पुस्ता हस्तान्तरण हुँदै लाखेनाच

कान्तिपुर संवाददाता

पर्वत — विष्णुप्रसाद नेवारलाई साउन कृष्ण औंसी अर्थात् भुते औंसीदेखि घरायसी कामका लागि फुर्सद छैन । कुश्मा ४ का उनी सबेरै तयार हुन्छन् । टोलका तन्नेरी उनको घर छेउमा भेला भइसक्छन् ।

सोमबार पोखरा महानगरपालिका बागबजारमा निकालिएको गाईजात्रा । तस्बिर : बिना थापा

साउन कृष्ण औंसीयता उनी मात्रै होइन, कुश्माका नेवार समुदायका अगुवाको दैनिकी उस्तै बनेको छ ।

पाका पुस्तामा सीमित लाखेनाच अब युवामा हस्तान्तरण हुँदैछ । त्यसका लागि यो वर्ष भुते औंसीदेखि नै हरेक दिन निरन्तर नाच प्रदर्शन गरिएको छ । लाखे नाचमा बजाइने ढोलक, झ्याली, बाँसुरी, मादल, खेलीलगायतका बाजा युवा पुस्ताले सिक्दैछन् ।

Yamaha

नयाँ पुस्तालाई सिकाउन यतिबेला हरेक दिनजसो नाच प्रदर्शन गरिएको हो । दिउँसो ४ बजेदेखि साँझसम्म निकालिने लाखेनाचको तयारी बिहानैदेखि हुन्छ । नाचमा हिँड्न सक्ने पाकादेखि ८/१० वर्षका केटाकेटीसमेतको सहभागिता छ । विष्णुप्रसादसहित नेवा सांस्कृतिक समूहका अध्यक्ष चेतप्रसाद श्रेष्ठ, इन्द्रप्रसाद श्रेष्ठ, राम श्रेष्ठ, साजन श्रेष्ठ र देवी श्रेष्ठलगायतका अगुवा नाच सिकाउन दिनैपिच्छे खटिन्छन् ।

नेवारी संस्कृति संरक्षणका लागि २०६१ सालमा नेवा सांस्कृतिक समूह दर्ता भएको हो । सुरुमा समूहले खासै काम गरेन । तर, अहिले युवाहरूकै अगुवाइमा संस्थालाई बलियो बनाउन भवन बन्दैछ । हरेक दिन नाचको अभ्यास निर्माणाधीन भवनमै हुने गरेको छ । अगुवाको समर्पणको सकारात्मक प्रभाव नयाँ पुस्तामा परेको छ । बाजाको ताल र लय मिलाउन युवालाई छुट्टै प्रशिक्षण दिइन्छ ।

युवा राम श्रेष्ठले लाखे नाचमा बाजा सिक्न थालेको ३ वर्ष भयो । सिक्न उनले समय छुट्याएका छन् । ‘पहिचान जोगाउनका लागि संस्कृति सबैले सिक्नैपर्छ,’ उनले भने, ‘संस्कार हराए अस्तित्व हराउँछ ।’ उनीसँगै बाजा बजाउन रमेश श्रेष्ठ, कृष्ण श्रेष्ठ र भरत श्रेष्ठलगायत पनि लागिपरेका छन् ।

लाखे नाच पाका पुस्तामा परम्परा जोगाउने कर्मकाण्डजस्तै थियो । तर, अगुवाहरूले त्यसलाई सर्वप्रिय बनाउने चासो राखेपछि पर्वतमा जागेको छ । ‘यो नाचमा लगातार धेरै समय खट्नुपर्छ,’ नेवा सांस्कृतिक समूहका सचिव कृष्ण श्रेष्ठ भन्छन्, ‘उमेर ढल्केपछि गाह्रो हुन्छ । युवाले जान्दैनन् । त्यही भएर अहिल्यैदेखि जाग्दैछौं ।’ यो वर्षदेखि नेवार समुदायको यो नाचलाई युवा पुस्तामा हस्तान्तरण गर्दै लैजानका लागि जानकार खटिरहेका हुन् ।

‘अघिल्ला पुस्ताले चेतेनन्,’ अध्यक्ष चेतप्रसादले भने, ‘हामीले पनि वास्ता नगरे कसले गर्छ ।’ यो समूहमा पछिल्लो समय केही बाहुन र कुमाल समुदायको समेत सहभागिता छ । लाखे नाचको समूहमा प्रत्यक्ष सहभागी नभए पनि सघाउने कुश्मावासी थुपै्र छन् । समूहमा आबद्ध भएरै कुश्माका ५६ वर्षीय बुद्धिबहादुर राना नाचमा बाँसुरीवादकको काम गर्छन् । उनले बाँसुरी बजाउन थालेको तीन दशक पुग्यो । ‘लाखेनाचमा बाँसुरी बजाउन सजिलो छैन,’ उनले भने, ‘लय मिलाएर बजाउने अरू छैनन् । अब युवालाई नसिकाई हुँदैन ।’

अगुवा ५५ वर्षीय विष्णु नेवारका अनुसार यो नाचको इतिहास पर्वतमा करिब अढाई सय वर्ष पुरानो छ । भक्तपुरबाट बसाईं आएका नेवार समुदाय विभिन्न जिल्ला र गाउँटोलसम्म पुग्दा आफ्नो संस्कार पनि सँगै ल्याए । लाखेनाचसँग जोडिएका अरू धेरै नाच भूते औंसीदेखि हरितालिका तीजसम्म प्रदर्शन हुँदै आएका छन् ।

नेवार समुदायले गर्ने नाचभित्र गर्ने भदौरे जात्रामा लाखेनाचसहित गाईजात्रा, नागानाच, रोपाइँजात्रा, बागजात्रा, कृष्णजात्रा, हनुमान नाच, बकुल्ला नाच र एक्लो हनुमान नाच पर्छन् । यिनमा बकुल्ला नाच र हनुमान नाच लोप हुने अवस्थामा छन् । ‘अरू त निरन्तर जालान्, हनुमान र बकुल्ला नाच सिकाउनै सकिएन,’ नेवारले भने ।

जात्रा संरक्षण चासो
बागलुङ (कास)– परिवारमा दिवंगतको सम्झनामा मनाइने गाईजात्रा बागलुङका नेवार समुदायले पनि मनाएका छन् । यहाँका परिवारमा मृत्यु भएका १६ जना र परम्परागत स्मरणस्वरूप २ गरी सोमबार १८ वटा ‘ताया मचा’ निकालिएको थियो । मृत्यु भएकाको फोटो टाँसेर उनीहरूले मन पराउने नेवारी संस्कारका कपडा लगाएर झकिझकाउ तायामचासहित बजार परिक्रमा गरिएको छ ।

गाईजात्रामा रामलीला पनि प्रदर्शन गरिएको थियो । ‘सामान्य परिवारले गाईजात्रामा मात्र समावेश गरे पनि सम्भ्रान्त परिवारले छुट्टाछुट्टै राम लीला गर्थे,’ संस्कृतिविद् प्रेम छोटाले भने, ‘एकल गर्न नसकेकाले १७ परिवारले सामूहिक रामलीला निकालेका छौं ।’ रामलीलाका लागि एक महिनाअघिदेखि कलाकारले मृतकका बारे बनाइएका श्लोक गाएर सिंगारिएका राम, सीता र हनुमान बनेर भजन गाउने गर्छन् ।

जनैपूर्णिमाको दिनदेखि बागलुङका नेवारले ८ दिनसम्म एक दर्जन जात्रा मनाउने गर्छन् । लाखेजात्रा, गाईजात्रा, रोपाइँजात्रा, बाघजात्रा, जोगी नाच र हनुमान नाचलगायतका जात्रा छन् ।

बागलुङका नेवारहरू २ सय ५० वर्षअघि भक्तपुरबाट बसाइँ आएको इतिहास छ । उनीहरूले ल्याएको हनुमान नाच अझै यहाँ अनौठो संस्कृतिमध्ये पर्छ । ‘धेरै ठाउँमा लोप भयो, यहाँ हामीले बचाएका छौं,’ छोटाले भने, ‘यो नेवार समुदायकै पहिचान हो ।’ धेरै खर्चिलो र युवाहरूको लगनशीलता चाहिने भएकाले हनुमान नाच जोगाउन सजिलो नभएको उनले बताए ।

पोखरामा गाईजात्रा भव्य
कास्की (कास)– एक महिना अघिदेखि नाचको तयारीमा रहेका नेवार सामुदायले सोमबार सांस्कृतिक झाँकीसहित गाईजात्रा भव्य रूपमा मनाएका छन् ।

वर्षभरि दिवंगत आफन्तको आत्म शान्ति हुने विश्वासमा मनाइने गाईजात्रामा रंगीचंगी झाँकीले नगर परिक्रम गरेको छ । ‘पाएसम्म गाई, नपाए गाईका रूपमा सिँगारेर नगर परिक्रमा गराउने परम्परा छ,’ तायामचा कास्कीका पूर्वसचिव गोविन्दधोज श्रेष्ठले भने, ‘आफन्तको सम्झनामा गाईजात्रामा सहभागीलाई श्रद्धालले दूध, फलफूल र द्रव्य दानसमेत गर्छन् ।’

दिवंगत पुरुष भए मुकुट प्रतीक र सिङ बनाएर, कोट लगाएको गाईलाई होचो बनाउने, महिला वा बालबालिका भए अग्लो गाई बनाएर तीन/तीनवटा चोला झुन्ड्याएर चौंरी गाईको चमर र फोटो राखेर, रंगीविरंगी कपडाको मुकुण्डो, टोपी, लामो जामा र पटुका बाँधेर नाच्दै बजार परिक्रमा गर्ने गरिएको उनले बताए ।

‘देश रहन संस्कृति र कला जोगाउनुपर्छ,’ कलाकार क्षेत्रलाल कायस्थ भन्छन्, ‘नयाँ पुस्तामा पनि अझै संस्कृति र कला संरक्षणमा चासो देख्ता खुसी लाग्छ ।’ तायमचाका अध्यक्ष श्रीकृष्ण कतिलाका अनुसार पोखरामा नेवारी नाचमा महिलाको सहभागिता हुन थालेको ५ वर्ष पुगेको छ ।

हालसम्म जिल्लामा महिलाको नौ समूह पुगेका छन् । सोमबार मोहरियाटोल, बागबजार, तेर्सापट्टी, रानीपौवा, राजचौतारा लगायतका ३२ स्थानबाट गाईजात्राको र्‍याली निस्केको थियो ।

प्रकाशित : भाद्र १२, २०७५ ०९:३६
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

थुप्रियो सिसाको फोहोर

घनश्याम खडका

म्याग्दी — बस्तीदेखि केही परको बारीमा घाँस काट्दै गर्दा अन्नपूर्ण गाउँपालिका ६ चित्रेका भक्तबहादुर पुनको खुट्टामा सिसा गाडियो । सिसाले काटेको घाउ पाक्यो, गाउँको ओखतीमुलोले निको भएन ।

म्याग्दीको मालिका गाउँपालिका केन्द्र दरबारस्थित म्याग्दी नदी किनारामा थुपारिएका बियरका खाली बोतल । तस्बिर : घनश्याम

उनी उपचारका लागि पोखरा पुगे । इन्फेक्सन भएको भन्दै चलेको लामो उपचारमा आफ्नो ५० हजार रुपैयाँ खर्च भएको उनले बताए । ‘बियरको बोतलको सिसा बिझेको थियो । बेच्नेले बेचे, पिउनेले पिए, मलाई व्यर्थै सास्ती,’ उनले भने, ‘सिसा जथाभावी फाल्नै हुँदैन, कसै न कसैलाई परिजान्छ ।’

