गर्भवती चेपाङ महिलामा कुपोषणको समस्या

प्रमिता ढकाल

भरतपुर — चितवनको कालिका नगरपालिका–१० की लालीमाया चेपाङ एक साताअघि सुत्केरी भएकी हुन् । उनको पाँचौं सन्तान मृत अवस्थामा जन्मिएको थियो । पछिल्लो सन्तान गर्भमा आएदेखि स्वास्थ्य परीक्षण गराउन लालीमाया नियमित स्वास्थ्य चौकी जाने गर्थिन् ।

गर्भावस्थामा तौल निकै कम भएकाले उनलाई स्वास्थ्यकर्मीले पोसिलो खाना खान र आराम गर्न सुझाएका थिए । गर्भावस्थामा नियमित जाँच गराउनुपर्ने सचेतना भए पनि आर्थिक अभावका कारण पोसिलो आहार र आराम सम्भव थिएन । बच्चा जन्माउन आएकी लालीमायाको तौल जम्मा ४० किलो थियो ।

जटिलतालाई ध्यानमा राख्दै स्वास्थ्यकर्मीले जोखिम लिन चाहेनन् र अस्पताल जान सुझाए । गर्भवती लालीमाया एक्लै जान सम्भव थिएन । उनका श्रीमान् तथा परिवारले घरतिरै फर्काए । सुत्केरी व्यथा सुरु भइसकेकी उनले अन्नततः गर्भमै मरेको छोरालाई जन्माइन् । सुत्केरी लालीमायाको अवस्था अहिले थप जटिल छ ।


सात वर्षदेखि साविकको सिद्धि गाविसमा स्वास्थ्य स्वयंसेविकाका रूपमा कार्यरत सानुमाया तामाङका अनुसार यो लालीमायाको एक्लो कथा होइन । कालिका नगरपालिकाका विकट पहाडी भेगमा विपन्नताकै कारण कुपोषणको समस्या धेरै छ । सानुमायाले भनिन् ,‘खाने कुरै छैन भने हामीले पोसिलो खान खानुस् भनेर मात्र कहाँ हुनु ।’ ९ महिनाकी गर्भवती महिलाको तौल उनको सुरुवाती तौलभन्दा १२ किलो बढी हुनुपर्छ ।

तर कुपोषणका कारण चेपाङ समुदायका गर्भवती आमाहरूमा आवश्यक तौल पुग्नै नसक्ने अवस्था विकराल छ । बिहीबार स्वास्थ्यचौकीमा २४ वर्षीया पुतली चेपाङ गर्भवती जाँच गराउन आएकी थिइन् । ८ महिनाकी गर्भवती पुतलीको पनि तौल कम देखियो । ८ महिना पुग्दा उनको तौल ७ किलो मात्र बढेको थियो । नियमित जाँचमा आउने गरेकी उनलाई स्वास्थ्यकर्मीले पोसिलो आहारमा जोड दिए पनि अभावकै कारण व्यवहारमा उतार्न सम्भव नरहको बताइन् ।

‘घरमा जहान धेरै छौं,’ पुतलीले भनिन्, ‘मैले मात्र खाएर भएन ।’ दुई घण्टा हिँडेर स्वास्थ्य चौकी आइपुगेकी पुतलीलाई चौथो पटक स्वास्थ्यचौकीसम्म आउन पनि सकस छ । भेगका स्थानीयलाई स्वास्थ्य चौकीसम्म आउन न्यूनतम दुई घण्टा हिँड्नुपर्ने बाध्यता छ । खोलिएका ट्र्याकमा पानी पर्दा हिलाम्मे भएर चिप्लिने डर छ ।


विसं २०५९ सालमा बर्थिङ सेन्टर सुरु गरिएको सिद्धि स्वास्थ्य चौकीमा सुरुवातमा १२ जनाले सुत्केरी गराएका थिए । १७ वर्षपछि अर्थात यस आर्थिक वर्षको ९ महिनासम्म स्वास्थ्यचौकीमा १९ जनाले मात्र सुरक्षित सुत्केरी गराएका छन् । कालिका नगरपालिका १० र ११ का सेवाग्राही आउने स्वास्थ्यचौकीमा करिब १ हजार २ सय जना प्रजनन् उमेरका महिला छन् । सरकारले पहाडी भेगका गर्भवती महिलालाई स्वास्थ्यचौकीमा सुरक्षित सुत्केरी सेवा लिएबापत यसै आर्थिक वर्षबाट १ हजार ८ सय उपलब्ध गराउन सुरु गरेको छ । नियमित चार पटक स्वास्थ्य जाँच गराएका र स्वास्थ्यचौकीमा पुगेर सुत्केरी सेवा लिनेलाई मात्र यो सुविधा दिने व्यवस्था छ । गाउँकै स्वास्थ्यचौकीसम्म आउन असम्भव हुने चेपाङ समुदायले अस्पताल पुगेर सेवा लिने संख्या न्यून छ ।

प्रकाशित : वैशाख १४, २०७६ ०७:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

खर मजुर ५ वटा मात्र

प्रमिता ढकाल

भरतपुर — चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा खर मजुर लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ । नयाँ घाँसे मैदानमा बस्न रुचाउने खर मजुर बासस्थान अभाव हुन थालेपछि संरक्षणमा चुनौती थपिएको हो ।

सन् २०११ को गणनामा १२ को संख्यामा रेकर्ड गरिएको यो चरा प्रजाति अहिले मुस्किलले ५ वटा देखिएको चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका सहायक संरक्षण अधिकृत वेदबहादुरखड्काले बताए । केही वर्ष अघिसम्म सौराहको पूर्वी सेक्टरमा सजिलै देख्न सकिने खर मजुर अहिले पश्चिमी भेगमा फाट्टफुट्ट देखा परेको छ ।

पछिल्लो समय सुकेभारको हर्राबास, सुरुङखोला तथा नवलपुरको नमुना सामुदायिक वन क्षेत्रमा खर मजुर ट्रेस गरिएको छ । संरक्षित क्षेत्रमा सीमित भएर नबस्ने हुँदा संरक्षणमा चुनौती थपिएकोखड्काको भनाइ छ ।

‘यसलाई संरक्षित क्षेत्रमा मात्र सीमित राख्न सकिन्न,’ उनले भने, ‘यसको बासस्थान संरक्षित क्षेत्रबाहिर पनि बनेको हुन्छ ।’ नदीमा बाढीले बगाएर ल्याएको बालुवाबाट बनेको बेल्ट खर मजुरको प्रिय र उपयुक्त बासस्थान हो । साना बुट्यान, सिरु, खरको घाँसे मैदानमा लुकेर बस्न र त्यहाँ पाउने किराफट्यांग्रा खान खर मजुर रमाउँछ । बाली पाक्ने बेला र मकैबारीमा आहारा खोज्दै मानव बस्तीमा पस्ने गर्छ ।

‘यो चरो एकलकाँटे स्वभावको हुन्छ,’खड्काले भने, ‘यसका भाले र पोथीसमेत अलग अलग बस्न रुचाउँछन् ।’ भाले सानो घाँस र पोथी झाडी भएका ठाउँमा बस्न रुचाउँछ । नयाँ बनेको बासस्थान खोज्दै हिँड्ने खर मजुर बासस्थान अभाव बढ्दै गएपछि कम भएको हो ।

नेपालको चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, कोसी टप्पु, शुक्लाफाँटा आरक्ष र बर्दिया निकुञ्जमा खर मजुर पाइन्छ । अन्यन्त्रको तुलनामा कोसी टप्पुमा केही बढी संख्यामा खर मजुर छन् । नेपालबाहेक भारत र कम्बोडियामा मात्रै खर मजुर पाइन्छ । राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन ०२९ मा समेत अति संरक्षित चराको सूचीमा राखिएको छ । नेपालमा पाइने दुर्लभ चरा प्रजातिको अग्रपंक्तिमा परे पनि चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा यसको संरक्षणका लागि हालसम्म कुनै कार्यक्रम सञ्चालन नगरिएको सहायक संरक्षण अघिकृत खड्काले बताए ।

बासस्थान, चरन क्षेत्र, आहाराको पहिचान र बानीव्यवहार अध्ययन गरी उचित व्यवस्थापन गर्न ढिलाइ गरे चितवनबाट यो प्रजाति लोप नहोला भन्न सकिन्न । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा ५ सय ७५ प्रजातिका चरा छन् । चितवनमा मात्रै ६ सय २८ चरा प्रजाति भेटिएका छन् ।

प्रकाशित : वैशाख ९, २०७६ ०९:०४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT