जोगी नाच संरक्षण

नाचले आसुरी प्रवृत्तिको अन्त्य, सुसम्बन्ध फैलने र सहकाल आउने विश्वास
प्रकाश बराल

बागलुङ — महादेवको पूजा गरेर जटा, त्रिशूल र माला लगाएका जोगीको लस्कर बनेर नाच्ने सांस्कृतिक नाच बागलुङमा अझै देख्न पाइन्छ । यसलाई यहाँका शाक्यहरूले बचाएका हुन् ।

बागलुङमा परम्परागत जोगी नाचका कलाकार । तस्बिर : प्रकाश बराल

झन्डै तीन सय वर्ष पुरानो मानिने यस्तो नाचमा सहभागी हुँदा समाजमा आसुरी प्रवृत्तिको अन्त्य, सुसम्बन्ध फैलने र सहकाल आउने विश्वास छ । काठमाडांै उपत्यकाबाट बसाइँ आएका नेवार समुदायले ल्याएको अनुमान गरिने जोगी नाच पश्चिम क्षेत्रमा बागलुङमा अझै अस्तित्वमा रहेको देख्न पाइन्छ ।

घण्टाकर्णको मृत्युपछि उसकी श्रीमतीले रणचण्डीको रूप लिएको लाखेलाई नचाएको दुई दिनपछि अर्थात् जनैपूर्णिमादेखि कुशे आैंसीसम्म जोगी नाच नचाउने चलन छ । सबै प्रकारका राक्षसी प्रवृत्तिको अन्त्य गर्न सक्ने महादेवको स्वरूप बनाएर जोगी बन्दा समाजमा कुनै पनि राक्षसी प्रवृत्ति पलाउन नपाउने विश्वास लिइने ज्ञानोदय बुद्ध विहारका पूर्वअध्यक्ष संस्कृतिविद् मुकुन्द शाक्यले बताए ।

Yamaha

‘युवाहरूको बसाइँसराइ र सहयोगीको अभावमा हामीलाई पनि यो नाच जोगाउन हम्मेहम्मे भएको छ,’ उनले भने, ‘खर्च धेरै लाग्ने, श्रृंगारका सामग्री धेरै चाहिने र युवामा संस्कतिप्रतिको मोह कम भएकाले धेरै मेहेनत गर्नु परेको छ ।’

भक्तपुरबाट नेवार समुदाय बागलुङमा करिब तीन सय वर्षअघि बसाइँ आएको मानिन्छ । उनीहरूले आफ्नो सांस्कृतिक पर्व र जात्राको चलनलाई गच्छेअनुसार निरन्तरता दिएका छन् । पुराना शाक्य परिवारका सदस्य र ज्ञानोदय बुद्ध विहारले संयुक्त रूपमा जोगी नाचलाई जोगाइरहेका हुन् ।

‘कम्तीमा १० जोगी बन्ने युवा भएनन् भने नाच निस्कँदैन’ मुकुन्द शाक्यले भने, ‘हामी ५० जनासम्म जोगीको लस्कर निकाल्ने योजनामा छौं ।’ यसका लागि बूढापाका र केही युवाले तयारी गरिरहेको उनले बताए । शिव, पार्वती, जोगीका विभिन्न रूप बन्ने, ताण्डव नृत्य र मृदंग बजाउने कलाकारसमेत जुटेपछि मात्र यो नाचले पूर्णता पाउने उनको भनाइ छ ।

जनैपूर्णिमादेखि कृष्ण जन्मअष्टमी, कुशे औंसी र बढीमा तीजसम्म यस्तो नाच देखाउने गरिएको छ । महादेव र पार्वतीको पूजा गरी उनीहरूलाई खुसी पार्न ताण्डव नृत्यसहित जोगी बनाएर नचाएपछि वर्षभरि कुलको सुरक्षा हुने विश्वास रहेको स्थानीय गगनलाल शाक्यले बताए ।