बजार क्षेत्र मात्रै होइन, ग्रामीण र पदमार्गहरू सबैतिर बोतलबन्द बियर, मदिरा र पेय पदार्थ सर्वसुलभ छन् । बिक्रेता र उपभोक्ताले सेवनपछि बोतलको व्यवस्थापनमा ध्यान नपुर्‍याउँदा भक्तबहादुर जस्तो समस्या खेप्ने पनि थुप्रैजना छन् ।

बर्सेनि खेतबारी काम गर्दा वा वनमा घाँसदाउरा गर्दा सिसा गाडिएर घाइते हुनु सामान्य घटना मान्ने गरिएको भए पनि यसले गाउँलेको अतिरिक्त खर्च गराएको छ । अन्नपूर्ण पदमार्गमा आएका पर्यटकले खाएका बियर र मदिराका रित्ता बोटल व्यवस्थापन नहुँदा गाउँलेका बारी र वनजंगलमा पुगेका छन् । एउटाले सेवन गरेको अर्कोले बेचेर पैसा कमाएको मदिराको खाली बोतलबाट भने निर्दोष पीडित भइरहेका छन् ।

राउन्ड अन्नपूर्ण पदमार्गका बस्तीमा मात्र होइन जिल्लाका प्राय: सबै बस्तीमा बियर समेतका सिसाजन्य मदिराका बोतलको व्यवस्थापन समस्या भएका छन । गाउँगाउँ पुर्‍याइएका सिसा बोतलहरू यत्रतत्र फालिँदा फुटेर दुर्घटना मात्र निम्त्याएको छैन, पूरै बस्तीलाई प्रदूषण बढाएको छ ।

सडक सञ्जालमा जोडिएका सबै दुर्गम भेगका बस्ती मदिराका बोतल र चिसो पेयपदार्थ, पानीका बोतल, चाउचाउ, बिस्कुट र चकलेटका प्लाष्टिकजन्य फोहोरबाट बढी प्रदूषित भएका छन् । बस्ती तथा पदमार्गमा सिसाको बोतलको थुप्रो लाग्न थालेपछि पर्यटकीय बस्ती घोडेपानीका व्यवसायीले खाडलमा पुर्न थालेका छन् । सीसाका बोतल खच्चड तथा मान्छेले बोकेर पर्यटकीय बस्तीका होटलमा पुर्‍याइन्छ । नसड्ने तर बिक्री हुने भए पनि सिसा पुन: प्रयोगका लागि फिर्ता लैजाने व्यवस्था छैन ।

‘बियर र रक्सीका सिसाका बोतलले पर्यटकीय क्षेत्रमै फोहोर मात्रै होइन जोखमि नै बढाएपछि चारवटा ठूला खाडल बनाइ पुरेका छौं,’ अन्नपूर्ण गापा ६ घारका सचिव बाबुराम भट्टराईले भने, ‘बस्तीमा थुप्रो लागेका बोतल फुटेर खेतबारीमा पनि पुगेका छन् ।’ फोहोर र दुर्घटनाको जोखिम बढेपछि खाडल खनेर गाड्न सुरु गरिएको उनले बताए ।

पर्यटकीय बस्तीमा मात्र होइन माथिल्लो क्षेत्रका हिमाली पदमार्ग र बेस क्याम्पमा पनि सिसाजन्य पदार्थ समस्याका रूपमा छ । सिसा र टिनका बोतलहरूले हिमाली पर्यावरणमा पनि प्रभाव परिरहेको छ । धौलागिरि बेस क्याम्पलगायत अन्नपूर्ण, नीलगिरी र चुरेनसमेतका हिमाली क्षेत्रमा जथाभावी बोतल र क्यान फालिएको भेटिन्छ ।

प्रकाशित : भाद्र १२, २०७५ ०९:३५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT