‘केही प्रभावशाली नेतामा प्रदेश सरकारलाई पंगु बनाउने मानसिकता रहेको छ’

भीम घिमिरे

पोखरा — प्रदेश ४ का मुख्यमन्त्री पृथ्वीसुब्बा गुरूङले स्थानीय तहलाई अधिकार सम्पन्न बनाएपनि संघलाई बलियो बनाएर प्रदेश सरकारलाई कमजोर बनाउने मानसिकतामा परिवर्तन आउन नसकेकाले चनाखो हुने बेला रहेको बताएका छन् । 


प्रदेशका मन्त्री, सचिव र सांसदहरूका लागि आइतबार पोखरामा सुरु भएको संसदीय अभ्यास र कानुन निर्माण प्रक्रियासम्बन्धी अन्तक्र्रियालाई सम्बोधन गर्दै उनले यस्तो बताएका हुन्।

‘अपुग स्रोत, अर्पाप्त कर्मचारी, प्रक्रियागत अलमल हेर्दा यस्तो लाग्छ अझै पनि प्रमुख दलका केही प्रभावशाली नेताहरू अधिकार संघमै रहोस् भन्ने मानसिकतामा रहेको बुझिन्छ,’ उनले भने, ‘जनताको अपेक्षा सगरमाथा जस्तो अग्लो छ, अधिकार र प्रक्रियाका हिसाबले हामी अझै केचनामै छौं, लौ अब यात्रा सगरमाथातिर लाग्यो भनेर बताउन पनि धेरै सुझबुझपूर्ण तयारी आवश्यक भएको छ।’

प्रदेशलाई करीब ३ हजार २ सयजना हाराहारी कर्मचारी चाहिनेमा अहिलेको भरथेग केन्द्रले गरेपनि व्यवस्थापनका प्रक्रियामा अधिकारको अभ्यास अझै सुरु हुन नसक्नु प्रदेश सरकारका लागि अप्ठ्यारो अवस्था रहेको उनले बताए।

‘अहिले जतिपनि कर्मचारी छन्, ती केन्द्र सरकारबाट काम चलाउका लागि आएका छन्,’ उनले भने, ‘एकजना पनि जनशक्ति हाम्रो आफ्नो छैन। हामीले कर्मचारी व्यवस्थापन गर्न प्रक्रियागत झन्झट रहेकाले बजेट र योजना तर्जुमामै समस्या छ।’ कर्मचारीको पनि मर्यादाक्रममा समस्या रहेको उनले बताए। ‘केन्द्रले पठाउने सहसचिव यहाँ सचिव हुने, यताबाट उता जाने कर्मचारी फेरि दोस्रो दर्जाको हुने व्यवस्था पनि ठीक होइन,’ उनले भने, ‘सिंहदरबारमा बस्ने सचिव सिनियर हुने व्यवस्थाले प्रदेशमा राम्रा मान्छे कसरी आउँछन्? प्रदेशमा, स्थानीय तहमा जाने कर्मचारीलाई प्रोत्साहन दिने नीति नहुँदा पनि संघीयता कार्यान्वयनमै समस्या पर्छ।’ सामान्य प्रशासन मन्त्रीलाई यो समस्याबारे बताउँदा पनि चित्तबुझ्दो जवाफ नआएको उनले गुनासो गरे।

अर्पाप्त स्रोतसाधन, कर्मचारी, दिइएका अधिकार ठीक ढंगले अभ्यास हुन नसक्नु र सबै काम शुन्यबाट सुरु गर्नुपर्ने अवस्था रहेका कारणले प्रदेश सरकारलाई समस्या भएको उनले बताए। प्रदेश सरकारले काम थालेपनि अपेक्षित गति लिन नसकेको भनाइ उनको थियो।

‘प्रदेशको मन्त्री, सांसद, कर्मचारी, स्थानीय तहका जनप्रतिनिधि सबैको क्षमता अभिबृद्धिका लागि केही नगरेसम्म हामीले अपेक्षित गतिमा काम गर्न सक्ने अवस्था छैन,’ उनले भने, ‘प्रदेशसभामा ९८ प्रतिशत नयाँ अनुहार हुनुहुन्छ, व्यवस्था कार्यान्वयन, कानुन निर्माणका लागि एकदमै गम्भिर र अध्ययनशील हुन जरुरी छ।’

संघीय व्यवस्था महंगो छ भनेर देखाउने, स्थानीय तह र संघलाई बलियो बनाउने र बिस्तारै बिस्तारै प्रदेश सरकार कमजोर बनाउने, नभए पनि चल्दो रैछ भन्ने बनाउनेमा पार्टीका धेरै नेताको भित्री मनशाय देखिएको आरोप उनको थियो। नेताहरूले बाहिर नभनेपनि आन्तरीक आशयले प्रदेश सरकार कमजोर बनाएर केन्द्र सरकार बलियो बनाउने बुझिएकाले चनाखो हुनुपर्ने अवस्था रहेको उनले बताए।

‘संघीय व्यवस्था हामी सबैले अपनत्वका लागि भनेपनि आफ्नो नेतृत्वलाई शक्तिशाली बनाउने, संघीय व्यवस्था पश्चिमाले लादिदिएको भन्ने कानेखुसीले हित गर्दैन,’ उनले भने, ‘मदन भण्डारीले भनेजस्तो विचारको प्रतिवाद विचार गर्नुपर्छ भने बन्दुक लिएर आक्रमण गर्नेको जवाफ हात थापेर हुँदैन। हामीले प्रदेशसभालाई सक्षम बनाउनै पर्छ। कामबाट जवाफ दिनुपर्छ।’

मुलुकको समृद्धिमा एउटा स्थानीय तह होइन प्रदेश बलियो कसरी हुन्छ भन्ने हेर्नुपर्ने उनले बताए। ‘प्रदेशले गर्ने काम लाभ, अनुगमन र पारदर्शिताका हिसाबले धेरै गुणा प्रभावकारी हुन सक्दछ,’ उनले भने, ‘स्थानीय तहले स्थानीय तहसँग नै विकासका प्रतिष्पर्धा गर्छन् तर, प्रदेशले प्रदेशसँग प्रतिष्पर्धा गर्ने भएकाले त्यसको योगदान राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा प्रष्ट प्रभाव पार्छ। त्यसैले हामीले संविधान, ऐनकानुनमा भएको कमी कमजोरी हटाएर अभ्यास गर्न जरुरी छ।’

कार्यक्रममा प्रदेशका आन्तरीक मामीला तथा कानुनमन्त्री हरिबहादुर चुमानले प्रदेश ४ ले हालसम्म ७ वटा विधेयक पारित गरेको जानकारी दिए। ‘हामी गर्दै, सिक्दैको क्रममा छौं,’ उनले भने, ‘हामीले जुन व्यवस्था फालेर संघीय प्रणालीको अभ्यास थाल्यौं, अहिले पनि नमुना कानुन प्राप्त हुँदा पुरानो व्यवस्थाको प्रभाव हो की भन्ने झझल्को आउँछ।’ प्रदेशको कानुन सक्षम र सबल बनाउने चुनौतिबीच अझै गर्नुपर्ने काम थुप्रै रहेको उनले बताए।

कार्यक्रममा समाजका अध्यक्ष वरिष्ठ अधिवक्ता कोमलप्रकाश घिमिरेले सांसदहरू कानुन निर्माणकर्ता भएकाले उनीहरूकै लागि प्रदेश तहमा अन्तक्र्रिया गराइएको बताए। ‘जारी भएलगत्तै नयाँ संविधानले तीन सयवटा नयाँ ऐन खोज्यो। कति खारेज गर्नुपर्ने, कति संशोधन र कति नयाँ बनाउनुपर्ने थिए,’ उनले भने, ‘त्यो आवश्यकता अझै पुरा भइसकेको अवस्था छैन।’

संघीय कानुनसँगै प्रदेश र स्थानीय तहमा कानुनका जानकार तयार नपारेसम्म संघीयताको अपेक्षित अभ्यास हुन सजिलो नहुने उनले बताए। ‘अहिले स्थानीय तहले २३ वटा ऐन बनाउन र चलाउन पाउँछ,’ उनले भने, ‘उपप्रमुखको संयोजकत्वमा न्यायिक समिति हुन्छ तर, ९० प्रतिशत उहाँहरू कानुनी क्षेत्रको जानकार हुनुहुन्न।’ बनाइने कानुनको परिणाम हेक्का राख्नुपर्ने उनले बताए।

सोमबारसम्म चल्ने अन्तरक्रियामा सहभागी प्रदेश सांसद र मंत्रालयका कर्मचारीहरूसँग छलफलका लागि पूर्वप्रधानन्यायाधीश कल्याण श्रेष्ठ, सांसद तथा पूर्वसभामुख सुवासचन्द्र नेम्बाङ, पूर्वकानुन सचिव टेकप्रसाद ढुंगाना, वरिष्ठ अधिवक्ता तथा राष्ट्रियसभाका सांसद राधेश्याम अधिकारी, पुष्पा भुसाल र प्रदेशका मुख्य न्यायाधिवक्ता राजेन्द्र घिमिरे सहभागी छन्।

प्रकाशित : जेष्ठ ६, २०७५ १३:४४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

यस्तो हुनेछ १० वर्ष पछिको नेपाल

केपी शर्मा ओली

काठमाडौँ — आज कान्तिपुरले एउटा उत्साहजनक कार्यक्रम गरेको छ । हुन त सञ्चार माध्यम पढ्ने–पढाउने, सुन्ने–सुनाउने, सिकाउने, मनोरञ्जन दिने, सूचना दिने र मिलाउने–जुधाउने कामहरूमा रुचि राख्ने ठाउँ हो । यसले कहिले माया पनि पोख्छ, कहिले रिस पनि फेर्छ ।

तर आजको (म्याराथन) कार्यक्रमचाहिँ अलिकति पृथक् ढंगले गरियो । यसभित्र यी सबै पक्षभन्दा फरक एउटा उत्साह र भविष्यको पक्ष रहेको छ । यसले मान्छेलाई शारीरिक, मानसिक स्फूर्ति दिन्छ । मैले आजको कार्यक्रममा नेपालीहरूको सपना र आफ्ना उद्देश्यहरू एकदम संक्षिप्तमा राखें पनि । कोही विदेशी अबको १० वर्षपछि नेपालबाट फर्केर जाँदा कसैले कस्तो रहेछ त्यो देश भनेर सोधेपछि उसले सायद यस्तो भन्ने छ :

‘नेपाल मानिस र प्रकृतिले संयुक्त रूपमा सिर्जना गरेको एक स्वर्ग रहेछ । नेपालमा जनतालाई खान–लगाउन कुनै दु:ख छैन । नेपाल उत्पादन र निर्माणमा पनि काफी अगाडि छ । नेपालीहरू स्वस्थ छन् । आरोग्यता नेपालीको पहिलो प्राथमिकतामा छ । उपचारको राम्रो बिमा भएकाले रोग लाग्दा कसैलाई दु:ख छैन । प्रकृतिको नियम हो– जन्मेपछि मर्नु । तर अभावबाट होइन, नेपालमा प्रकृतिको अकाट्य नियमबाट मात्रै मानिस मर्छन् । नेपालमा छोराछोरी पढाउन नसक्ने कोही छैन । पढाउने क्रममा उनीहरू छोराछोरीको प्रतिभा कुन विषयमा छ भन्ने थाहा पाएर रुचिको विषय मात्रै पढाउँछन्, जसले गर्दा बालबालिकाको प्रतिभा प्रस्फुटित हुन पाउँछ ।

नेपालीहरूको वैज्ञानिक ज्ञानले प्रकृतिको अथाह सम्भावनालाई उचित र उच्चतम ढंगले पहिल्याउन सक्ने सामथ्र्य पाएको छ । प्रकृति र धर्तीभित्र रहेको असाधारण सम्भावनाको उच्चतम प्रयोग गरिरहेको छ नेपालले । समृद्ध देशका बासिन्दा नेपालीहरू सभ्य, मिलनसार र मैत्रीभाव राख्ने खालका छन् ।

नेपालमा बन्दुक पड्काइन्छ कहिलेकाहीँ, तर लडाइँका लागि होइन, शान्तिका लागि । राम्रा कुराको सुरुवात र समापनका हर्षबढाइँहरूमा नेपालमा गोली पड्कन्छ, युद्धका लागि होइन । बाँकी दुनियाँले आफ्ना निर्णय लाद्न बन्दुक पड्काउँछन् । नेपालले चाहिँ खुसियालीमा मात्र पड्काउँछ ।

नेपालका आवासहरू ज्यादै सुन्दर र सफा छन् । नेपालका गल्ली राम्रा र ठिक्कका छन् । पहाडको देश भए पनि बाटाहरू चौडा र सुरुङमा चल्ने रेल छन् । वाग्मती नदी त पिउँ–पिउँ लाग्ने सफा छ । पशुपति परिसरमा धार्मिक हिसाबले मात्रै होइन, फोहोर होला कि भनेर जुत्ता फुकाल्न मन लाग्दोरहेछ । पर्यटकहरूका लागि राम्रा, सुन्दर ठाउँ र आतिथ्यले भरिएका होटलहरू छन् । होम–स्टे झन् सुन्दर छ, जहाँ प्राकृतिक आतिथ्यता झनै लोभलाग्दो छ । म त तीन दिनमा फर्किऊँला भनेर गएको, भिसा थपेर एक महिनै बसेँ । अर्काे साल म तिमीलाई पनि नेपाल लैजान्छु । नेपाल वास्तवमा नघुमी नहुने ठाउँ रहेछ ।

नेपालमा नदीहरू नियन्त्रित छन् । सिँचाइको राम्रो व्यवस्था छ । किसानहरू खुसी छन् । फलफूल र अन्न कसरी फल्छ भन्ने हेर्न नेपाल जानुपर्छ । हिमाली जडीबुटी र हिमाली च्याङ्ग्रा हेर्नपरे नेपालै जानुपर्छ । मैले जडीबुटी मिसिएको हिमाली हावाको शुद्ध पोषणयुक्त अलिकति चीज ल्याइदिएको छु । तिमीलाई उपहार! यसको स्वाद लिऊ । यो स्वाद चाखेर तिमीले नेपाल बुझ्न सक्छौं । हिमाल बुझ्न सक्छौं ।’ यस्तो हुनेछ अबको १० वर्षपछिको नेपाल! कान्तिपुरले यस्तै नेपालको परिकल्पना गरोस् भन्ने म चाहन्छु ।

म पहिलोचोटि २०२७ सालमा काठमाडौं आउँदा त यो कान्तिपुरी अलकापुरी नगरीको हाल बेहाल थियो । उहिले भानुभक्त बुढाले त झन् कस्तो देखे होलान् ? अलिकति असन, अलिकति इन्द्रचोक, अलिकति भेडासिंह, अलिकति रक्तकाली र यतैउतै हनुमानढोका अनि वसन्तपुर । यसो घण्टाघर र रानीपोखरी हेरेर मोहित भएर बुढाले अलकापुरी कान्तिपुरी नगरी लेखे होलान्! अबको १० वर्षपछि पनि अलकापुरी कान्तिपुरी नगरीका बारेमा लेखिनेछ । र, यो संसारका विभिन्न भाषाहरूमा लेखिनेछ । मान्छेहरूले यो कान्तिपुर भन्ने पत्रिका एउटा ऐतिहासिक थापाथली भन्ने ठाउँमा छ भन्नेछन् ।

यो अबको १० वर्षभित्रै हुने कुरा हो । १० वर्षको अवधिमा पनि नभए कहिले हुने ? सहरमा बाटो बनिसकेपछि गाउँमा खेत खन्न जाने होइन । सहरमा बाटो बन्दै गर्दा गाउँमा खेत पनि खन्दै गर्ने हो, हिमालमा चौंरी पाल्ने हो । सबै कुरा एकै पटक गर्ने हो । लेट्स स्टार्ट! गर्‍यो भने किन हुँदैन ? अहिले हामीले अभियान सुरु गरेका छौं । यसको परिणाम चाँडै देखिन थाल्छ । तपाईंहरूको पत्रिका छाप्ने कागज बनाउने ‘पेपर मिल’ अहिले हामीसँग छैन । तर त्यो नभएको होइन । हामीले सुरु गरिसकेका थियौं । तर हामी उल्टो बाटो फर्कियौं । हामीसँग त्यो भएको भए कोलकातामा कान्तिपुरको कागज रोकिएर ठूलो समस्या हुने थिएन होला ।

एकताका कागज रोकियो । पत्रिका रोकिने अवस्था आयो । समस्या पैदा भयो । म पाखुरा सुर्किंदै आफैं (भारतीय) दूतावास जानुपरेको थियो । ‘के हो यो तमासा ?,’ मैले भन्नुपरेको थियो, ‘हाम्रो भूपरिवेष्टित राष्ट्रको अधिकारमाथि खेलबाड गर्न पाइन्छ ?’ कान्तिपुरसँग मेरो लिनु–दिनु केही पनि होइन । अहिले एक कप चिया खाँदैछु, त्यो पनि दूध–चिनी हालेको होइन ।

हामीलाई चाहिने पेपर उत्पादन गर्न हामी किन नसक्ने ? हाम्रो छाला–जुत्ता कारखाना थियो, कपडा उद्योग थियो । सब समाप्त भयो । हामी चल्ला काढ्ने र अन्डा खानेतिर लागेनौं । दिनैपिच्छे कति एक–एकवटा अन्डा खाने भनेर पक्लक्क पोथी नै काटेर खाइदियौं । यो तरिकाले न हो बर्बाद भएको! अब कपडा उद्योग सुरु गर्ने, कपास खेती सुरु गर्ने । जुत्ता उत्पादन अहिले नै निजी क्षेत्रबाट राम्रैसँग भइरहेको छ । सबै कुरा सरकारले नै उत्पादन गर्नुपर्छ भनेर म भन्दिनँ । जसले गरे पनि हुन्छ, तर देश आत्मनिर्भर हुनुपर्छ । यसका लागि सबैजना लाग्नुपर्छ ।

खानुपर्ने र लाउनुपर्नेजति विदेशबाट ल्याउने अनि व्यापार घाटा भयो भनेर हुन्छ ? माटो यत्रोविघ्न यहाँ छ, हामी अन्तबाट इँटा ल्याउनसमेत बेर लगाउँदैनौं । हामी त सुरा छौं नि, गोर्खा हौं ! बुद्धि पो छैन अलिकति! नेपालबाट सामान लगेर अरूले काम गर्छन्, हामी गर्दैनौं । १० वर्षमा तपाईंले चिज उद्योग खोलेर चिज उत्पादन गर्न किन सक्नु हुन्न ? गाई पालेर डेरी प्रडक्ट किन निकाल्न सक्नु हुन्न ?

सकिन्छ नि! अघि मैले खेलाडीहरूलाई चाहिन्छ कि भनेर ल्याएको चकलेट यूएईमा बनेको रहेछ । बालुवाको भूमिबाट हामीकहाँ चकलेट आउँछ । हामीचाहिँ के गर्दैछौं ? तपाईं पत्रकारहरूलाई मज्जा आउँछ– केपी ओलीको छाला निक्लने गरी हान्न । तपाईंहरूलाई ‘न्युज भ्यालु’ को महत्त्व हुन्छ । मलाई ‘डेभलपमेन्ट भ्यालु’ महत्त्वपूर्ण छ ।

मरुभूमिको यूएईले चकलेट बनाउँछ । मरुभूमिकै इजरायलको दुई प्रतिशत जनसंख्या कृषिमा आधारित छ । त्यहाँ मृतसागर र साढे चार सय मिटर जमिन समुद्र सतहभन्दा गहिरो छ । त्यो एउटा इतिहासबाट नभई सम्झौताबाट निर्मित देश हो । दक्षिण एसियाबाट सबभन्दा पहिले नेपालले मान्यता दिएको देश हो । पहिले–पहिले बाँच्नका लागि लडाइँ गथ्र्याे, अहिले जित्नका लागि गर्छ सायद । तर दुई प्रतिशत कृषिमा आधारित जनसंख्याले इजरायलको शतप्रतिशत मानिसलाई खान पुर्‍याउँछ, आकर्षक पैसा कमाउँछ ।

अस्ति मैले इजरायलका राजदूतलाई भेटेको थिएँ । अनि के निर्यात गरेर पैसा कमाउँदैछौ भनेर सोधेको, उनले यसपटक ‘भ्यालेन्टाइन डे’ मा गुलाब निर्यात गरेर खुब कमाइयो भने । साँझ फूल टिपेर रातारात युरोपका सबै देशहरूमा बिहानै गुलाब पुर्‍याएछन् इजरायलीहरूले । त्यसै गर्नका लागि भनेर उनीहरूले लामो तयारीका साथ फूलबारी लगाएका रहेछन् । एकै दिनमा ठूलो रकम उनीहरूले कमाए । मान्छेको भावनालाई पनि उनीहरूले यसरी नगदमा परिणत गरिदिए ।

आवश्यकता भनेको खान–लाउन मात्रै होइन । मान्छेका अनेक भावनात्मक आवश्यकता हुन्छन् । त्यसलाई पनि इजरायलीहरूले ‘क्यास’ गरिरहेका छन् । हामी पनि यो काम गर्न सक्छौं । तपाईंहरू पहिले आफूलाई विश्वास गर्नु हुन्छ कि गर्नु हुन्न ? इमानदार रहने प्रयास गर्नु हुन्छ कि गर्नु हुन्न ? एक दिन गायक शिशिर योगी र म एउटै कार्यक्रममा पर्‍यौं । योगीले गीत गाउनुभयो– म एउटा देश बनाउने मान्छे खोजिरहेछु ।

मैले सुनें, गीत साह्रै राम्रो थियो । यसो हेरें । शिशिर योगीलाई पल्टाइपल्टाई हेरें । उनले खोजेको मान्छे नै त्यहाँ कराइरहेको छ, गाइरहेको छ । तर उनी आफैं त्यो खोजिरहेका छन् फेरि! अनि मैले भनें, योगीजी! तपाईंले खोजिरहनुभएको मान्छे आज म देखाइदिन्छु । तपाईंको दाहिने, देब्रे, पछाडि, अगाडि सबैतिर तपाईंले खोजेजस्ता मान्छे छन् । ती सबैको बीचमा तपाईं बसेकै सिटमा तपाईंले खोजिरहेको मान्छे बसिरहेको छ । अर्थात् त्यो मान्छे तपाईं नै हो । तपाईं–हामी सबै हौं ।

अन्त किन खोज्दै हिँड्नु हुन्छ योगीजी ? आफैं ‘त्यो मानिस’ किन नहुने ? मैले भ्रष्टाचार नगर्ने मान्छे खोजिरहेछु, तर म आफैंचाहिँ गर्छु भने खोज्नुको के अर्थ हुन्छ ? आफैंबाट सुरु गर्नुपर्छ– म भ्रष्टाचार गर्दिनँ, अरूलाई पनि गर्न दिन्नँ । हरेक काम गर्नुभन्दा अगाडि सोध्नुस् आफैंलाई, के मैले गरिरहेको काम ठीक छ ? भित्रबाट इमानदार उत्तर ‘ठीक छ’ भन्ने आउँछ भने गर्नुस्, छैन भने रोक्नुस् ।

(कान्तिपुर रनर हाफ म्याराथनको आठौं संस्करणको शनिबार समुद्घाटन गरेपछि प्रधानमन्त्री केपी ओलीद्वारा कान्तिपुरकर्मीसँगको अन्तक्र्रियामा व्यक्त विचारको सम्पादित अंश)

प्रस्तुति : घनश्याम खड्का

प्रकाशित : जेष्ठ ६, २०७५ १३:२६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्