जोगी बन्नेले महादेवकै जस्तो जटा बनाउने, शरीरमा भष्म लेपन गर्ने र पेटमा राक्षसको आकृति बनाएर नाच्ने र भिक्षा माग्नेसमेत चलन छ । भिक्षा मागेर संकलन भएको रकमले कलाकारलाई पारिश्रमिक दिने गरिन्छ । हालसम्म समुदायको प्रयासमा निरन्तरता दिइएको सांस्कृतिक नाचलाई स्थानीय तह र संस्थाले सहयोग नगरे जोगाउन समस्या पर्ने उनले बताए ।

नाचका जानकारमध्येका ९० वर्षीय लालप्रसाद शाक्य विरामी परेर पोखरा बस्न थालेका छन् । नाच आयोजनामा बर्सेनि झन्डै एक लाख रुपैयाँ बराबर खर्च लाग्ने भएकाले संस्कृति बचाउन शाक्या समुदायलाई समस्या छ । कतिपय सामग्री एकपटक प्रयोग गरेपछि सकिने र केही कपडाहरू बिग्रने भएकाले अर्को वर्षलाई छुट्टै जोहो गर्नुपर्छ ।

पर्वते राजाको पालामा भक्तपुरबाट आएका नेवारले यो नृत्यको थालनी गरेको जनविश्वास छ । कलाकारका रूपमा आएर उनीहरूले देखाउने नृत्यले व्यापार बढ्ने विश्वास गरिन्थ्यो । लगातार सात दिनसम्म जोगी नचाउने भएकाले हेर्ने पर्यटक आउँथे ।

भीमसेनले राक्षस मारेर साधुको रक्षा गरेको खुसियालीमा घण्टाकर्ण जलाउने र त्यसैको अवसरमा जोगी नाच पनि देखाउने प्रावधान चलनमा आएको विश्वास पनि छ । तीजसम्म नचाइएको जोगी लाखेको अन्त्यसँगै बिसर्जन गरिने परम्परा छ । संरक्षणकै लागि भनेर मेला महोत्सवमा पनि बेलाबखत जोगी नाच देखाउने गरिन्छ । उद्योग वाणिज्य संघले बर्सेनि आयोजना गर्ने मेलामा यो नाचका लागि प्रवद्र्धनात्मक काम गरेको छ ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७५ ०९:१३
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

ठेकेदारको लापरबाही : अधुरै अस्पताल

सम्झौताअनुसार काम भए ३ वर्षअघि सेवा पाइन्थ्यो
प्रकाश बराल

बागलुङ — विशेषज्ञसहितको सेवा दिने भन्दै स्तरवृद्धि घोषणा गरिएको ८ वर्ष पुग्दा पनि धौलागिरि अञ्चल अस्पतालका २ भवन अझै बनेका छैनन् ।

सम्झौताअनुसार ठेकेदारले काम गरेको भए ३ वर्षअघि नै सुविधा सम्पन्न ३ भवनबाट अस्पतालले सेवा दिइरहेको हुन्थ्यो । एउटा मात्रै भवनमा अस्पतालका सबै सेवा सञ्चालन गर्नुपर्दा अस्पतालका नियमित काम प्रभावित भइरहेका छन् ।


विभिन्न बहाना बनाएर ठेकेदारले काम अलपत्र पारेका छन् । पटक–पटकको प्रयासमा ठेकेदारले अस्पतालका २ भवनको बाहिरी आवरण मात्र ठडयाएका छन् । प्लास्टर, झयाल ढोका, रङरोगन नगर्दा भवनहरू जीर्ण जस्ता देखिन्छन् । त्यहाँ सञ्चालन गरिनुपर्ने सेवा नपाउँदा बिरामीले सास्ती खेप्नुपरेको छ । प्रशासन भत्किन लागेको टहरामा सारिएको छ । डेढ वर्षदेखि कर्मचारी प्रशासन, मेडिकल सुपरिटेन्डेन्ट र अधिकृतहरू टहरामै छन् ।


