई विश्व सम्पदा सूचीबाट हटाइदिने खतरा छ ।’

कोषले विश्वरुपमा अगाडि १ सय ७० मिटर क्षेत्रमा सिमेन्टको ढलान गर्ने काम सकेको छ । ढलानमाथि ढुंगा ओछ्याउने काम भने रोकेको छ ।

प्रकाशित : भाद्र २२, २०७५ ०९:२४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT