विद्यालय पुग्न तीन घण्टा

कान्तिपुर संवाददाता

सिन्धुपाल्चोक — मेलम्ची नगरपालिका सिटिङकी १० वर्षीया सुनीता तामाङ दिनहुँ तीन घण्टा हिंडेर हेलम्बु गाउँपालिकाको छाजोगाङ पुग्छिन् । सिटिङको विद्यालय ३ कक्षासम्म मात्रै भएकाले त्योभन्दा माथि पढ्न छाजोगाङको सर्वोदय मावि आउनुपर्छ ।

‘बिहान ७ बजे हिंड्छु र दस बजे आइपुग्छु । आउजाउमै ६ घण्टा बित्छ,’ उनले भनिन्, ‘बेलुका ४ बजे हिंडे ७ बजे घर पुग्न हम्मे पर्छ ।’ १५ वर्षकी माया तामाङले स्वर मिलाउँदै भनिन्, ‘हामीलाई त धेरै धपेडी हुन्छ, भाइबहिनीहरूलाई झनै कति गाह्रो हुँदो हो ।’ कक्षा ४ मा पढिरहेका बोल्देका ११ वर्षका पासाङ तामाङको पनि तीतो अनुभव छ । ‘अब त बिहान हिउँ नै पर्छ, जाडोमा दौडिँदा झनै गाह्रो हुन्छ,’ उनले भने ।

Citizen

हेलम्बु गाउँपालिकाको महाकालमा दुईवटा मावि र केही आधारभूत विद्यालय भए पनि टाढा छन् । त्यसैले हेलम्बुको पारिगाउँ, खरबुजे, बोल्दे, पिप्से हँुदै मानेडाँडा, तल्लो सिरिसे गरी २५ बालबालिका घन्टौं हिँडेर आउनुपर्ने बाध्यता छ । २ सय १७ जना बालबालिका अध्ययनरत सर्वोदयमा पनि कक्षा नौसम्म मात्रै पढाइ हुने गरेको प्रधानाध्यापक भरत कार्कीले बताए ।

‘यही दुर्गमताका कारण आवासीय विद्यालय र शैक्षिक कक्षा थपिनुपर्ने माग राख्दै आएका छौं,’ उनले भने । हेलम्बु गाउँपालिकामा यस समस्याबारे सूचना दिएर छलफलको प्रक्रियामा लागेको उनको कथन छ । ‘उहाँहरूले दस कक्षा थप्ने र आवासीय कार्यक्रम ल्याउने प्रतिबद्धता जनाउनुभएको छ,’ उनले भने ।

३६ वर्षमा बल्ल नौ कक्षा
हेलम्बु गापा वडा ५ का अध्यक्ष हर्कबहादुर तामाङले यही सर्वोदय माविमा ३ कक्षासम्म अध्ययन गरेका हुन् । २०३९ सालमा स्थापना भएको यस विद्यालयलाई कक्षा नौसम्म आइपुग्न ३६ वर्ष लाग्यो ।

‘२०६४ सालमा शिशु कक्षा र ०७२ मा आएर ६ कक्षासम्म थप्ने काम भयो,’ उनले सम्झना गरे । क्रमश: वर्षौंपछि ०७३ मा ७, ०७४ मा ८ र अहिले नौ पुगेको उनले प्रस्ट्याए । दस कक्षा नथपिएमा यहाँका बालबालिका चार घण्टाको दूरीमा रहेको नुवाकोटको गोल्फु या ग्याल्थुम पुग्नुपर्नेछ ।

प्रकाशित : पुस २६, २०७५ ०८:२३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

माई मेउरी र कमर छठ

क्यानभासमा अवधी कला
मधु शाही

बाँके — घरको सानो कोठामा चित्रकला स्टुडियो छ । त्यहाँ अवधी लोककला र संस्कृतिसम्बन्धी अध्ययन सामग्री छन् । आफैंले खोलेको अवधी कला अनुसन्धान केन्द्रको कार्यालय त्यहीं रहेको छ ।

चित्रकार विष्णुलाल कुमाल आ–आफ्ना सिर्जनासाथ । तस्बिर : मधु/कान्तिपुर

विष्णुलाल कुमाल नयाँ अवधी लोकचित्र बनाइरहेका छन् । ‘माई मेउरी’, ‘कमर छठ’, ‘कर्वाचौध’, ‘साँप झार्ने’ उनले बनाउँदै आएका केही लोकचित्रका शीर्षक हुन् । यी सबैबारेरमाइला मिथक छन् । “जस्तो ‘माई मेउरी’ कै कुरा गरूँ,’ उनले भने, ‘यो चित्र गाईको गोबरले ढोकाको बाहिर दायाँ र बायाँ भागमा लेख्ने गरिन्छ ।बिहेमा लेखिने यो चित्र घरका चेलीबेटीले बनाउनुपर्छ ।’

बिहेमा पाकेका परिकार भित्ताका तिनै चित्रलाई खुवाएपछिभोज सुरु हुने परम्परा रहेको उनले बताए । ‘कतैकतै यो परम्परा
अहिले पनि छ,’ उनले भने, ‘महिलाले अवधी संस्कृति जोगाउँदै आएका छन् ।’ माई मेउरीको चित्रमा कालो रंग प्रयोग गर्न पाइँदैन । अवधी कलामा रंगको छनोट गर्दा पनि संस्कृति अध्ययन गर्न जरुरी रहेको उनले बताए ।

‘कमर छठ’ अवधी संस्कृति बोकेको अर्को सुन्दर चित्र हो । छोराछोरीको दीर्घायुको कामना गर्दै महिलाले भित्तामा पुज्ने कला यसअन्तर्गत पर्छ । कोठामा चाङ पारेर राखिएका अवधी कला देखाउने क्रममा कुमालले ‘साँप झार्ने’ ठूलो चित्र निकाले । त्यसमा सर्पले डसेको बिरामीवरिपरि मान्छे झुम्मिएका छन् । कानको छेउमै थाल बजाइरहेको आकृति छ ।

यो चित्रमा कुमालको पुख्र्यौली सम्झना जोडिएको छ । उनका बाबुले साँप (विष) झार्ने काम गर्थे रे † बिरामी निदायो भने सर्पको विष झर्दैन भनेर कानमा थाल बजाउने चलन थियो । ‘अहिले डाक्टर विधि आइसक्यो,’ उनले भने, ‘चित्र र परम्परा सम्झनामा रहे ।’
आफ्नो कला र संस्कृति अरूले जोगाउलान् भन्ने भ्रममा उनी छैनन् । उमेरले सात दशक पार गर्दा पनि क्यानभासमाअवधी लोककला निरन्तर उतारिरहेका छन् ।

नेपालगन्ज उपमहानगर– पालिकामा बसोबास गरिरहेका दुई/चार जना चित्रकार यस्ता सिर्जनाका लागि चिनिन्छन् । तिनमा श्यामानन्दसिंह ठकुरी र आशाराम मौर्या पनि पर्छन् ।

पछिल्लो समय मौर्यालेचित्रकारिता छाडेका छन्, बुढयौलीका कारण । उनले आफ्ना केही चित्र यत्तिकै राखेका थिए । तिनलाई संकलन गरेर कुमालले पुस्तकाकार रूपमा निकालिदिए ।

‘भावी पुस्तालाई अध्ययन गर्न काम लाग्छ भनेरमैले उहाँका चित्र सँगालेर पुस्तकको रूप दिएको हुँ,’ कुमालले भने । कुमाल जानेदेखि अवधी लोककला र संस्कृतिमा हुर्किए । भित्ता र भुइँमा बनाउँदै आएका चित्रलाई क्यानभासमा सजाउन थाले । तर, बिक्री कहिल्यै गरेनन् । आफूले बनाएका चित्र अहिले पनि बेच्न मान्दैनन् । कलाकार व्यापारी हुनु हुँदैन भन्ने उनको मान्यता छ । कसैले मागिहाले भने, सम्मानका साथ उपहार दिन्छन् । उनले बनाएका चित्र कुनै बेला सरकारी कार्यालयमा पनि सजिएका थिए । ‘अचेल आधुनिक कलाले सबै बिर्साइदियो,’ उनले भने, ‘तैपनि, म लोककला कोरिरहेको छु ।’

चित्रकार श्यामानन्दसिंह ठकुरी आ–आफ्ना सिर्जनासाथ । तस्बिर : मधु/कान्तिपुर


ठकुरीले सिक्ने भएदेखि अवधी कला कोर्दै आएका छन् । खाटमुनि थन्काएका अवधी लोककला देखाउँदै उनले भने, ‘प्रदर्शनी गर्ने रहर छ । खर्च लाग्छ, कहाँबाट ल्याउनु ?’उनले अवधी जीवनशैली झल्किएका छन् । २५ वर्ष सरकारी सेवामा सक्रिय भई अवकाश पाएका उनले कहिल्यै चित्र कोर्न छोडेनन् । बेलाबखत आधुनिक कलासमेत बनाउने उनलाई अवधी कला विशेष लाग्छ । उनले एक वर्षमा ४० वटा अवधी लोक चित्रकला बनाएका छन् । तिनको न प्रदर्शनी हुन सकेको छ, न त राख्नेठाउँ छ । स्थान नभएपछि
उनले खाटमुनि फाइलिङ गरेर राखेका छन् ।

ठकुरीका अनुसार, अवधी लोककलामा सूर्य र चन्द्रमा प्रतीक छुटाउनै हुन्न । उनका सबै चित्रमा यिनै आकृति पाउन सकिन्छ ।
कुमालका अनुसार, लोककला प्राचीन परम्परादेखि चलिआएको कला हो । भगवान् राम वनबासबाट फर्केपछि अयोध्यावासी खुसी भए । त्यही खुसी साट्न उनीहरूले घरका भित्ता, भुइँ सिंगार्न थाले । खुसी साट्ने माध्यमकै रूपमा अवधी लोककला सिर्जना भएको हो ।

‘प्रशन्नताको अभिव्यक्ति हो अवधी लोककला,’ कुमालले भने । उनका अनुसार अझै पनि गाउँघरमा महिलाले घर र भित्तामा अवधी कलाकृति बनाउँछन् । तर, क्यानभासमा उतार्ने कम छन् ।

प्रकाशित : पुस २६, २०७५ ०८:२१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्