अस्पतालको ‘ए’ भवनमा ओपिडी र इमर्जेन्सीसहितका सबै सेवा चलेका छन् । अस्पतालमा आधारित एकद्वार संकट व्यवस्थापन केन्द्र पनि यहीं छ । बिरामी चाप हुँदा भीडले उपचारमा पनि अप्ठयारो पर्ने मेडिकल सुपरिटेन्डेन्ट डा. सागरकुमार राजभण्डारीले बताए । ३ वर्षअघि सक्ने गरी ‘बी’ ब्लक १७ करोड रुपैयाँ र ‘सी’ ब्लक १० करोड रुपैयाँमा ठेक्का दिइएको थियो । पहिलो भवन भने बाबुराम भट्टराई प्रधानमन्त्री हुँदा उद्घाटन भएको थियो । भवन बनाउने जिम्मा लिएको मिलेनियम विल्डर्स निर्माण सेवाले अस्पताल विकास समितिको पटकपटकको आग्रह अटेर गरी काम अलपत्र छाडेको हो । ठेकेदार शिव ढकालले भवन बनाउने क्रममा विद्युत्को तारले अप्ठयारो पारेकाले छाडेको बताए । ‘बिजुलीको तारले काम गर्न अप्ठयारो भएकाले ढिला भएको हो, अब गर्छौं,’ उनले भने, ‘नाकाबन्दीले पनि असर गरेको थियो ।’ पटकपटक थपेको म्यादबाट पनि गत असारमा सक्ने भनिएको ‘बी’ ब्लकसमेत अझै अलपत्र छ । ‘सी’ तर्फ ठेकेदारले हातै नहालेको भवन डिभिजन कार्यालयका इन्जिनियर तेजेन्द्र पौडेलले बताए । यसअघि ढकालले असार मसान्तमा काम सक्ने बताएका थिए । गृह मन्त्रालयले स्थानीय प्रशासनसँग ढिलासुस्ती गर्ने ठेकेदारहरूको विवरण माग गर्दा केही दिन ढकालले कामदार ल्याएर काम अस्पताल भवनको काम लगाएका थिए । चर्चा कम भएपछि उनी फेरि निर्माणस्थलमा आउन छाडेका छन् । कामदार पनि छैनन् ।


सार्वजनिक क्षेत्रको निर्माणमा भएको लापरबाहीले सेवाग्राहीले सास्ती खेपेको अस्पतालका पूर्वअध्यक्ष देवबहादुर श्रेष्ठले बताए । अस्पतालको भवन बनाउने ठेकेदार र सेवाको काम गर्ने स्वास्थ्यकर्मीले पनि जनताको स्वास्थ्यमा चासो दिनुपर्ने उनको भनाइ छ । ‘गृह मन्त्रालयबाट चासो बढेका बेला आएका ठेकेदारहरू फेरि हराए,’ प्रमुख जिल्ला अधिकारी वेदप्रसाद खरेलले भने, ‘यस्तो लापरबाही गर्नेलाई कारबाही गर्नुपर्ने भएको छ ।’ भवन अलपत्र पर्दा अस्पतालको विशेषज्ञ सेवाहरू पूर्णरूपमा प्रभावित रहेको मेसु डा. राजभण्डारी बताउँछन् । ‘विशेषज्ञ आएमा बसेर काम गर्ने ठाउँ कता देखाउने ?’ उनले भने, ‘संवेदनशील उपकरण राख्ने ठाउँ पनि छैन ।’


अस्पतालमा ल्याइएका डायलासिस मेसिन राख्न छुट्टै ठाउँ नभएपछि प्रशासन र मेडिकल सुपरिटेन्डेन्टको कक्षमा राखिएको छ । डायलासिस चलाउनुपरेकाले मेसुको कक्ष छाप्रोमा सारिएको प्रशासन शाखाका नासु तीर्थप्रसाद शर्माले बताए । भवनकै अभावमा ल्याबलाई पनि ठाउँ छैन । ठेकेदारहरूको लापरबाहीकै कारण जिल्लामा दर्जनौं स्वास्थ्यचौकी, वडा कार्यालय लगायतका भवन अलपत्र परिरहेको बागलुङका नगर प्रमुख जनक पौडेलले बताए । अलपत्र परेका भवनको काम तत्काल गराउन अलपत्र छाड्नेको लाइसेन्स खारेजी सम्मको कारबाही प्रक्रिया थाल्न डिभिजनले पत्राचार गरेको उनले दाबी गरे ।

प्रकाशित : भाद्र १५, २०७५ ०७:३७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT